Bolszewicy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Bolszewicy (ros. большевики) – określenie grupy członków Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, która na II Zjeździe tej partii w 1903 roku, uznała się za większościową frakcję w partii, a swoich przeciwników określiła mienszewikami.

I wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W czasie wojny światowej bolszewicy przyjęli stanowisko pacyfistyczne. Wojnę poparła jedynie za moskiewska frakcja tzw. inteligentów. Duży wpływ na przekonanie ogółu bolszewików do przyjęcia postaw pacyfistycznych miał Włodzimierz Lenin, działacz ten w listopadzie wydał w szwajcarskim piśmie "Socjaldemokrata" artykuł "Wojna a socjaldemokracja w Rosji". W artykule przedstawił cele bolszewików w czasie wojny, miały być to - prowadzenie propagandy, organizacja rewolucji socjalistycznej, budowa republiki rosyjskiej, polskiej i niemieckiej, walka z caratem, szowinizmem wielkorosyjskim, walka o ośmiogodzinny dzień pracy oraz konfiskata ziem należących do obszarników.

Działania antywojenne poważnie osłabiły frakcję bolszewicką, rząd rozpoczął falę represji które zmusiły działaczy do emigracji lub sprawiły że trafili oni do więzień. Bolszewicy kontynuowali działalność w podziemiu gdzie wydawali nielegalne pisma i prowadzili działania o charakterze propagandowym. W listopadzie pod Piotrogrodem odbyła się narada bolszewicka z udziałem m.in. posłów do parlamentu, narada została zaatakowana przez siły rządowe a jej uczestnicy zostali skazani na dożywotnie zesłanie na Syberii[1].

Od początku wojny rząd Niemiec utrzymywał kontakty z bolszewikami mieszkającymi na emigracji[2].

Rewolucja lutowa[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: rewolucja lutowa 1917.

Udział Imperium Rosyjskiego w I wojnie światowej ujawnił zacofanie jej gospodarki. Armia rosyjska ponosiła na froncie liczne klęski. Przedłużająca się wojna spowodowała kryzys gospodarczy, a w kraju brakowało żywności. Winą za występujące trudności inteligencja, chłopi, robotnicy i część żołnierzy obarczali cara Mikołaja II i jego doradców. Społeczeństwo domagało się poprawy warunków życia, swobód obywatelskich, uwolnienia więźniów politycznych i wycofania kraju z wojny.

Na początku 1917 roku w Piotrogrodzie wybuchł strajk robotników żądających lepszego zaopatrzenia w żywność. W kolejnych dniach przyłączyli się do niego robotnicy z innych miast oraz żołnierze, a protest przerodził się w rewolucję lutową. Jej uczestnicy zorganizowali własne rady, czyli reprezentacje robotników, chłopów i żołnierzy. Przedstawiciele rad wraz z rosyjskimi parlamentarzystami utworzyli nowy rząd. W wyniku rewolucji car zrzekł się władzy, a Rosja stała się republiką. Nowe władze, choć uwolniły więźniów politycznych i przywróciły wolność słowa, nie wycofały kraju z wojny. W związku z tym coraz więcej zwolenników zyskiwali bolszewicy pod przywództwem Lenina. Obiecywali oni chłopom przekazanie na własność ziemi, zaś wszystkim Rosjanom - zawarcie pokoju z państwami centralnymi.

Information icon.svg Osobny artykuł: tezy kwietniowe.

Na skutek upadku reżimu carskiego do kraju z emigracji lub zesłania powrócił szereg uchodźców politycznych. Z zesłania wrócili m.in. bolszewicy - Lew Kamieniew, Józef Stalin i Lenin[3]. Powrót Lenina umożliwili Niemcy z którymi negocjował Friz Platten, sekretarz Szwajcarskiej Partii Socjalistycznej[4]. Lenin powrócił pociągiem specjalnym poprzez okupowaną przez Niemcy Europę[5] 16 kwietnia oraz przyłączenie się grupki niezależnych socjalistów[6] pod wodzą Lwa Trockiego (który również powrócił do Rosji z emigracji w Stanach Zjednoczonych) ożywiło akcję bolszewików, którzy (w przeciwieństwie do mienszewików i eserowców) występowali odtąd[7] za przerwaniem działań wojennych[8].

