Dzogczen

Dzogczen (wymowa przyjęła się z brzmienia angielskiego dzogchen, a po tybetańsku brzmi dzokcien, རྫོགས་ཆེན་, wylie. rdzogs chen, ZWPY: Zogqên) – to fundamentalny, pierwotny stan oraz kompleksowy system nauk i praktyk prowadzących do tego stanu traktowany jako całkowite spełnienie ścieżek do oświecenia występujących w tradycji ningma buddyzmu tybetańskiego i przedbuddyjskiej religii bön w ramach tzw. "Dziewięciu Pojazdów".

Etymologia

Nazwa dzogczen to skrót terminu tybetańskiego རྫོགས་པ་ཆེན་པོ་ (dzokpacienpo, wylie. rdzogs pa chen po). Termin ten tłumaczy się zwykle jako wielka doskonałość. Możliwe inne tłumaczenia to całkowite spełnienie, totalne wyczerpanie. Słowo doskonałość odnosi się do obecności w naturze rzeczywistości i umysłu zwanej rigpą (tyb. རིག་པ་, wylie. rigpa), nigdy niepowstałego fundamentalnego stanu przekraczającego Umysł (wylie. Sems) z jego dualizmem "ja" i "inne". Słowo wielka odnosi się do tego, gdyż jest to stan samowyzwolenia bez potrzeby udoskonalania, całkowite spełnienie zawierające naturalnie wszystkie doskonałe właściwości, tj. trzy ciała Buddy. Padmasambhawa opisuje to tak:

"W rigpie trzy kaje są nierozdzielne i w pełni obecne jak jedna: pusta, przez nikogo nie stworzona - jest więc Dharmakają, jej świetlista jasność reprezentuje właściwą pustce przejrzystą promienność - jest więc Sambhogakają, jej pojawianiu się nic nie może przeszkodzić - jest więc Nirmanakają."

W dzogczen stan oświecenia to stan "pierwotnego buddy" nazywanego Samantabhadrą (tyb. ཀུན་ཏུ་བཟང་པོ, wylie. Kun-tu bzang-po), który według nauk nintik (wylie. sNying thig) odpowiada tej potrójnej istocie rigpy: pier­wot­nie czystej (wylie. Ka-dak) Esen­cji (wylie. Ngo-bo), spon­tanicz­nie zrealizowanej (wylie. Lhun-Grub) Naturze (wylie. Rang bZhin), wszechobecnej mocy (wylie. Rtsal) Współczucia (wylie. Thugs rje) dla nieprzebranych manifestacji.

Ponadto stosuje się inne nazwy dla dzogczen z sanskrytu, takie jak ati joga (tłum. szczyt jogi), maha ati (tłum. wielki szczyt), maha sandhi (tłum. wielka kwintesencja). Nazwy te odnoszą się do tego, gdyż dzogczen można ując jako kompletny system, rozumiany jako zwieńczenie, wynikowy i wszystko obejmujący "Szczyt" praktyk do oświecenia w buddyzmie, które w szkole ningma dzielą się na "Dziewięć Pojazdów".

Geneza

Postać pierwotnego Buddy Samantabhadry

Źródłem nauk dzogczen jest pierwotny Budda (Kuntu Zangpo) Samantabhadra, a pierwszym mistrzem historycznej linii przekazu był Garab Dordże (wylie: dga' rab rdo rje, Sanskryt *prahewadżra) z krainy Oddiyana, który otrzymał nauki m.in. od buddy Wadżrasattwy na sposób przekazu umysłu istot oświeconych. Przekaz ten dotarł do Tybetu poprzez następujących mistrzów:

