Bez czarny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bez czarny
Bez czarny: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd szczeciowce
Rodzina piżmaczkowate
Rodzaj bez
Gatunek bez czarny
Nazwa systematyczna
Sambucus nigra L.
Sp.Pl.2. 1753
Synonimy

Sambucus graveolens Willd.,
Sambucus peruviana Kunth[2]

Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Bez czarny, dziki bez czarny (Sambucus nigra L.) – gatunek rośliny z rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), dawniej zaliczany był także do rodziny bzowatych (Sambucaceae) i przewiertniowatych (Caprifoliaceae)[3]. Inne zwyczajowe nazwy polskie: bez lekarski, bez pospolity, bzowina, bzina, buzina, hyczka[4], hyćka.

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na długą historię uprawy tego gatunku trudno ustalić jego pierwotny zasięg występowania. Za pewny uchodzi obszar Europy pozostający pod wpływem klimatu oceanicznego i suboceanicznego oraz znajdujący się w zachodniej części basenu Morza Śródziemnego. Współcześnie występuje często w północnej Afryce (Maroko, Algieria i Tunezja) oraz na Azorach, jednak wszędzie tam został prawdopodobnie introdukowany. Rośnie w północnej i zachodniej części Półwyspu Iberyjskiego, na Półwyspie Apenińskim i Sycylii, w Grecji środkowej i północnej, na rozproszonych stanowiskach notowany jest w Turcji, na Bliskim Wschodzie, w rejonie Kaukazu, w Iraku i w północnym Iranie, a także w indyjskich stanach Dżammu i Kaszmir oraz Himachal Pradesh. W Europie środkowej i zachodniej (także na Wyspach Brytyjskich) jest gatunkiem pospolitym[5]. Północna granica zasięgu przebiega przez Półwysep Skandynawski (pojedyncze stanowiska sięgają do 63° szerokości północnej w Norwegii, 61° w Szwecji, dalej na wschód od Bałtyku granica zasięgu biegnie mniej więcej na szerokości 55°)[6]. Czynnikiem ograniczającym naturalne występowanie gatunku na północy są niskie temperatury października uniemożliwiające zawiązanie nasion (granica zasięgu jest zbliżona do przebiegu izotermy średniej temperatury w październiku wynoszącej 7,2 °C)[5][6]. Południowa granica zasięgu odpowiada izotermie średniej temperatury października 15 °C[6]. W krajach skandynawskich, od Danii po Finlandię, oraz na obszarze Łotwy, Estonii i w Rosji gatunek uważany jest za rozprzestrzeniony głównie za sprawą człowieka[5][3].

W Polsce gatunek jest pospolity na całym obszarze kraju[7].

W Tatrach osiąga wysokość 900 m, w Kaukazie 1200 m, w Alpach osiąga 1600 m, a w afrykańskim Atlasie 2200 m[5]

Poza Europą północną i wschodnią oraz Afryką północną, gatunek zawleczony został także na inne kontynenty – do wschodniej części Ameryki Północnej, do południowej Australii i na Nową Zelandię, a także do wschodnich Chin[5].

Pokrój
Kwiaty
Owoce
Kwitnący krzew bzu
Odmiana ozdobna 'Guincho Purple'