17 kwietnia Lenin przedstawił tzw. tezy kwietniowe, przedstawił w nich hipotezę jakoby w Rosji dokonała się wskutek rewolucji lutowej wynikła rewolucja burżuazyjno-demokratyczna, którą należy niezwłocznie przekształcić w rewolucję socjalistyczną, pozbawiając Rząd Tymczasowy władzy i przekazując ją w ręce robotników i ubogich chłopów[9]. [10], w formie systemu władzy rad[9].

W lipcu w Piotrogrodzie wybuchło powstanie robotnicze wywołane z inspiracji bolszewików. Przeciwko bolszewikom wystąpiły pozostałe ugrupowania socjalistyczne a w starciach bolszewicko-socjalistycznych zniszczeniu uległ lokal redakcyjny i drukarnia "Prawdy", na sile ruszyła kampania przeciwko Leninowi którego oskarżano o agenturalną działalność względem Niemiec. Lenin w towarzystwie Zinowiewa wydostał się ze stolicy i przedarł się do Bazliw gdzie bolszewicy rozpoczęli przygotowania planów kolejnej rewolty.

Pogarszająca się sytuacja gospodarcza oraz dalsze klęski na froncie nie sprzyjały stabilizacji sytuacji w Rosji. 7 kwietnia rząd był zmuszony do wprowadzenia monopolu na handel zbożem i kartek na chleb. 3 maja bolszewicy powołali Gwardię Czerwoną a na wsi doszło do zajmowania majątków obszarniczych przez chłopstwo.

W czerwcu powstała bliska bolszewikom frakcja lewicowych eserowców wewnątrz partii socjalistów-rewolucjonistów, przekształcona następnie w odrębną partię. Rozpoczęta 16 czerwca 1917 ofensywa armii rosyjskiej na froncie wołyńskim (przeciw armii austro-węgierskiej) w kierunku na Lwów wobec posuniętej już demoralizacji wojska i natychmiastowej pomocy armii niemieckiej dla Austriaków załamała się 2 lipca, a 6 lipca Niemcy i Austriacy przeprowadzili kontrofensywę.

Pomiędzy 4 a 6 lipca w stolicy odbyły się zorganizowane przez bolszewików i anarchistów demonstracje robotników, zwartych uzbrojonych oddziałów żołnierzy (zwłaszcza z Twierdzy Pietropawłowskiej) i marynarzy Floty Bałtyckiej z Kronsztadu przeciw Rządowi Tymczasowemu (tzw. Dni Lipcowe), połączone z blokadą Pałacu Taurydzkiego. Była to kolejna nieudana próba objęcia władzy przez ruch bolszewicki.

W sierpniu Lenin powołał Komitet Centralny partii bolszewików, Komitet Wojskowo-Rewolucyjny i Centralny Komitet Wykonawczy Rad, tym samym rozpoczęły się realne przygotowania do powstania. Bolszewicy ze stolicy nawiązali kontakt z partią bolszewicką z Moskwy (70 tysięcy działaczy). Lenin spotkał się z reprezentantami Moskwy 10 października i przekonał ich do uczestnictwa w rewolucji. Bolszewicy zaktywizowali swoich agitatorów wśród wojsk na Ukrainie, Białorusi, Uralu i na Syberii.

Na wieść o działaniach bolszewików, Rząd Tymczasowy podjął się akcji antybolszewickich. 15 października komisarze idokonali wizytacji dzielnic robotników. Wzmocniono posterunki milicji w pobliżu Pałacu Zimowego. Rząd Tymczasowy dysponował w Piotrogrodzie jedynie tysiącem lojalnych żołnierzy podczas gdy bolszewicy dysponowali około 150 tysiącami wiernych im żołnierzy i kolejnymi dziesiątkami tysięcy marynarzy. Proporcja taka (na drastyczną korzyść bolszewików) istniała jednak wyłącznie w stolicy lecz to właśnie jak się miało okazać to miasto odegrało znacząca rolę w rewolucji październikowej[11].

