Martin Buber

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Martin Buber
מרטין בובר
Martin Buber
Data i miejsce urodzenia 8 lutego 1878
Wiedeń
Imię i nazwisko przy narodzeniu Mordechaj
Data i miejsce śmierci 13 czerwca 1965
Jerozolima
Miejsce spoczynku Jerozolima
Małżeństwo Paula Winkler
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Martin Buber w Wikicytatach
Strona internetowa
Martin Buber

Martin Buber (ur. 8 lutego 1878 w Wiedniu, zm. 13 czerwca 1965 w Jerozolimie) – austriacki filozof i religioznawca pochodzenia żydowskiego, poliglota. Badacz tradycji żydowskiej judaizmu i chasydyzmu.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Martin urodził się w 1878 roku w Wiedniu w Monarchii Austro-Węgierskiej (obecnie terytorium Austrii). Urodził się w ortodoksyjnej rodzinie żydowskiej. Jego hebrajskie imię było Mordechaj. Jego rodzice szybko rozwiedli się (w 1881), i Mordechaj spędzał większość swojego dzieciństwa u dziadka Salomona Bubera we Lwowie (obecnie terytorium Ukrainy). Dziadek był głęboko wierzącym Żydem, studiującym literaturę rabiniczną i midrasze. W domu mówiono w języku niemieckim i jidysz. Mordechaj uczył się w świeckiej szkole i poznał język polski, francuski i kilkanaście innych. Posiadał znajomość czternastu języków. W trakcie nauki interesował się kulturą europejską. Czytał pisma filozofów Immanuela Kanta, Sørena Kierkegaarda i Friedricha Nietzsche. Wywarli oni silny wpływ na kształtowanie jego poglądów. Pod ich wpływem podjął decyzję o zerwaniu swoich więzi z religią[1].

W 1896 roku Martin wyjechał do Wiednia i rozpoczął studia akademickie filozofii, historii sztuki, germanistykę i językoznawstwo. Na studiach poznał swoją przyszłą żonę, Paulę Winkler. W 1904 roku ukazała się jego praca doktorancka "Artykuły dotyczące historii problemu indywiduacji" (niem. Beiträge zur Geschichte des Individuationsproblems), w której omówił filozofię Jakuba Böhme i Mikołaja z Kuzy[2].

Działalność publiczna[edytuj | edytuj kod]

W 1898 roku osobiście spotkał się z Theodorem Herzlem i po poznaniu jego koncepcji dołączył do ruchu syjonistycznego. Buber nie zgadzał się jednak we wszystkim z Herzlem. Dla Herzla celem syjonizmu było ustanowienie państwa żydowskiego w Ziemi Izraela, ale nie uważał on aby religia była konieczna dla narodu żydowskiego. W jej miejscu widział on kulturę żydowską. Buber dostrzegł potencjał społeczny i duchowy tkwiący w ruchu syjonistycznym. Jednak w przeciwieństwie do Herzla uważał, że nowe państwo będzie potrzebowało religii. Dodawał przy tym, że niezbędnym jest przeprowadzenie reformy judaizmu. W 1902 roku został redaktorem naczelnym tygodnika syjonistycznego Die Welt, jednak rok później ze względu na różnicę zdań z Herzlem wycofał się z tej pracy[3].

Działalność badawcza[edytuj | edytuj kod]

W 1903 roku Buber zaangażował się w badania ruchu chasydzkiego. Z wielkim uznaniem podziwiał zaangażowanie wspólnot chasydzkich w codzienne życie religijne. W przeciwieństwie do zaangażowanych politycznie organizacji syjonistycznych, chasydzi skupiali się na tych wartościach, które Buber zalecał do przyjęcia przez syjonizm. Buber uznał chasydyzm jako źródło kulturowej odnowy dla judaizmu. W 1904 roku wycofał się ze wszystkich swoich prac w organizacjach syjonistycznych, poświęcając się badaniom i pisaniu. W 1906 roku opublikował w języku niemieckim opowieść o rabinie Nachmanie z Bracławia (niem. Die Geschichten des Rabbi Nachman), a w 1908 roku opublikował zbiór opowieści o twórcy chasydyzmu Israel Baal Szem Towie (niem. Die Legende des Baalschem). Jednak jego interpretacja chasydzkiej tradycji spotkała się z ostrą krytyką uczonych, takich jak na przykład rabina Chaima Potoka. Pomimo to, Buber nadal kontynuował swoje badania, publikując liczne opracowania. Wygłaszał również wiele wykładów na temat judaizmu, zyskując sobie sporą liczbą uczniów.