1. Mañjuśrīmitra (tyb. Dziampal Szenjen; wylie. ‘jam dpal bshes gnyen), który otrzymał przekaz od Garab Dordże na sposób przekazu symbolicznego Vidyadharów i zawarł nauki w 3 kategoriach: umysłu, przestrzeni, tajemnych pouczeń
2. Sri Singha (tyb. Palgji Senge; wylie. dpal gyi seng ge)), który otrzymał przekaz symboliczny Vidyadharów i nauki od Mañjuśrīmitra oraz zawarł kategorię tajemnych pouczeń w 4 cyklach: wewnętrznym, zewnętrznym, sekretnym i najbardziej sekretnym, zwanym esencją serca nintik, a następnie przekazał cykle nauk zewnętrznych, wewnętrznych i sekretnych mistrzom Wimalamitra i Dżnianasutra, a cykl najbardziej sekretnych nauk mistrzowi Dżnianasutra oraz Padmasambhava. Dżnianasutra przekazał je potem Wimalamitrze
3. Padmasambhava (tyb. Pema Dziungne, wylie. padma 'byung gnas) przekaz od Shri Singha, lub jak inne źródła podają od samego Garab Dordże, wręczył Jeszie Tsogyal i tybetańskiej księżniczce Pema Sel na sposób przekazu symbolicznego Vidyadharów
4. Wimalamitra przekazał powyższe 3 kategorie dzogczen, a nauki najbardziej sekretnego cyklu przekazał na sposób zasłyszanego bezpośredniego prywatnego przekazu 5 uczniom, w tym tybetańskiemu władcy Trisong Decenowi (765 – 804) oraz Njang Tingdzin Zangpo (wylie. myang ting 'dzin bzang po; VIII-IX w n.e.). Następnie przekaz dotarł do Bé Lodrö Wangczuk, który przekazał go do Dangma Lhundrup Gyaltsen, następnym dzierżawcą był Czetsün Sengé Wangczuk (wylie. lce btsun seng ge dbang phyug; XI-XII w n.e.), potem Szjangtön Taszi Dordże (wylie. zhang ston bkra shis rdo rje; 1097-1167), Khépa Nyimabum, Guru Jober, Trulshik Sengé Gyabpa, siddha Drupczen Melong Dordże (wylie. grub thob me long rdo rje; 1243-1303), oraz vidjadhara Kumaradza (wylie. rig 'dzin ku ma ra dza; 1266-1343). Kumaradza przekazał te nauki Longczenpie (1308-1364) oraz III Karmapie Rangdżung Dordże (1284-1339), od którego przekaz jest kontynuowany jako karma nintik.

Przekaz powyższy od Wimalamitry głównie kategorii umysłu zaliczany do ustnej długiej tradycji Kama, wzbogacony tradycją term odkrytych przez Czetsün Sengé Wangczuk, kontynuowany jest jako wima nintik. Oprócz tego wyróżnia się inne przekazy nauk krótkiej tradycji poprzez odkrywanie term. Tu zalicza się przekaz od Padmasambhavy, jako kandro nintik, poprzez księżniczkę Pema Sel, która odrodziła się wiele później jako Pema Lédrel Tsal. Pema Lédrel Tsal odnalazł przekaz w formie term z miejsca tajemnego w skale Daklha Tramo Drak w prowincji tybetańskiej Dakpo. Następnie przekazał go dla Gyalsé Lekden, który przekazał go Longczenpa. Podobnie przekaz kandro nintik od Pema Sel został również odnaleziony w Bhutanie przez wielkiego tertona Pema Lingpa (1450 - 1521), gdzie jest kontynuowany oddzielnie aż do dziś. Oprócz tego istnieje trzeci przekaz zwany longczen Nyinthik, który został odkryty w formie termy przez Dzigme Lingpa (1729-1798). Zawarł on poprzez to oba przekazy wima i kandro, tak jak otrzymał je wcześniej Longczenpa (1308-1364). Obecnie więc istnieją 3 główne linie przekazu nintik: wima, kandro i longczen na sposób zasłyszanego bezpośredniego prywatnego przekazu. Największymi współczesnymi mistrzami tych przekazów byli J.Ś. Dudziom Rinpocze oraz J.Ś. Dilgo Kjentse Rinpocze, od których nauki przejęli niemal wszyscy obecnie nauczający mistrzowie Dzogczen. Znanym obecnie mistrzem, który naucza trzech serii nauk Dzogczen jest Czogjal Namkhai Norbu.

Istnieje również przed-buddyjska tradycja dzogczen szkoły bön, która naucza, że pierwotnym źródłem nauk Dzogczen jest również pierwotny budda Samantabhadra, choć związana jest z Buddą Szenraba Miło, a nie Buddą Siakjamunim. Według buddyzmu "pierwotny budda" odnosi się do stanu dharmakai, jednego z trzech ciał buddy Siakjamuniego.