Rewolucja październikowa i rządy bolszewików[edytuj | edytuj kod]

W dniach 6-7 listopada 1917 roku bolszewicy opanowali Piotrogród. Aresztowali dotychczasowe władze i utworzyli nowy rząd z Leninem na czele. Odtąd zaczęli przejmować władzę w Rosji. Wydarzenia te przeszły do historii jako rewolucja październikowa.

Bolszewicy przeprowadzili wiele reform w duchu leninowskim, w ich wyniku dysponentami dóbr cerkiewnych, klasztornych i obszarniczych stawały się gminne komitety rolne i rady powiatowe[12]. Na froncie znieśli karę śmierci a władzę w terenie przekazali w ręce rad. Powołano Ogólnorosysjki Centralny Komitet Wykonawczy składający się z 101 członków (62 bolszewików i 29 eserowców lewicowych)[13].

Rząd wydał dekrety o bezpłatnym, świeckim nauczaniu i inne postanowienia realizujące werbalnie postulaty socjalizmu tj. wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego, walki ze spekulacją, konfiskaty majątku rodziny carskiej, likwidacji kolei prywatnych wprowadzających ośmiogodzinny dzień pracy, kontrolę robotniczą nad przedsiębiorstwami, o proklamowaniu suwerenności narodów dawnego Imperium, oddzielenia państwa i edukacji od cerkwi, utworzeniu Armii Czerwonej, nacjonalizacji banków, zniesieniu rang cywilnych i stanów, wprowadzeniu rozwodów, nacjonalizacji magazynów zbożowych, handlu zagranicznego, przemysłu naftowego, wielkiego przemysłu, floty handlowej, przedsiębiorstw kolejowych, transportu, młynów[14].

Information icon.svg Osobny artykuł: Traktat brzeski.

3 marca 1918 w Brześciu podpisano traktat pokojowy między między Trójprzymierzem a Rosyjską Federacyjną Socjalistyczną Republiką Radziecką (RFSRR). Na mocy traktatu brzeskiego wojska Rosji opuściły miały Finlandię, Wyspy Alandzkie i kilka innych terenów spornych ponadto strona rosyjska zgodziła się na demobilizację[15].

Z rozkazu Lenina prześladowano przeciwników partii bolszewickiej. Rozpoczęto represje przeciwko arystokratom, szlachcie, bogatym mieszczanom i chłopom, a także członków innych partii.

Komuniści nie zdołali podporządkować sobie całego kraju, gdyż wystąpiła przeciwko nim część wyższych dowódców wojskowych. W wyniku tego w Rosji wybuchła trwająca kilka lat wojna domowa. Wojna przyczyniła się do wielkich strat w ludziach sięgających kilku milionów, nie tylko na skutek walk i terroru, ale również z powodu głodu panującego wówczas w Rosji.

Na gruncie pragmatyzmu Lenin porzucił tezę Marksa dotyczącą priorytet ekonomii nad polityką[16]. Ostateczne zwycięstwo w wojnie odnieśli bolszewicy i przejęli władzę w całym kraju. W 1922 roku zmienili nazwę państwa na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (w skrócie ZSRR).

Program bolszewików z 1919 roku[edytuj | edytuj kod]

Program polityczny bolszewików opracowany został na VIII Wszechrosyjskim Zjeździe w Moskwie w marcu 1919 roku. Głosił m.in. stopniowe i planowe wprowadzenie socjalizacji do wszystkich dziedzin gospodarki, szerokie plany wykształcenia ludowego (amerykański system „szkoły pracy”). Armia Czerwona miała być formą przejściową do milicji ludowych. Postulował powszechność wykształcenia wojskowego i wychowanie fizyczne w myśl idei skautingu. Inteligencja miała być zachowana jedynie jako wysoko opłacani specjaliści[17].