Podczas I wojny światowej przeniósł się z Berlina do Heppenheim (Bergstraße), gdzie przyczynił się do powstania Żydowskiego Komitetu Narodowego. Jego celem było niesienie pomocy dla Żydów z Europy Wschodniej. W tym czasie został redaktorem naczelnym żydowskiego pisma ukazującego się w języku niemieckim Der Jude. Stanowisko to piastował do 1924 roku. W 1923 roku napisał swój najsłynniejszy esej "Ja i Ty" (niem. Ich und Du), w którym przedstawił zasady dialogicznej filozofii. Dwa lata później rozpoczął tłumaczenie hebrajskiej Biblii na język niemiecki. W latach 1926-1928 był redaktorem naczelnym pisma Die Kreatur. W 1930 roku otrzymał stanowisko profesora honorowego na Uniwersytecie we Frankfurcie. Gdy w styczniu 1933 roku naziści doszli do władzy w Republice Weimarskiej, Buber zrezygnował ze stanowiska uniwersyteckiego. Uczynił to jako protest przeciwko objęciu władzy przez Adolfa Hitlera i NSDAP. W dniu 4 października 1933 roku naziści zabronili mu wygłaszania wykładów.

W 1938 roku wyjechał z III Rzeszy do Brytyjskiego Mandatu Palestyny. Został profesorem na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie. Wykładał filozofię społeczną i socjologię kultury[4]. W kolejnych latach kontynuował swoje badania religijne i tłumaczenie tekstów biblijnych. W 1950 roku został kandydatem do nagrody Nobla w dziedzinie literatury. W 1953 roku otrzymał Nagrodę Pokojową Księgarzy Niemieckich. W latach 1960-1962 był pierwszym prezydentem Izraelskiej Akademii Nauk. W 1963 roku otrzymał prestiżową Nagrodę Erazma.

Zmarł 13 czerwca 1965 roku w swoim domu w osiedlu Talpiot w Jerozolimie. Został pochowany w Jerozolimie[5].

Dorobek naukowy[edytuj | edytuj kod]

Chasydyzm[edytuj | edytuj kod]

Był badaczem chasydyzmu (w Polsce popularna jest jego książka Opowieści chasydów) i ten właśnie nurt religijno-filozoficzny ukształtował sposób myślenia Bubera. Chasydzi prowadzili bowiem dialog z Bogiem, obecnym w swoich emanacjach. Każda rzecz, każde działanie łączyło się z chwałą Bożą, a wspólnotę budowano na indywidualizmie poszczególnych jednostek. Stąd antropocentryzm Bubera, jego niechęć do myślenia systemowego oraz irracjonalizm.

Ja i Ty[edytuj | edytuj kod]

Szczególne znaczenie Buber przypisywał przykazaniu miłości. Odzwierciedla się to w jego najważniejszym dziele "Ja i Ty" (1923). Filozofia Bubera ma wymiar optymistyczny – przez prostotę, pokorę, radość, zaangażowanie jesteśmy w stanie "zbliżyć" Boga do naszego świata. Buber krytykuje zarówno kolektywizm, jak i skrajny indywidualizm, należy bowiem być zarówno dla siebie, jak i dla drugiego człowieka. Wszelkie prawdziwe życie jest spotkaniem, nasze "ja" jest zawsze zwrócone ku czemuś. Kryzys relacji jest kryzysem człowieka. Człowiek jest osobą - duchem i podmiotem. Wchodzi z rzeczywistością w relację monologową - "ja-ono", oraz dialogową - "ja-ty" (odnoszącą się do człowieka) oraz "ja-Ty" (odnoszącą się do Boga). Te trzy rodzaje relacji odpowiadają trzem częściom książki. W relacji "ja-ono" brak jest dialogu, ale jest ona nieodzowna dla ludzkiego życia, ważne jest także poznanie naukowej istoty. Nie można jednak sprowadzić do relacji "ja-ono" każdego człowieka, jest ona przede wszyskim relacją z rzeczami. Trzeba wejść z kimś w relację "ja-ty". Zakłada ona: świadomą osobę, potencjalność człowieka, realizację dobra, uznanie partnera dialogu, świadomość obcowania z drugim człowiekiem – dziełem Stwórcy. Problem polega na tym, że ludzie zamiast wchodzić w dialog – monologują. Czynią tak, gdyż boją się odsłonić, niekiedy stwarzają pozory dialogu. Buber stoi na stanowisku, iż – generalnie – w dialog "ja-Ty" można wejść z tylko jedną osobą. Kosztuje on bowiem wiele wysiłku i energii. Punktem odniesienia dla wszystkich relacji "ja-ty", jest relacja z Bogiem, "ja-Ty". Do tej rzeczywistości odnosi się Buber w następujących słowach: "w każdym ty, zwracamy się ku Ty wiecznemu"[6], "Sens ty (...) nie może się wypełnić, aż do momentu odnalezienia nieskończonego Ty."[7]

