Ogień grecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Użycie ognia greckiego (bizantyjskiego) według manuskryptu bizantyjskiego z XIV wieku
Pojemniki na mieszaninę łatwopalną, X-XII wiek, Chania, Kreta

Ogień grecki – łatwopalna mieszanina, uważana za pierwowzór napalmu. Ogień grecki zwany jest też ogniem bizantyjskim (sami Bizantyjczycy zwali go rzymskim lub morskim, nazwa grecki jest późniejsza). Zapewne znany był w starożytności, a udoskonalony w Bizancjum.

Skład[edytuj | edytuj kod]

Produkcja i skład mieszanki otoczone były w Cesarstwie Bizantyjskim tajemnicą. Za jej ujawnienie groziła w Cesarstwie kara śmierci, co ponobno zapisano na jednej z brązowych tablic w świątyni Hagia Sophia. Prawdopodobnie była to mieszanina oleju lub ropy naftowej i smoły, siarki, saletry, soli kamiennej, żywicy i palonego wapna. Cechą charakterystyczną tej mieszaniny mógł być zapłon przy kontakcie z wodą morską, co zawdzięczał zawartości wapna palonego, którego reakcja z wodą wytwarza duże ilości ciepła. Ropa naftowa mogła pochodzić z terenów położonych nad Morzem Czarnym.

Skład do dziś dnia nie został do końca poznany. Być może też "ogień grecki" zapalał się dzięki temu, że na końcu rur, którymi był wyrzucany w kierunku wrogiego okrętu umieszczano źródła ognia (np. pochodnie). Dawałoby to podobny efekt, jak uruchomienie sprayu przed zapaloną zapalniczką. Sądzić także można, że ogniem greckim określana była ropa naftowa rozrzucana na okręty wroga niczym koktajle Mołotowa.

Wynalezienie[edytuj | edytuj kod]

Za datę wynalezienia przyjmuje się 29 kwietnia 674 roku w czasie oblężenia Konstantynopola przez wojska kalifa Damaszku, a jego powstanie przypisywane jest syryjskiemu architektowi i chemikowi Kalinnikosowi z Helipolis (nie wiadomo czy była to zupełnie nowa mieszanka, czy - jak raczej należałoby przypuszczać - Kalinnikos bazował na doświadczeniach starożytnych Greków). Do budowy miotaczy Kalinnikos mógł użyć konstrukcji zaprojektowanych w starożytności przez Ktesibiosa. Starszy zapis o użyciu ognia greckiego (bizantyjskiego) pochodzi bowiem z kroniki Teofanesa z 671 roku. Nie zdradzał on składu chemicznego a pisał jedynie o skutkach jego użycia przeciwko okrętom arabskim. Kalinikos tym sposobem udoskonaliłby skład i metody rażenia tą bronią. Dlatego też to jemu przypisuje się wynalezienie ognia greckiego - zwanego bizantyjskim.

Użycie ognia greckiego za pomocą ręcznego syfonu

Użycie[edytuj | edytuj kod]

Broń ta była miotana na różne sposoby, przy wykorzystaniu:

Nasycano nią także pociski machin miotających.

Jeśli chodzi o skutki użycia tej broni, przykładem może być bitwa morska w roku 678. Wówczas to Bizantyjczycy - mając do dyspozycji flotę uzbrojoną w "garnki ogniste i syfony" - spalili flotę arabską, ostatecznie niwecząc arabskie próby zdobycia Konstantynopola. Z tego też względu powszechnie przypisuje się ogniowi greckiemu ocalenie Konstantynopola podczas arabskich ataków na to miasto za panowania Konstantyna IV[1].

Do XII wieku Bizancjum miało monopol na stosowanie ognia greckiego. Łacinnikom, którzy zdobyli Konstantynopol, ani Arabom nie udało się w pełni poznać tajników produkcji "ognia greckiego". Dziś również nie udaje się dokładnie określić składu chemicznego ognia greckiego oraz sposobu, w jaki potrafiono używać go pod odpowiednio dużym ciśnieniem na znaczną odległość. Co więcej, podawane przepisy są bardzo rozbieżne. Według żyjącego w XIII wieku Marka Greka, ogień grecki składał się z siarki, kamienia winnego, smoły, soku mlecznego i saletry. Inni historycy skłaniają się ku wersji, iż była to mieszanina ropy naftowej, żywicy, smoły, olejów, soków roślinnych i metali. Pod uwagę brany jest także tlenek wapnia (tzw. wapno palone), który powodował, że substancja zapalała się w zetknięciu z wodą (i w tej wersji miał być to ściślej określany "ogień bizantyjski").

Również w późniejszych wiekach stosowano ogień grecki. W XII w. znane były następujące przepisy:

  • "jedną część kalafonii, jedną część siarki, sześć części saletry dobrze sproszkowanych rozrobić w oleju lnianym lub laurowym, a następnie umieścić w metalowym naczyniu";
  • "jedną część siarki, dwie części węgla lipowego lub wierzbowego, sześć części saletry utłuc w marmurowej stępie i wymieszać"[a].

Ostatni opisany w źródłach przypadek użycia ognia greckiego datowany jest na rok 1187, w czasie powstania Aleksego Branasa.

Uwagi

  1. Przepis ten odpowiada składowi prochu czarnego.

Przypisy

  1. B. Burda, B. Halczyk, R. M. Józefiak, M. Szymczak, Historia I, część 2. Średniowiecze.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Michał Kozłowski, Ogień grecki – bizantyńska „wunderwaffe” [1]