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Zazwyczaj wysoki krzew, rzadko drzewo. Osiąga wysokość do 10 m[7][6].
Pędy
Prosto wzniesione, z łukowato zwykle odginającymi się odgałęzieniami bocznymi[6]. Młoda kora jest zielona. Z wiekiem staje się szara, jasnobrunatna, z wyraźnymi przetchlinkami, na starych pędach jest spękana. Pędy w środku są wypełnione szerokim, białym, lekkim rdzeniem[7][8]. Pączki czerwonobrunatne, jajowato-spiczaste, wydłużone, siedzące i wyraźnie skośnie odstające od pędu[9].
Liście
Mają długość około dwukrotnie większą od szerokości. Są nieparzysto-pierzastozłożone, złożone najczęściej z 5, rzadziej z 3, 7 lub 9 naprzeciwległych, jajowato-eliptycznych i ostro piłkowanych listków osiągających od 3 do 9 cm długości. Na górnej stronie są ciemnozielone, od spodu jasne, rzadko owłosione na nerwach[9][8]. Dolna para listków na krótkich ogonkach (4–5 mm długości), pozostałe listki siedzące. Rynienkowaty ogonek długości 3–4 cm[6]. Przylistków brak lub są krótkotrwałe i nitkowate[9][8]. U nasady liścia i listków występują pozakwiatowe, podłużne miodniki (5×1 mm)[6].
Kwiaty
Białe, promieniste, zebrane w duże i płaskie baldachogrona o średnicy zwykle od 10 do 20 cm, z 5 głównymi gałązkami[8]. Pojedyncze kwiaty są drobne (do 5 mm średnicy), mają krótki kielich, zazwyczaj 5-płatkową koronę (białą lub kremową), 1 słupek (z krótką szyjką i 3–5 znamionami[6]) i 5 pręcików z jasnożółtymi pylnikami[10][8]. Nie posiadają miodników[11].
Owoce
Fioletowo-czarne, mięsiste i lśniące pestkowce z 3–6 nasionami[12]. Mają kształt kulisty i długość od 6 do 8 mm. Nasiona osiągają do 5 mm długości, mają kształt jajowaty, na przekroju są trójkątne, ale o zaokrąglonych kantach. Powierzchnia ich jest falista i jasnobrązowa[8].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Fanerofit. Krzewy bzu czarnego zakwitają zwykle po raz pierwszy w 3 lub 4 roku życia, rzadko w 2. W zależności od strefy klimatycznej kwitnienie przypada na czerwiec lub lipiec[5]. Pręciki i słupek dojrzewają równocześnie[11]. Kwiaty wydzielają silny zapach. Pyłek dokonujący zapylenia przenoszony jest zwykle przez owady zapylające z innych kwiatów lub kwiatostanów, ale zwykle w obrębie tej samej rośliny[5]. Owoce rodzone są corocznie obficie, dojrzewają od końca sierpnia do października i utrzymują się na roślinie w postaci zwisających owocostanów[13]. Rozsiewane są przez liczne gatunki ptaków, które zjadają owoce, nie trawią jednak nasion. Dzięki temu wraz z ich odchodami rozsiewane są one nieraz na duże odległości (ornitochoria, endochoria)[14]. Krzewy bzu czarnego dożywają ponad 25 lat[5].
Cechy fitochemiczne
Gałązki, liście i owoce wydzielają nieprzyjemny, a kwiaty odurzający zapach. Wszystkie części rośliny zawierają w różnej ilości trujący glikozyd sambunigrynę. Ponadto kwiaty zawierają olejki eteryczne, flawonoidy (kwercetyna, rutyna, kemferol), kwasy organiczne, garbniki, sole mineralne, owoce antocyjany, 20% cukrów, 3,5% pektyn, kwasy organiczne, witaminy, karotenoidy, garbniki i sole mineralne[12]. Głównymi polifenolami w owocach są rutyna i kwas chlorogenowy[15]. W korze stwierdzono obecność lektyn[16], specyficznych dla tego gatunku[17]. Wytwarzane przez rośliny związki aromatyczne mogą brać udział w oddziaływaniach allelopatycznych. Lignany z bzu wpływały stymulująco na kiełkowanie i wzrost korzeni badanych roślin. Działanie hamujące obserwowano dla związków cyjanogennych[18]. W pyłku, kwiatach i owocach stwierdzono obecność białka o masie 33,2 kDa, wywołującego reakcje alergiczne takie jak nieżyt nosa, zapalenie spojówek i duszności[19].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 36[20].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Siedlisko
Rośnie w lasach i zaroślach, w górach po regiel dolny[7]. Na terenach leśnych zasiedla zwykle skraje lasu lub luki leśne, na stanowiskach zacienionych pod okapem drzew rośnie słabiej. Występuje w żyznych lasach liściastych, zwłaszcza na terasach zalewowych. Częsty jest na siedliskach antropogenicznych; w zaroślach porastających opuszczone osiedla, ogrody, tereny przemysłowe. Młode okazy pojawiać się mogą nawet jako chwasty w uprawach. Gatunek nie kolonizuje terenów pokrytych zwartą darnią trawiastą, dopiero naruszenie jej zwarcia (w miejscach zasiedlonych przez króliki lub powodowane przez uszkodzenia mrozowe) umożliwia skuteczne wkroczenie czarnego bzu. Gatunek preferuje gleby żyzne i bogate w związki azotu i fosforu, zwykle też bogate w potas[6], umiarkowanie wilgotne[8]. W ograniczonym stopniu wykazuje tolerancję na obecność chlorku sodu. Odczyn gleby jest na stanowiskach tego gatunku neutralny lub lekko kwaśny[6].
Fitosocjologia
W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej jest gatunkiem charakterystycznym dla związku (All.) Sambuco-Salicion i Ass. Sambucetum nigrae[21]. Obecny jest ze zmiennym udziałem w żyznych buczynach (Fagion), łęgach Alnion i grądach Carpinion. Często rośnie w zbiorowisku inwazyjnej robinii akacjowej (Robinia pseudacacia–Sambucus nigra)[6]. W Europie północno-zachodniej bez czarny związany jest z zaroślami Crataegus monogynaHedera helix oraz lasami: Fraxinus excelsiorAcer campestreMercurialis perennis, Alnus glutinosaUrtica dioica, Acer pseudoplatanus–Sambucus nigra (zbiorowisko porastające nieużytki, przytorza, pożarzyska)[6].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