Pozostała twórczość[edytuj | edytuj kod]

Pisał również na temat relacji chrześcijaństwa do judaizmu. Uważany jest za współtwórcę nurtu filozofii zwanego filozofią dialogu (książka Ja i Ty), w Polsce rozwijanego m.in. przez ks. Józefa Tischnera.

Płodny komentator Biblii, oraz tłumacz na niemiecki Biblii hebrajskiej.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • Die Geschichten des Rabbi Nachman. 1906.
  • Die fünfzigste Pforte. 1907.
  • Die Legende des Baalschem. 1908.
  • Daniel – Gespräche von der Verwirklichung. 1913.
  • Die jüdische Bewegung – gesammelte Aufsätze und Ansprachen 1900–1915. 1916.
  • Vom Geist des Judentums – Reden und Geleitworte. 1916.
  • Die Rede, die Lehre und das Lied – drei Beispiele. 1917.
  • Ereignisse und Begegnungen. 1917.
  • Chinesische Geister- und Liebesgeschichten. 1919.
  • Der grosse Maggid und seine Nachfolge. 1922.
  • Reden über das Judentum. 1923.
  • Ich und Du. 1923.
  • Das Verborgene Licht. 1924.
  • Die chassidischen Bücher. 1928.
  • Aus unbekannten Schriften. 1928.
  • Ekstatische Konfessionen. 1909.
  • Zwiesprache. 1932.
  • Kampf um Israel -Reden und Schriften 1921–1932. 1933.
  • Hundert chassidische Geschichten. 1933.
  • Die Troestung Israels : aus Jeschajahu, Kapitel 40 bis 55. 1933. (razem z Franzem Rosenzweig)
  • Erzählungen von Engeln, Geistern und Dämonen. 1934.
  • Das Buch der Preisungen. 1935. (razem z Franzem Rosenzweig)
  • Deutung des Chassidismus – drei Versuche. 1935.
  • Die Josefslegende in aquarellierten Zeichnungen eines unbekannten russischen Juden der Biedermeierzeit. 1935.
  • Die Schrift und ihre Verdeutschung. 1936. (razem z Franzem Rosenzweig)
  • Aus Tiefen rufe ich Dich – dreiundzwanzig Psalmen in der Urschrift. 1936.
  • Das Kommende : Untersuchungen zur Entstehungsgeschichte des Messianischen Glaubens – 1. Königtum Gottes. 1936.
  • Die Stunde und die Erkenntnis – Reden und Aufsätze 1933–1935. 1936.
  • Zion als Ziel und als Aufgabe – Gedanken aus drei Jahrzehnten – mit einer Rede über Nationalismus als Anhang. 1936.
  • Worte an die Jugend. 1938.
  • Moseh. 1945.
  • Dialogisches Leben – gesammelte philosophische und pädagogische Schriften. 1947.
  • Der Weg des Menschen : nach der chassidischen Lehre. 1948.
  • Das Problem des Menschen. 1948.
  • Die Erzählungen der Chassidim. 1949.
  • Gog und Magog – eine Chronik. 1949.
  • Israel und Palästina – zur Geschichte einer Idee. 1950.
  • Der Glaube der Propheten. 1950.
  • Pfade in Utopia. 1950.
  • Zwei Glaubensweisen. 1950.
  • Urdistanz und Beziehung. 1951.
  • Der utopische Sozialismus. 1952.
  • Bilder von Gut und Böse. 1952.
  • Die Chassidische Botschaft. 1952.
  • Recht und Unrecht – Deutung einiger Psalmen. 1952.
  • An der Wende – Reden über das Judentum. 1952.
  • Zwischen Gesellschaft und Staat. 1952.
  • Das echte Gespräch und die Möglichkeiten des Friedens. 1953.
  • Einsichten : aus den Schriften gesammelt. 1953.
  • Reden über Erziehung. 1953.
  • Gottesfinsternis – Betrachtungen zur Beziehung zwischen Religion und Philosophie. 1953.
  • Hinweise – gesammelte Essays. 1953.
  • Die fünf Bücher der Weisung – Zu einer neuen Verdeutschung der Schrift. 1954. (razem z Franzem Rosenzweig)
  • Die Schriften über das dialogische Prinzip (Ich und Du, Zwiesprache, Die Frage an den Einzelnen, Elemente des Zwischenmenschlichen). 1954.
  • Sehertum – Anfang und Ausgang. 1955.
  • Der Mensch und sein Gebild. 1955.
  • Schuld und Schuldgefühle. 1958.
  • Begegnung – autobiographische Fragmente. 1960.
  • Logos: zwei Reden. 1962.
  • Nachlese. 1965.