Podział nauk

Nauki dzogczen dzielą się na trzy główne kategorie:

1. umysłu (semde, tyb. སེམས་སྡེ, wylie: sems sde), kategorię bazującą na dwudziestu jeden tantrach np. Kunjé Gyalpo, gdzie są trzy główne tantry oraz pięć przełożonych przez tybetańskiego scholastyka Wajroczanę, trzynaście przez Wimalamitrę, Nyak Jñanakunmarę i Yudra Nyingpo
2. przestrzeni (longde, wylie: klong sde), gdzie główną przełożoną na tybetański tantrą jest Longchen Rabjam Gyalpo
3. tajemnych pouczeń (menankde, tyb. མན་ངག་སྡེ, wylie: man ngag sde, sanskryt. upadesza), kategorię bazującą na siedemnastu tantrach (wylie: rgyud bcu bdun) z dodatkiem jednej tantry w wersji Wimalamitry lub Padmasambhawy.

Kategorię tajemnych pouczeń (menankde) naucza się w 4 cyklach różniących się głębią nauk o tögal: cyklu wewnętrznym, zewnętrznym, sekretnym i najbardziej sekretnym cyklu, zwanym nintik (tyb. སྙིང་ཐིག་, wylie. sNying thig), i występują tu następujące główne praktyki:

1. specjalne dla dzogczen praktyki przygotowawcze dla trekciö np. treningi korde ruszen (tyb.. འཁོར་འདས་རུ་ཤན, wylie: 'khor 'das ru shan) i ćwiczenia tsalung
2. trekciö (tyb.. ཁྲེགས་ཆོད་, wylie: khregs-chod, tłum.: "przebicie się", "całkowite odcięcie", ang.: breakthrough, thoroughly cutting through), kiedy uczeń rozpoznaje przy pomocy kwalifikowanego mistrza (tyb. Lamy) stan rigpy, "czystej obecności" i stopniowo przyzwyczaja się do niego np. poprzez praktyki wpatrywania się w niebo (ang.: sky gazing, wylie: nam mkha' ar gtad)
3. tögal (tyb.. ཐོད་རྒལ་, wylie: thod-rgal, tłum.: "dalszy postęp", ang.: direct crossing, the direct approach, leapover), gdzie pracuje się poprzez szeroki zakres technik (m.in. tych stosowanych na odosobnieniu w ciemności, wylie: mun mtshams), pod okiem nauczyciela z wcześniej (w etapie trekciö) rozpoznaną rigpą, realizując tzw. Cztery Wizje (wylie: snang ba bzhi) aż do oświecenia w tym systemie.

Porównanie z innymi praktykami

Wizerunek Pierwszego tulku Dzogczena Rinpocze (1625–1697), który założył w Tybecie klasztor o nazwie Dzogczen, gdzie zachowuje się przekaz kandro nintik oraz termy V dalajlamy

Dzogczen można również rozumieć z perspektywy nauk tantrycznych (tj. nauk gdzie umysłu i ciała nie traktuje się osobno, ale pracuje się z nimi poprzez subtelną sieć kanałów, wiatrów i esencji poruszających się w ciele stopniowo "budując" sobie dostęp do natury umysłu) jako zwieńczenie, końcowy etap i cel wszystkich praktyk tantr. Najbardziej zaawansowane tantry wg tradycji ningma, zwane tantrami wewnętrznymi, odpowiadają (z punktu widzenia tzw. "nowożytnego przekazu sarma) tantrom jogi najwyższej obecnym w innych szkołach wadżrajany. Dzielą się one na tantry maha joga, anu joga, i wynikową ati jogę inaczej zwaną dzogczen. Atijoga wyróżnia się od systemu mahamudry (tradycji sutr, tantr i esencji) przede wszystkim ze względu na wyjątkowość praktyk tögal. Podobnie jak w przypadku tantr jogi najwyższej i mahamudry sutr, również w dzogczen przed zasadniczą praktyką stosuje się wstępne praktyki buddyjskie nyndro. Atijoga nauczana jest również w tradycji bön, a wielkimi jej nauczycielami byli poniektórzy reprezentanci innych tradycji, np. J.Ś. III Karmapa Rangdziung Dordże (1284-1339) z kagju, J.Ś. V Dalajlama Lobsang Gjaco (1642–1682) z gelug oraz Dziamjang Khjentse Łangpo (1820-1892) z sakja.