Taksony wewnątrzgatunkowe
Wyróżnia się dwa podgatunki i 1 odmianę botaniczną[2]:
  • Sambucus nigra var. cerulea (Raf.) B.L. Turner
  • Sambucus nigra subsp. maderensis (Lowe) Bolli
  • Sambucus nigra subsp. palmensis (Link) Bolli
Wybrane odmiany ozdobne[22]
  • 'Aurea' – kwiaty kremowobiałe, liście żółte
  • 'Laciniata' – liście silnie i nieregularnie postrzępione
  • 'Variegata' – liście biało obrzeżone
  • 'Eve' – wyprostowany pokrój i kopulasta korona. Liście głęboko powcinane o kolorze ciemnopurpurowym[23]
  • 'Monstrosa' – pędy staśmione, odmiana uzyskana w drugiej połowie XX wieku w szkółce Kolster & Esveld.
Mieszaniec
Bardzo rzadko notowany jest mieszaniec między bzem czarnym i bzem koralowym (z Polski nie podawany[8]). Powstaje w naturze, ale uzyskano go także sztucznie[8]. Barierę utrudniającą jego powstawanie są różne terminy kwitnienia, które u bzu koralowego następuje zwykle wcześniej o kilka tygodni.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina lecznicza

Surowiec zielarski. Według Farmakopea Polska surowcem zielarskim są kwiaty (Flos Sambuci) i dojrzałe (czarne) owoce (Fructus Sambuci)[4]. Jednakże własności lecznicze mają także kora (Cortex Sambuci), korzenie (Radix Sambuci) i liście (Folium Sambuci)[24].

Działanie: kwiaty działają moczopędnie, napotnie, przeciwgorączkowo, wykrztuśnie, a zewnętrznie także przeciwzapalnie. Owoce mają własności przeczyszczające, działają napotnie, moczopędnie, przeciwgorączkowo, przeciwbólowo i odtruwająco[12].

Zastosowanie w lecznictwie: Napary z kwiatów są używane przy przeziębieniach, do leczenia różnego rodzaju nieżytów i stanów zapalnych dróg oddechowych i chorób reumatycznych. Z owoców zazwyczaj wykonuje się odwary używane do leczenia migreny, nerwobólów, biegunki, chorób reumatycznych, i neurologicznych, a dzięki ich własnościom odtruwającym także przy zaburzeniach przemiany materii. Zewnętrznie naparami z kwiatów przemywa się skórę przy zapaleniach skóry, wypryskach skórnych i oparzeniach, płucze jamę ustną i gardło przy stanach zapalnych oraz przemywa oczy przy zapaleniu spojówek[12]. Napary z kwiatów bzu czarnego przy przeziębieniach mają wielokrotnie silniejsze działanie, niż napary z lipy. Kora z dwu i trzyletnich gałązek w medycynie ludowej była używana jako środek moczopędny silniej działający niż kwiaty i owoce. Kwiaty bzu czarnego łącznie z rumiankiem są używane do zmniejszenia bólów menstruacyjnych. Niektórzy polecają w tym celu stosować mieszankę kwiatów bzu czarnego, rumianku i ruty zwyczajnej. Wyciągi z owoców mają także słabe działanie przeciwbólowe. Mogą być używane do przemywania jamy ustnej po usunięciu zęba i przy porażeniu nerwu twarzowego[4].

