Niewiedza (buddyzm)

Niewiedza ( sanskryt avidya; pali avijja; tyb. མ་རིག་པ, Wylie: ma rig pa) – inna nazwa awidja, polski termin to też ignorancja

Kluczowe pojęcie buddyjskie, gdyż traktowana jest obok splamień jako źródło istnienia cierpienia (dukkha) w buddyzmie. Jest pierwszym i fundamentalnym ogniwem spośród Dwunastu ogniw współzależnego powstawania.

Niewiedza jest brakiem zrealizowania stanu Siunjata, poza konceptualnej obecności natury rzeczywistości i umysłu, stanu poza wszelkim dualistycznym przebywaniem i rozproszeniem (dualizm subiekt - obiekt), również tłumaczona jako nie-oświecenie (z angielskiego unenlightenment). Oprócz tego występują również splamienia, które są stanami konceptualnymi bardziej lub mniej subtelnymi, które muszą być usunięte przez Arhata, aby zrealizować wyzwolenie od cierpienia (dukkha). Jednak całkowite usunięcie wszystkich negatywności i błędów wiąże się jeszcze z usunięciem bardziej subtelnych przeszkód, mianowicie zaciemnień od Niewiedzy.

Zaciemnienia od Niewiedzy (zwane również zaciemnieniami do wszechwiedzy), według nauk mahajany, usuwa się dopiero podczas zrealizowania Doskonałego Oświecenia (sanskryt. Anuttara Samjak Sambodhi) w wyniku praktyki bodhisattwy. W buddyzmie tybetańskim ścieżka wadżrajany utożsamia stan braku niewiedzy z osiągnięciem obecności Przejrzyste Światło w praktyce tantr Jogi Najwyższej lub stanem rigpa w praktyce dzogczen, które następnie należy pogłebiać, zbierając tzw. nagromadzenia zasługi (zręcznego i użytecznego potencjału do oświecenia), aż do Całkowitego Oświecenia. Zaciemnienia od Niewiedzy, jak i splamienia konceptualne, są tylko zasłonami "przykrywającymi" nieuwarunkowaną naturę buddy, którą posiada każda czująca istota. Niewiedzy, nie-oświecenia, w skład której wchodzą najbardziej subtelne zaciemnienia, nie można mylić z tzw. głupotą bądź tępotą, czyli zgrubnym splamieniem pomieszanego stanu konceptualnego.

Niewiedza komentowana jest w dziełach doktryn madhjamaka i jogaczara. Dziu Mipham (1846-1912) komentując jeden z głównych traktatów jogaczary o naturze buddy autorstwa Maitreji wylicza wszystkie czynniki do usunięcia niewiedzy:

• to co przejawia się jako niekonceptualna zmysłowa zdolność przejawiania dualizmu postrzegającego i postrzeganego
• proces formułowania racjonalnego umysłu, który konceptualny, po pierwsze prowadzi do przypuszczenia, że to co się przejawia jako dualizm jest takim faktycznie, po wtóre następuje formulacja terminu (koncepcji), czyli proces wewnętrzny konceptualizacji przez umysł dualizmu postrzegającego i postrzeganego
• wewnętrzne narządy zmysłowe takie jak oko, ucho itd.
• zewnętrzne obiekty (narządów zmysłowych)
• zdolności zmysłowe, taki jak wzrok słuch itd.
• przejawienia otoczającego świata wspólnie doświadczanego

ponieważ wszystko to jest nieobecne (w czasie Całkowitego Oświecenia), wolność od dualizmu postrzegającego i postrzeganego jest "jednego smaku" (poza wszelakimi punktami odniesienia).

Trzeci karmapa Rangdziung Dordże (1284–1339) precyzuje używając traktatu madhjamaki autorstwa Nagardżuny:

Takowoż, kiedy wszelkie tymczasowe zasłony (niewiedzy) - ścislej definiując my sami jako "czujące istoty" - będziemy nieobecnymi, jest tylko kwestia formalną czy "nasze" dharmadhatu (natura buddy) i "cała reszta" dharmadhatu (czyli natura buddy wszystkich buddów) są tym samym czy różnia się, ponieważ to co nazywane jest "czująca istotą" jest niczym innym jak tym właśnie błędem samym w sobie, co czyni takie rozróżnienia.

Bibliografia

• Je Gampopa "Gems of Dharma, Jewels of Freedom", Altea Publishing. ISBN 978-0-9524555-0-9