Pąk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pąki kwiatowe judaszowca kanadyjskiego
Pączek kwiatowy (duży) i pączki liściowe (mniejsze) magnolii

Pąk, pączek – zawiązek pędu z merystemem wierzchołkowym i zawiązkami organów – liści i kwiatów. Merystem osłonięty jest w pąku zawiązkami liści, czasem przekształconych w specjalne łuski pąkowe[1].

Ze względu na zróżnicowanie kształtów, koloru, wielkości i ułożenia pączków na pędzie oraz budowy ich łusek – pąki wykorzystywane są do oznaczania gatunków drzew i krzewów, gdy pozostają one w stanie bezlistnym[2].

Typologia[edytuj | edytuj kod]

Zależnie od umiejscowienia pąka na pędzie rozróżnia się następujące rodzaje pąków:

  • pąk szczytowy – występuje na wierzchołkach pędów, na pędzie głównym pąk szczytowy jest zwykle największym pączkiem,
  • pąki boczne, pąki kątowe, paki pachwinowe – występują wzdłuż pędów poniżej pąków szczytowych, u roślin nasiennych w kątach (pachwinach) liści, u paprotników zdarzają się pąki rozwijające się niezależnie od liści[3].
    • pąki dodatkowe wytwarzane są przez: robinię akacjową czy czeremchę, tworzą się tuż obok albo tuż nad istniejącym pączkiem bocznym,
    • pączki przybyszowe – powstają zwykle w szczególnych wypadkach (w wyniku uszkodzenia rośliny) i zakładać się mogą w różnych miejscach łodygi, korzeni lub nawet liści. Wyrastające z nich pędy nazywane są odroślowymi (odrostami). Rośliny łatwo tworzące pąki przybyszowe są za ich pomocą rozmnażane wegetatywnie w celu uzyskania sadzonek[3].

Ze względu na aktywność rozwojową wyróżnia się:

  • pąki śpiące, pąki spoczynkowe – pąki nie przejawiające aktywności wzrostowej. Należą tu pąki zimowe, zwykle w klimacie umiarkowanym okryte sztywnymi łuskami, a także wiele pąków kątowych (pachwinowych)[1].

Zależnie od tego, jakie zawiązki zawarte są w pąku wyróżnia się[1]:

Ze względu na rodzaj okrywy paków wyróżnia się[2]:

  • pąki ukryte – pąki osłonięte warstwą korka, znajdujące się wewnątrz pędu i widoczne tylko jako wzniesienie kory (np. jaśminowiec) lub osadzone we wgłębieniu i widoczne wówczas z powodu zwykle zamykających otwór włosków (np. perełkowiec japoński, parczelina trójlistkowa),
  • pąki nagie, bez łusek – osłonięte delikatnymi (nieskórzastymi) zawiązkami liści, często chronione włoskami, czasem gęstym kutnerem pokrywającym zawiązki liści (np. kruszyna pospolita, kalina hordowina),
  • pąki okryte łuskami – zawiązek pędu osłonięty jest sztywnymi, skórzastymi łuskami powstającymi ze starszych zawiązków liści[1]. Liczba, kształt, budowa i kolor łusek jest typowy dla poszczególnych gatunków lub rodzajów. Wyróżnia się pąki z jedną łuską (np. u rodzajów wierzba, magnolia), dwiema łuskami (np. olsza czarna), trzema łuskami (np. lipa) itd., przy czym najczęściej łusek jest wiele. Łuski mogą być ciasno stulone, często bywają okryte żywicą, czasem mają końce lub brzegi wolne lub odgięte. Łuski bywają nagie lub okryte różnego rodzaju włoskami.

Ze względu na kształt pąków wyróżnia się[2]:

  • pąki jajowate (owalne),
  • pąki stożkowate (wąskie lub szerokie, też pazurkowato wygięte),
  • pąki kuliste i półkuliste (kopulaste).

Ze względu na liczbę i sposób skupiania się wyróżnia pąki[2]:

  • pąki pojedyncze,
  • pąki grupowo skupione, tworzące:
    • nieregularne grupy pąków,
    • pąki nadległe – ustawione obok siebie wzdłuż osi pędu, jeden nad drugim,
    • pąki obokległe – ustawione obok siebie poprzecznie do osi pędu.

Ze względu na sposób osadzenia wyróżnia się pąki siedzące i osadzone na trzoneczkach[2].

System Raunkiæra[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: System Raunkiæra.

Wykształcanie i sposób umieszczenie pąków zimujących u roślin jest jednym z kluczowych kryteriów systemu klasyfikacji form życiowych roślin stworzonej przez Christena Raunakiaera. W skali tej wyróżnia się[4]:

  • rośliny nie tworzące pączków zimujących – rośliny jednoroczne,
  • kryptofity (rośliny skrytopączkowe) – pąki odnawiające osadzone na organach ukrytych w glebie, błocie lub wodzie,
  • hemikryptofity (rośliny naziemnopączkowe) – pąki zimujące, umieszczone są na pędach przy powierzchni gleby,
  • chamefity (rośliny niskopączkowe) – pąki zimujące umieszczone są na pędach nie wyżej niż 50 cm nad gruntem,
  • fanerofity (rośliny jawnopączkowe) – pąki odnawiające umieszczone są powyżej 50 cm nad powierzchnią gruntu.

Fizjologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój pączków bocznych kontrolowany jest hormonalnie przez pąk wierzchołkowy. Tu w merystemie i w młodych liściach wytwarzane są auksyny, które transportowane w dół pędu hamują rozwijanie się paków bocznych. Dzięki temu u większości roślin pąki boczne w ogromnej większości pozostają w stanie spoczynku. Usunięcie lub uszkodzenie pąka wierzchołkowego powoduje aktywację jednego lub kilku paków bocznych położonych zwykle tuż poniżej niego[3].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Commons in image icon.svg
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło pąk w Wikisłowniku
  • turion – forma przetrwalnikowa roślin wodnych, zwana też pąkiem zimowym

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 640. ISBN 83-214-1305-6.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Tadeusz Szymanowski: Rozpoznawanie drzew i krzewów ozdobnych w stanie bezlistnym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974, s. 21-29.
  3. 3,0 3,1 3,2 Szweykowska Alicja, Szweykowski Jerzy: Botanika t.1 Morfologia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 166-167. ISBN 83-01-13953-6.
  4. Krystyna Falińska: Ekologia roślin. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 142-143. ISBN 83-01-14222-7.