Polityka gospodarcza[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Komunizm wojenny.

Pierwszym modelem gospodarczym wprowadzanym w życie przez bolszewików był komunizm wojenny który zakładał upaństwowienie przemysłu, eliminację obiegu pieniądza oraz prywatnych firm. Komunizm wojenny miał być zaprowadzony tymczasowo[18]. Bolszewicy wzorowali komunizm wojenny polityce Niemiec z okresu I wojny światowej oraz koncepcjach teoretycznych francuskiego socjalisty, Louisa Blanca[19]. Koncepcję opracowała skrajna lewica partii czyli grupa Nikołaja Bucharina. Przeciwko koncepcji wystąpili Lenin i Trocki którzy postulowali umiarkowane programy gospodarcze, np. Lenin twierdził że w ZSRR zbudować należy kapitalizm państwowy (później przekształcić go w socjalizm)[20] przez co Lenin i Trocki oskarżeni zostali przez skrajną lewicę o zdradzenie rewolucji[21].

Komunizm wojenny załamał się po stratach wojennych. W 1921 roku, zastąpiono go Nową Polityką Ekonomiczną w ramach którego ponownie wprowadzono wolny handel i prywatną własność przedsiębiorstw. Polityka poskutkowała szybką odbudową państwa[22]. Model ten określany jest jako gospodarką mieszaną[23]. W 1928 roku, produkcja rolna i przemysłowa powróciła do poziomu sprzed wojny światowej[24].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 10-13
  2. I wojna światowa w fotografiach str. 460
  3. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 29-35
  4. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 29-35
  5. trasa podróży pociągu z emigrantami rosyjskimi w słynnym tzw. "zaplombowanym wagonie" wiodła ze Szwajcarii przez Berlin, dalej statkiem do neutralnej Szwecji, pociągiem do granicy należącej wówczas do Rosji Finlandii
  6. tzw. "międzydzielnicowców"
  7. Tezy kwietniowe autorstwa Lenina.
  8. Richard Pipes Rewolucja Rosyjska Warszawa 1994; Wyd.PWN; ISBN 83-01-11521-1 s. 300-304, 310-314, 328-330 i passim.
  9. 9,0 9,1 Marples D.: Historia ZSRR. Od rewolucji do rozpadu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2011, s. 45-46. ISBN 978830405052.
  10. Riasanovsky N. V., Steinberg M. D.: Historia Rosji. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2009, s. 488. ISBN 978-83-233-2615-1.
  11. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 40-47
  12. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 50-52
  13. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 52-53
  14. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 57-60
  15. Paweł Chmielewski, Marian Wilk Zarys dziejów ZSRR s. 64-67
  16. „Commanding Heights: Lenin’s Critique of Global Capitalism”.
  17. Sąsiedzi wobec wojny 1920 roku, Londyn 1990, s. 30.
  18. Kenez P.: Odkłamana historia Związku Radzieckiego. Warszawa: Bellona, 2006, s. 61. ISBN 9788311110311.
  19. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 530-531. ISBN 978-83-233-2615-1.
  20. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 535. ISBN 978-83-233-2615-1.
  21. Pipes R.: Rewolucja rosyjska. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1994, s. 536-538. ISBN 978-83-233-2615-1.
  22. Gregory, Paul R. (2004). The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives. Cambridge University Press. s. 218–20. ISBN 0-521-53367-8.
  23. V N. Bandera "New Economic Policy (NEP) as an Economic Policy." The Journal of Political Economy 71, no. 3 (1963):. http://www.jstor.org/stable/1828984 (4 marca, 2009), 268
  24. Service, Robert (1997). A History of Twentieth-Century Russia. Cambridge, MA: Harvard University Press. s. 124–5. ISBN 0674403487.