Oswald Spengler

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Oswald Spengler
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Oswalda Spenglera

Oswald Arnold Gottfried Spengler (ur. 29 maja 1880 w Blankenburg (Harz), zm. 8 maja 1936 w Monachium) – niemiecki filozof kultury i historii. W kręgu jego zainteresowań znalazły się dziedziny takie jak matematyka, nauki przyrodnicze, filozofia, historia i sztuka.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Oswald Spengler urodził się 29 maja 1880 w Blankenburg (Harz) u podnóża gór Harz jako najstarszy spośród czworga rodzeństwa. Jego rodzina należała do typowego niemieckiego konserwatywnego drobnomieszczaństwa. Jego ojciec, technik górnictwa, wywodzący się z rodziny o długich tradycjach górniczych, pracował jako urzędnik pocztowy. Atmosferę domu cechował emocjonalny chłód, co spowodowało że młody Spengler zwrócił się do książek i wielkich postaci kultury. Nigdy nie cieszył się doskonałym zdrowiem, przez całe życie nękała go migrena i stany lękowe.

Kiedy Spengler miał dziesięć lat, jego rodzina przeprowadziła się do uniwersyteckiego miasta Halle. Tu w liceum klasycznym uzyskał wykształcenie, ucząc się greki, łaciny, matematyki i nauk przyrodniczych. Tutaj też rozwijał swoje zainteresowanie sztuką, w szczególności poezją, dramatem i muzyką. Przeprowadził nawet doświadczenia z kilkoma kreacjami artystycznymi – niektóre z nich zachowały się do dnia dzisiejszego.

Po śmierci ojca w 1901 Spengler jako wolny słuchacz studiował na kilku uniwersytetach (Monachium, Berlin i Halle), wybierając wykłady z rozmaitych dziedzin: historii, filozofii, matematyki, nauk przyrodniczych, literatury, muzyki i sztuk pięknych. Jego studia były nieukierunkowane. W 1903 napisany przez niego doktorat dotyczący Heraklita został odrzucony z powodu niewystarczających odniesień. Wydarzenie to przekreśliło jego szansę na karierę akademicką. W 1904 otrzymał doktorat. W 1905 cierpiał z powodu nagłego załamania nerwowego.

Przez krótki czas pracował jako nauczyciel w Saarbrücken i Düsseldorfie. Od 1908 do 1911 uczył nauk ścisłych, niemieckiej historii i matematyki w liceum (Realgymnasium) w Hamburgu.

W 1911, po śmierci matki, przeprowadził się do Monachium, gdzie mieszkał do swojej śmierci w 1936. Żył w samotności, utrzymując się ze skromnego spadku, prywatnego nauczania i pisania co pewien czas artykułów do gazet. Nie posiadał żadnych książek.

Rozpoczął wówczas pracę nad pierwszym tomem Zmierzchu Zachodu skupiającym się wyłącznie na Niemczech, ale ważne dla niego wydarzenia drugiego kryzysu marokańskiego spowodowały rozszerzenie zakresu tego studium. Spenglera zainspirowało także dzieło Otto SeeckaZmierzch i upadek świata starożytnego.

Zmierzch został ukończony w 1914, ale jego publikację odłożono z powodu I wojny światowej. Podczas wojny Spengler utracił większą część spadku zainwestowanego za granicą, więc żył w prawdziwym ubóstwie.

Gdy w 1917 r. opublikował Zmierzch, odniósł niebywały sukces. Powszechne upokorzenie postanowieniami traktatu wersalskiego i załamanie koniunktury napędzane przez hiperinflację, wydawały się dowodzić słuszności pesymistycznych wniosków Spenglera (Spengler, pisząc książkę, sądził iż Niemcy wygrają wielką wojnę). Pocieszyło one rozgoryczonych Niemców ponieważ pozornie usprawiedliwiły ich porażkę jako część większych globalnych procesów. Dzieło zostało dobrze przyjęte także poza granicami Niemiec, i przed 1919 zostało przetłumaczone na kilka innych języków. Spengler odrzucił ofertę profesury na Uniwersytecie w Getyndze, mówiąc, że potrzebuje więcej czasu na poświęcenie się pisarstwu.