Jednak dzogczen sam w sobie może być kompletnym systemem, kultywowanym pod opieką mistrza dzogczen, bez wyżej wymienionych tantr wewnętrznych. Przykładem tego są "cykle" dzogczen zwane nintik (wylie. sNying thig), gdzie od początku następuje bezpośrednie wprowadzenie w rigpę, następnie są unikalne metody usuwające wątpliwości (np. praktyki oddzielające Umysł od rigpy zwane korde ruszen), a na końcu metody integracji ze stanem rigpy (np. praktyki trekciö i tögal). Źródłem owego kompleksowego podejścia dzogczen są oryginalne "Trzy Instrukcje Garaba Dordże" udzielone Mañjuśrīmitrze (tyb. Jampal Shenyen), zwane "Wyjawieniem Esencji w Trzech Zdaniach" (ang. Hitting the Essence in Three Words; wylie. tshig gsum gnad brdegs):

1. Bezpośrednie Wprowadzenie w rigpę samą w sobie (ang. Introducing directly the face of rigpa in itself; wylie. ngo rang thog tu sprad),
2. Skierowanie tylko na jedną istotną rzecz (ang. Decide upon one thing and one thing only; wylie. thag gcig thog tu bcad),
3. Całkowita pewność w samo-wyzwalaniu (ang. Confidence directly in the liberation; wylie. gdeng grol thog tu bca).

Powyższe "Trzy Instrukcje" wskazują, że w dzogczen od samego początku ważne jest bezpośrednie wprowadzenie w rigpę przez mistrza. Dopóki uczeń nie jest w pełni pewny co do rigpy, praktyka skierowana jest w celu rozpoznania rigpy, aż będą usunięte wszelkie wątpliwości. Jeżeli jest się już absolutnie pewnym, że rozpoznało się rigpę, wtedy rozpoczyna się właściwa praktyka dzogczen, tj. przebywanie w tym stanie rigpy, dopóki nie nastąpi całkowita integracja, cokolwiek by się nie robiło.

Encyklopedia "Skarbnica Wiedzy" buddyzmu autorstwa Dziamgon Kongtrul Lodro Thaje definiuje, że w dzogczen nintik bezpośrednie wprowadzenie zwane po tybetańsku rikpa tsal łang (wylie. rig pa’i rtsal dbang) to inicjacja umożliwiająca praktyki tantryczne, takie jak tummo i tsalung charakterystyczne dla fazy spełniającej dzokrim tantr jogi najwyższej, oraz dodatkowo pozwalająca na wykonywanie trekciö i tögal.

Chińskie szkoły buddyzmu chan, koreańskie sŏn i japońskie zen choć również kultywują nauczanie o naturze umysłu, to jednak brak w nich tych metod charakterystycznych dla tantr jogi najwyższej. Nie można więc ich porównać do dzogczen. To samo dotyczy japońskiej tradycji wadżrajany shingon, posiadającej metody porównywalne jedynie dla niżej kwalifikowanych tantr krija, carja i joga.

Terminologia

Pochodzenie

W odróżnieniu od ogólnej teorii buddyzmu mahajany związanej z dwoma głównymi przekazami, Nagardżuny o madhjamace o „Środkowej Ścieżce” oraz przekaz Asangi o „naturze Buddy”, oraz od terminologii tantry Jogi Najwyższej, która wpasowywuje się w mahajanę, terminologia dzogczen wyróżnia się własną specyfiką. Przykładem stosowania specyficznej terminologii dzogczen jest "Najbardziej Sekretny Cykl" dzogczen o nazwie nintik (tyb. སྙིང་ཐིག་, wylie. snying thig), który opiera się na unikalnej kolekcji tantr, zwanej "Siedemnastoma Tantrami", spopularyzowanej w Tybecie przez mahasiddhę Wimalamitra (wylie. Dri-med Bshes-gnyen; VIII w.n.e):