Dzieła wspólne[edytuj | edytuj kod]

  • Martin Buber: Werke - I Schriften zur Philosophie. Paul Mendes-Flohr & Peter Schäfer i Martina Urban. Berlin: Berliner Akademie der Wissenschaften/Israel Academy of Sciences and Humanities, 1962.
  • Martin Buber: Werke - III Schriften zum Chassidismus. Paul Mendes-Flohr & Peter Schäfer i Martina Urban. Berlin: Berliner Akademie der Wissenschaften/Israel Academy of Sciences and Humanities, 1963.
  • Martin Buber: Werke - II Schriften zur Bibel. Paul Mendes-Flohr & Peter Schäfer i Martina Urban. Berlin: Berliner Akademie der Wissenschaften/Israel Academy of Sciences and Humanities, 1964.

Tłumaczenia na język polski[edytuj | edytuj kod]

  • 1983. Opowieści rabina Nachmana, przeł. Edward Zwolski, Paris: Éditions du Dialogue.
  • 1992. Ja i Ty, przeł. Jan Doktór, Warszawa : IW PAX.
  • 1993. Problem człowieka, przeł. i wstępem opatrzył Jan Doktór, Warszawa : Wydaw. Naukowe PWN.
  • 1995. Dwa typy wiary, tłum. Juliusz Zychowicz ; przedm. Adam Żak ; posł. David Flusser, Kraków : Znak.
  • 1998. Mojżesz, przeł. Ryszard Wojnakowski, Warszawa : Cyklady.
  • 1999. Gog i Magog : kronika chasydzka, przeł. i wstępem opatrzył Jan Garewicz, Warszawa : Wydaw. Nauk. PWN.
  • 2004. Opowieści o aniołach, duchach i demonach, przeł. Ryszard Wojnakowski, Warszawa : "Cyklady".
  • 2005. Opowieści chasydów, tłum., uwagami i posł. opatrzył Paweł Hertz, wyd. 3 popr., Poznań : W drodze ; Warszawa : Fundacja Zeszytów Literackich.

Przypisy

  1. Robert E. Wood: Martin Buber's Ontology: An Analysis of I and Thou. Northwestern University Press, 1969, s. 5. ISBN 978-0-8101-0650-5. [dostęp 2012-09-18]. (ang.)
  2. Jon Stewart: Kierkegaard and Existentialism. Ashgate Publishing Ltd., 2011, s. 34. ISBN 978-1-4094-2641-7. [dostęp 2012-09-18]. (ang.)
  3. Martin Buber (ang.). W: Stanford Encyclopedia of Philosophy [on-line]. 2004-04-20. [dostęp 2012-09-19].
  4. Wincenty Okoń: Nowy słownik pedagogiczny. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie "Żak", 2001, s. 50-51. ISBN 83-88149-41-5.
  5. Sarah Scott: Martin Buber (1878—1965) (ang.). W: The Internet Encyclopedia of Philosophy [on-line]. [dostęp 2012-09-19].
  6. "Ja i Ty", s.94
  7. "Ja i Ty", s.76

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Robert E. Wood: Martin Buber's Ontology: An Analysis of I and Thou. 2011: Northwestern University Press. ISBN 978-0-8101-0650-5.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]