Książka była powszechnie omawiana, również przez tych, którzy jej nie czytali (albo jej nie rozumieli). Historycy poczuli się urażeni przez amatorski wysiłek autora nieprzyuczonego do zawodu i jego apologetycznym nie-naukowym podejściem. Tomasz Mann porównał lekturę Spenglera do czytania po raz pierwszy Arthura Schopenhauera. Nauczyciele akademiccy nie byli jednak jednomyślni w ocenie jego książki. Max Weber przedstawił Spenglera jak "bardzo pomysłowego i wyuczonego dyletanta". Karl Popper przedstawił dzieło jako bezcelowe. Niejasność, intuicjonizm i mistycyzm były łatwymi celami, specjalnie dla pozytywistów i neokantystów którzy nie doszukiwali się żadnego sensu w historii. Ludwig Wittgenstein, podzielał kulturowy pesymizm Spenglera. Zmierzch stał się jednym z filarów teorii cyklu społecznego. Feliks Koneczny zwrócił uwagę na to, że Spengler terminy "kultura" i "cywilizacja" używa do oznaczania różnych faz tego samego procesu. Dopóki rozwija się i kwitnie, jest kulturą, gdy przestaje być twórczą i wyczerpuje się, staje się cywilizacją. Zaliczył jego teorię do stanowiska biologicznego wobec historii, przyjmującego, że ludy, państwa i cywilizacje mają swoją młodość, wiek dojrzały i starość na podobieństwo życia pojedynczego człowieka. Dlatego kultury i cywilizacje wykazują wg Spenglera podobne stadia rozwojowe, zaś kultura faustowska (pruska) przemienia się w pierwszej połowie XX wieku w cywilizację i tworzy się w niej imperializm.

W drugim tomie, opublikowanym w 1920, Spengler dowodził, że niemiecki socjalizm różni się od marksizmu, będąc bliższym tradycyjnemu niemieckiego konserwatyzmowi. W 1924, po społeczno-gospodarczym wstrząsie i inflacji, Spengler zajął się polityką w celu wyniesienia generała Hansa von Seeckta do roli przywódcy państwa. Cały wysiłek zawiódł, a Spengler okazał się nieudolnym w praktycznej polityce. W 1931 wydał Człowieka i technikę, w której przestrzegał przed zagrożeniami techniki i industrializacji. Szczególnie wskazywał na skłonność zachodniej techniki do rozprzestrzeniania się wśród wrogich "ras kolorowych", które mogłyby użyć broni przeciwko Europie. Dzieło było źle przyjęte z powodu jego antyindustrializmu.

Pomimo oddania głosu na Adolfa Hitlera w 1932, Spengler uważał führera za zbyt pospolitego. Spotkał Hitlera w 1933, ale ten mimo długiej dyskusji nie zrobił na nim wrażania. Publicznie pokłócił się z Alfredem Rosenbergiem, a uwagi na temat führera i pesymizm doprowadziły do publicznej izolacji. Chociaż jego poglądy polityczne były w niektórych punktach zbieżne z nazizmem, pozostał wobec niego zdystansowany. Zaoferował np. napisanie rozprawy o wycofaniu Niemiec z Ligi Narodów, co było jednym z elementów programu nazistów. W 1933 r. odmówił jednak Josephowi Goebbelsowi włączenia się w wyborczą propagandę nazistowską. W tym samym roku Spengler został członkiem Akademii Niemieckiej.

Godzina wyboru, opublikowana w 1934 r., była bestsellerem, zakazanym przez władze z powodu zawartej w niej krytyki narodowego socjalizmu. Naziści dobrze odebrali krytykę liberalizmu, nie zgadzali się natomiast ze Spenglerowską krytyką biologizmu i antysemityzmu. Spengler uznał nazistów za zbyt ograniczenie niemieckich i za mało europejskich, by poprowadzić walkę przeciw innym cywilizacjom.