1. 'Samo-istniejąca Doskonałość (ang. Self-existing Perfection; wylie. rdzogs pa rang byung)'
2. 'Bezpiśmienna (ang. Without Letters; wylie. yi ge med pa)'
3. 'Samo-powstała Pierwotna Obecność (ang. Self-arising Primordial Awareness; wylie. rig pa rang shar)'
4. 'Samo-wyzwolona Pierwotna Obecność (ang. Self-liberated Primordial Awareness, ;wylie. rig pa rang grol)'
5. 'Zebrane Klejonty; (ang. Piled Gems; wylie. rin po che spung ba)'
6. 'Lśniące Relikwie Oświeconego Ciała (ang. Shining Relics of Enlightened Body; wylie. sku gdung 'bar ba)'
7. 'Wibracje Dźwiękiem (ang. Reverberation of Sound; wylie. sgra thal 'gyur)'
8. 'Wielce Pomyślna Piękność (ang. Great Auspicious Beauty; wylie. bkra shis mdzes ldan)'
9. 'Zwierdziadło Serca Wadżrasattwy (ang. The Mirror of the Heart of Vajrasattva; wylie. rdo rje sems dpa' snying gi me long)'
10. 'Zwierdziadło Umysłu Samantabhadry (ang. The Mirror of the Mind of Samantabhadra; wylie. kun tu bzang po thugs kyi me long)'
11. 'Bezpośrednie Wprowadzenie (ang. Direct Introduction; wylie. ngo sprod spras pa)'
12. 'Różaniec Drogocennych Pereł (ang. Necklace of Precious Pearls; wylie. mu tig rin po che'i phreng ba)'
13. 'Sześciokorotna Sfera Samantabhadry (ang. Sixfold Expanse of Samantabhadra; wylie. kun tu bzang po klong drug)'
14. 'Płonąca Lampa (ang. Blazing Lamp; wylie. sgron ma 'bar ba)'
15. 'Zjednoczenie Słońca z Księżycem (ang. Union of the Sun and Moon; wylie. nyi zla kha sbyor)'
16. 'Lwia Doskonale Wyrażona Potęga (ang. Lion's Perfect Expressive Power; wylie. seng ge rtsal rdzogs)'
17. 'Strzała Klejnotów (ang. Array of Jewels; wylie. nor bu phra bkod)'

Zwięzły opis

"Najbardziej Sekretnym Cykl" dzogczen, zwany nintik, opierający się na kolekcji "Siedemnastu Tantr", można zwięźle ująć w następującej terminologii:

Zgodnie z procesem reinkarnacji według dwunastu ogniw współzależnego powstawania, każda czująca istota zanim narodzi się w świecie cierpień samsary musi najpierw ulec niewiedzy w czasie śmierci poprzedniego życia oraz w czasie stanu pośredniego bardo przed narodzinami. Według dzogczen ta niewiedza to marigpa – brak wyzwolenia (przeciwieństwo rigpy), która uniemożliwia rozpoznanie pierwotnej czystości (wylie. Ka-dak) w czasie śmierci lub nie rozpoznanie spontanicznego urzeczywistnienia (wylie. Lhun-Grub) zjawisk w czasie stanu bardo dharmaty (wylie. Chos-nyid Bar-do); chodzi o pierwszy, świetlisty stan bardo pomiędzy śmiercią a następnym odrodzeniem. Dopiero po owych nierozpoznaniach manifestuje się stopniowo Umysł (wylie. Sems), który zaczyna doświadczać zjawisk jako dualistycznie oddzielonych od niego i w wyniku tego następuje przekształcenie się zjawisk w samsaryczne formy pięciu żywiołów (przestrzeni, wiatru, ogienia, wody, ziemi) w czasie drugiego stanu przejściowego bardo (wylie. Sidpai bardo), aż do odrodzenia po stanie bardo w świecie, a po odrodzeniu życie w świecie cierpień, dualności i konceptualności, kiedy aktywny jest Umysł.

W praktyce dzogczen „punktem wyjścia jest inicjacja w stan rigpy zwana rigpé tsal wang, poglądem jest bycie obecnym w tym stanie, gdzie trzy kaje są nierozdzielne, medytacją jest rozpoznanie pierwotnej czystości (wylie. Kad-ak) poprzez „przedarcie się” (wylie. Khregs chod) poza Umysł (wylie. Sems) poprzez praktykę trekciö oraz rozpoznanie spontanicznego urzeczywistnienia (wylie. Lhun-Grub) zjawisk poprzez praktykę tögal, właściwym (etycznym) prowadzeniem się jest bycie poza nadzieją i strachem, utrzymywaniem i porzucaniem, rezultatem jest stan Samantabhadry, pierwotnego buddy”.