Zbiór i suszenie: Kwiaty zbiera się w dzień słoneczny, gdy rozkwitną, lecz nie przekwitają. Należy unikać zbierania surowca przegniłego lub wyschniętego (zbrązowiałego), gdyż powoduje on gnicie pozostałego surowca przy suszeniu. Kwiaty ścina się całymi baldachami. Najlepiej suszyć w miejscu przewiewnym i suchym, cienką warstwą, w temperaturze nie wyższej niż 35 stopni Celsjusza. Dobry surowiec nie może się zaparzyć i ma kolor białawo-żółty (brązowy należy odrzucać już podczas suszenia). Owoce najlepiej zbierać po deszczowym dniu, ale w słoneczny dzień, kiedy są w większości w pełni dojrzałe (mają kolor czarnofioletowy). Odrzuca się zielone i niedojrzałe, gdyż zawierają duże ilości sambunigryny[4][25].

Dawniej kwiatów używano do pobudzenia laktacji u kobiet karmiących[4].

W Europie w medycynie tradycyjnej ekstrakt wykorzystywany był w leczeniu cukrzycy. Badania z na myszach z wykorzystaniem ekstraktu wodnego z suszonych kwiatów potwierdzają wpływ na transport i glikogenezę w mięśniach. Wpływ na wychwytywanie glukozy może być wywoływany przez działanie substancji czynnych na receptory insuliny[26]. Tradycyjnie bez czarny wykorzystywany jest także w leczeniu chorób wirusowych[27]. Sok z czarnego bzu stosowany jest w leczeniu grypy i przeziębień. Pozytywny efekt spożycia został potwierdzony w badaniach in vivo[28] oraz in vitro[27]. Ekstrakt umożliwia zapobieganie i leczenie zakaźnego zapalenia oskrzeli u kurcząt[29]. Korzystny wpływ na zdrowie chorych na cukrzycę oraz poprawę działania systemu immunologicznego związany jest z zawartością w owocach naturalnych polifenoli, w tym antocyjanów[30].

Potwierdzono również skuteczność i bezpieczeństwo wykorzystania ekstraktu z owoców lub liści jako naturalnego środka antydepresyjnego [31]

Roślina ozdobna

Czasami bywa uprawiany w parkach i przydomowych ogródkach jako krzew ozdobny. Oprócz formy typowej istnieją odmiany ozdobne. Walorami ozdobnymi są piękne kwiatostany, a także owoce[32]. Ma walory nie tylko dekoracyjne: jego zapach odstrasza szczury i myszy, a także owady[4].

W Polsce w uprawie znajdują się odmiany[33]:

  • S. n. 'Aurea' - o liście złocistożółte,
  • S. n. 'Aureomarginata' - liście ze złocistymi brzegami
  • S. n. 'Laciniata' - liście o brzegach postrzępionych,
  • S. n. 'Albovariegata' - liście z białymi plamami,
  • S. n. 'Aureovariegata' - liście z żółtymi plamami,
  • S. n. 'Schwarzer Diamand' - prawdopodobnie mieszaniec, odmiana owocowa, której kwiaty i owoce nie wydzielają przykrego zapachu.
Surowiec kosmetyczny

Wyciągi są wykorzystywane do wytwarzania maseczek kosmetycznych i kremów. Szczególnie bez czarny nadaje się do pielęgnacji skóry starzejącej się, gdyż działa zmiękczająco, przeciwzmarszczkowo i wybielająco[4].

  • Soku z owoców używano dawniej do farbowania brwi i rzęs, podbarwiania win oraz farbowania jedwabiu na oliwkowo[4].
  • Gąbczasty rdzeń pędów używany był w technice mikroskopowej do sporządzania preparatów, a w zegarmistrzostwie do czyszczenia delikatnych mechanizmów[4].
  • Owoce są pokarmem ptaków leśnych[12].
  • Owoce nie nadają się do spożycia na surowo. Jednak z dojrzałych owoców można robić konfitury, dżemy, kisiele, soki, wino, można je także suszyć. Zawierają cukry, witaminy (głównie B i C), kwasy organiczne i inne związki[4]. Muszą być jednak dojrzałe i ugotowane, gdyż gotowanie usuwa zawartą w nich truciznę[25].
  • Z pędów (gałązki z liśćmi) otrzymuje się wywary używane do ekologicznego zwalczania kretów, norników, rolnic, bielinka kapustnika i mszyc[13].