Ostatnie lata życia spędził w Monachium, słuchając Beethovena, czytając Moliera i Szekspira, kupując tysiące książek, kolekcjonując starożytną broń Turków, Persów i Indusów. Urządzał sporadyczne wycieczki do Włoch i w góry Harzu. Na krótko przed śmiercią w liście do przyjaciela napisał, że "Rzesza Niemiecka prawdopodobnie przestanie istnieć". Umarł na atak serca 8 maja 1936, na trzy tygodnie przed swymi pięćdziesiątymi szóstymi urodzinami.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Filozoficzne koncepcje Spenglera stanowiły syntezę trzech nurtów niemieckiej filozofii życia. Jej metafizyczną podstawą była wizja jedności kosmosu i uniwersalnego charakteru rządzących życiem praw powstawania, rozwoju i ginięcia, przejawiających się także w dynamice 2 form bytu: Dasein (istnienie bezwiedne, wegetatywne, roślinne) oraz Wachsein (istnienie rozbudzone, świadome i samoświadome, nacechowane wewnętrznym napięciem, swobodne, zwierzęce i ludzkie).

Według historiozoficznej koncepcji Spenglera dzieje powszechne stanowią panoramę ośmiu kultur będących wyrazem ośmiu rodzajów dusz: m.in. magicznej, apollińskiej (kultura grecko-rzymska), faustycznej (kultura zachodnioeuropejska). Wszystkie przechodzą stadia młodości, dojrzałości (wyznaczanej równowagą napięć między zjawiskami życia i tworami ludzkiej aktywności) i starczy upadek (znamionowany przez zanik wewnętrznej dynamiki i dominację sztucznych wytworów historii). Tę ostatnią fazę rozwoju przypisywał współczesnej mu kulturze zachodniej. Poglądy te, wkrótce stały się symbolem europejskiego katastrofizmu, wyrażały i współtworzyły dekadencką atmosferę Niemiec w okresie poprzedzającym dojście do władzy Hitlera.

Prace[edytuj | edytuj kod]

  • Der metaphysische Grundgedanke der heraklitischen Philosophie, 1904
  • Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, tom 1, Wiedeń 1918, tom 2, Monachium 1922
  • Preußentum und Sozialismus, 1919
  • Neubau des Deutschen Reiches, 1924
  • Politische Pflichten der deutschen Jugend, 1924
  • Der Staat. Das Problem der Stände, Staat und Geschichte Philosophie der Politik, 1924
  • Der Mensch und die Technik. Beitrag zu einer Philosophie des Lebens, Monachium 1931
  • Politische Schriften, 1932
  • Godzina wyboru (Jahre der Entscheidung, 1933)

Tłumaczenia na j. polski[edytuj | edytuj kod]

  • Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii uniwersalnej (skrót dokonany przez Helmuta Wernera), tł. i przedmowa Józef Marzęcki, Warszawa 2001, Wydawnictwo KR, s. 466, ISBN 83-86989-95-5 (Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, tom 1, Wiedeń 1918, tom 2, Monachium 1922)
  • Historia, kultura, polityka (wybór pism), wybor i wstęp Andrzej Kołakowski, tł. Andrzej Kołakowski i Jerzy Łoziński, Warszawa 1990, Państwowy Instytut Wydawniczy, seria Biblioteka Myśli Współczesnej - podseria z kostką (Mensch und die Technik. Breitrag zu einer Philosophie des Lebens 1931)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

polskojęzyczna:

pozostała:

  • John Farrenkopf Prophet of Decline. Spengler on World History and Politics (Baton Rouge 2001)
  • Michael Thöndl Wie oft stirbt das Abendland ? Oswald Spenglers These vom zweifachen Untergang, in: Archiv für Kulturgeschichte 86 2004, Heft 2, S. 441 - 461.