Wiele pozycji źródłowych , jak i udokumentownych relacji, przytacza przykłady znaków wskazujących na całkowite zrealizowanie nauk trekciö bądź tögal. Mistrzowie historyczni, jak i współcześni, pod­czas procesu umierania przed zrealizowaniem pierwotnego stanu buddy Samantabhadry manifestują tzw. tęczowe ciało (wylie. ‘Ja-lus), tj. osoba taka umiera pośród świateł tęcz (w stanie trekciö), pozostawiając po sobie jedynie włosy i paznokcie. Natomiast nieprzerwane prze­bywanie w spon­tanicz­nym urzeczywist­nieniu (wylie. Lhun-Grub) w stanie tögal prowadzi do zamanifestowania tzw. świetlistego ciała (inaczej zwanego ciałem światła) (wylie. A’od-Phung); służy ono jako tzw. ciało wiel­kiego prze­niesienia (wylie. Pho-Ba Ch’en-Po) (brak współcześnie udokumentownych relacji). Padmasambhava, Wimalamitra (wylie. Dri-med Bshes-gnyen; VIII w.n.e) i tybetań­ski mistrz Czetsün Sengé Wangczuk (wylie. lce btsun seng ge dbang phyug; XI-XII w n.e.) osiągnęli ciała światła (wylie. A’od-Phung) a dzięki temu mogli używać ciała wiel­kiego przeniesienia, które nie podlega nigdy procesowi umierania.

Mechanika kwantowa a dzogczen

Dzogczen można próbować rozumieć z perspektywy mechaniki kwantowej. Mechanika kwantowa jest obecnie najbardziej precyzyjną nauką, której zasady pozwalają obliczać zachowania cząstek elementarnych i świata składającego się z nich. W mechanice tej dekoherencja kwantowa zakłada oddziaływanie obiektu z otoczeniem w sposób nieodwracalny eliminujące splątanie kwantowe. Stan kwantowy jest stanem nie zdeterminowanej superpozycji i zgodnie z wynikami badań nie ma żadnych cząstek elementarnych, ani innych obiektów składających się z nich, póki nie nastąpi ich obserwacja eliminująca tą superpozycję. Obecnie mechanikę kwantową stosuje się w urządzeniach masowego użytku, typu komputery i lasery napędów optycznych i w nowych przełomowych doświadczeniach, np. kwantowej teleportacji na duże odległości przy pomocy splątania kwantowego.

W dzogczen natomiast rozpoznanie pierwotnej czystości (wylie. Ka-dak) i spontanicznego urzeczywistnienia (wylie. Lhun-Grub) wszelkich zjawisk jest możliwe za życia praktykującego podczas praktyk tögal (wylie: thod-rgal). "Cztery Wizje" (wylie: snang ba bzhi) z tych praktyk nie są w żaden sposób zdeterminowane dopóki Umysł (wylie. Sems) nie dokona obserwacji ich jako dualistycznie oddzielonych od niego form z pięciu żywiołów (tj. przestrzeni, wiatru, ognia, wody, ziemi). Sogjal Rinpocze w "Tybetańskiej księdze życia i umierania" opisuje "Cztery Wizje":

"Pojawienie się Jasności Podstawy (na końcu procesu umierania) jest jak przejrzystość nieba przed świtem... teraz, stopniowo, zaczyna się wyłaniać w całym przepychu "słońce" dharmaty (Bardo Dharmaty), oświetlając kontury pejzażu... "Spontanicznie urzeczywistnia się", wybuchając energią i światłem, naturalna promienność rigpy. W rzeczywistości zachodzi tu proces odsłonięcia, podczas którego stopniowo ujawnia się Umysł. Wiele dają tu do myślenia odkrycia współczesnej fizyki, według której materia jawi się jako ocean energii i światła... wszelka materia to kondensacja światła... stwierdza David Bohm (1917 - 1992; amerykański naukowiec zajmujący się mechaniką kwantową i filozofią fizyki).