Własności trujące[edytuj | edytuj kod]

We wszystkich częściach świeżej rośliny występuje sambunigryna i sambucyna, które dla ludzi w większych ilościach są trujące[14]. Jednakże wyższa temperatura (gotowanie czy smażenie bez przykrycia) usuwa ich własności trujące. Najczęściej dochodzi do zatrucia w wyniku spożycia niedojrzałych owoców. Objawami zatrucia są: osłabienie, bóle i zawroty głowy, nudności, wymioty, biegunka, przyspieszenie tętna i zaburzenia oddychania aż do duszności włącznie. Pierwsza pomoc polega na sprowokowaniu wymiotów i płukaniu żołądka. Konieczna pomoc lekarza[25].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

W Polsce jest w pełni mrozoodporny (strefy mrozoodporności 4–9). Jest łatwy w uprawie. Nie ma specjalnych wymagań, wystarcza mu zwykła, półprzepuszczalna ziemia w ogrodzie. Może rosnąć w pełnym słońcu lub w półcieniu. Rozmnaża się go z nasion wysiewanych jesienią, lub przez sadzonki pędowe pobierane latem lub zimą. Aby zachować walory dekoracyjne należy starsze pędy wycinać, a młodsze przycinać w połowie długości[32]. Kultywary S. nigra najlepiej rozmnażać sadzonek zielnych wczesnym latem. Sadzonki zdrewniałe ukorzeniają się gorzej, dlatego należy wybierać pędy cienkie. Ukorzenianie sadzonek zdrewniałych rozpoczyna się wczesną wiosną[33].

Obecność w kulturze i symbolice[edytuj | edytuj kod]

  • Symbol bzu czarnego występuje w herbie i na fladze czeskiej wsi Kryštofovo Údolí.
  • W uniwersum Harry'ego Pottera jedno z Insygniów Śmierci, Czarna Różdżka, została zrobiona z gałązki czarnego bzu i włosa z ogona Testrala.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-16].
  2. 2,0 2,1 The Plant List Sambucus nigra. [dostęp 20011-06-18].
  3. 3,0 3,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-07-20].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 4,9 Anna Mazerant: Mała księga ziół. Warszawa: Inst. Wyd. Zw. Zawodowych, 1990. ISBN 83-202-0810-6.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 Kabuce, N., Priede, N.: NOBANIS – Invasive Ali en Species Fact Sheet – Sambucus nigra (ang.). W: Database of the North European and Baltic Network on Invasive Alien Species – NOBANIS [on-line]. [dostęp 2013-03-24].
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 Mark D. Atkinson, Elaine Atkinson. Sambucus nigra L.. „Journal of Ecology”. 90, 5, s. 895–923, 2002. DOI: 10.1046/j.1365-2745.2002.00698.x. 
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Bogumił Pawłowski (red.): Flora Polska. Tom XI. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1967, s. 326-327.
  9. 9,0 9,1 9,2 W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
  10. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  11. 11,0 11,1 Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 Teresa Wielgosz: Wielka księga ziół polskich. Poznań: Publicat S.A., 2008. ISBN 978-83-245-9538-9.
  13. 13,0 13,1 Drzewa Polski. Bez czarny. [dostęp 2011-06-19].
  14. 14,0 14,1 Lubi nasze towarzystwo. [dostęp 2011-06-18].
  15. Lee J, Finn CE. Anthocyanins and other polyphenolics in American elderberry (Sambucus canadensis) and European elderberry (S. nigra) cultivars. „J. Sci. Food Agric.”. 87 (14), s. 2665–2675, November 2007. DOI: 10.1002/jsfa.3029. PMID: 20836175 (ang.). 
  16. Broekaert WF, Nsimba-Lubaki M, Peeters B, Peumans WJ. A lectin from elder (Sambucus nigra L.) bark. „Biochem. J.”. 221 (1), s. 163–169, July 1984. PMID: 6466312 (ang.). 
  17. Naoto Shibuya, Irwin J. Goldstein, Willem F. Broekaert, Makuta Nsimba-Lubaki i inni. Fractionation of sialylated oligosaccharides, glycopeptides, and glycoproteins on immobilized elderberry (Sambucus nigra L.) bark lectin. „Archives of Biochemistry and Biophysics”. 254 (1), s. 1–8, 1987. DOI: 10.1016/0003-9861(87)90074-9. ISSN 00039861 (ang.). 
  18. Brigida D'Abrosca, Marina DellaGreca, Antonio Fiorentino, Pietro Monaco i inni. Potential allelochemicals from Sambucus nigra. „Phytochemistry”. 58 (7), s. 1073–1081, 2001. DOI: 10.1016/S0031-9422(01)00401-0. ISSN 00319422 (ang.). 
  19. Förster-Waldl E, Marchetti M, Schöll I, Focke M, Radauer C, Kinaciyan T, Nentwich I, Jäger S, Schmid ER, Boltz-Nitulescu G, Scheiner O, Jensen-Jarolim E. Type I allergy to elderberry (Sambucus nigra) is elicited by a 33.2 kDa allergen with significant homology to ribosomal inactivating proteins. „Clin. Exp. Allergy”. 33 (12), s. 1703–1710, December 2003. PMID: 14656358 (ang.). 
  20. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  21. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  22. Miłowit Boguszewicz, Piotr Banaszczak: Katalog roślin II : drzewa, krzewy, byliny polecane przez Związek Szkółkarzy Polskich. Warszawa: Agencja Promocji Zieleni. Związek Szkółkarzy Polskich, 2003. ISBN 83-912272-3-5.
  23. Magdalena Niezabitowska-Krogulec: Bez czarny 'Eva' (pol.). 2013. [dostęp 2013-22-05].
  24. Jan Macků, Jindrich Krejča, Apoloniusz Rymkiewicz: Atlas roślin leczniczych. Wrocław [etc.]: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1989. ISBN 83-04-03281-3.
  25. 25,0 25,1 25,2 Jadwiga Daniluk, Grażyna Jurkowska: Zarys chorób wewnętrznych dla studentów pielęgniarstwa. PZWL, 2005. ISBN 83-89309-60-2.
  26. Gray AM, Abdel-Wahab YH, Flatt PR. The traditional plant treatment, Sambucus nigra (elder), exhibits insulin-like and insulin-releasing actions in vitro. „J. Nutr.”. 130 (1), s. 15–20, January 2000. PMID: 10613759 (ang.). 
  27. 27,0 27,1 Uncini Manganelli RE, Zaccaro L, Tomei PE. Antiviral activity in vitro of Urtica dioica L., Parietaria diffusa M. et K. and Sambucus nigra L. „J Ethnopharmacol”. 98 (3), s. 323–7, April 2005. DOI: 10.1016/j.jep.2005.01.021. PMID: 15814267 (ang.). 
  28. Kinoshita E, Hayashi K, Katayama H, Hayashi T, Obata A. Anti-influenza virus effects of elderberry juice and its fractions. „Biosci. Biotechnol. Biochem.”. 76 (9), s. 1633–8, 2012. DOI: 10.1271/bbb.120112. PMID: 22972323 (ang.). 
  29. Chen C, Zuckerman DM, Brantley S, et al.. Sambucus nigra extracts inhibit infectious bronchitis virus at an early point during replication. „BMC Vet. Res.”. 10, s. 24, 2014. DOI: 10.1186/1746-6148-10-24. PMID: 24433341 (ang.). 
  30. Badescu M, Badulescu O, Badescu L, Ciocoiu M. Effects of Sambucus nigra and Aronia melanocarpa extracts on immune system disorders within diabetes mellitus. „Pharm Biol”, s. 1–7, October 2014. DOI: 10.3109/13880209.2014.931441. PMID: 25327310 (ang.). 
  31. Mahmoudi M, Ebrahimzadeh MA, Dooshan A, Arimi A, Ghasemi N, Fathiazad F. Antidepressant activities of Sambucus ebulus and Sambucus nigra. „Eur Rev Med Pharmacol Sci”. 18 (22), s. 3350–3, November 2014. PMID: 25491608 (ang.). 
  32. 32,0 32,1 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  33. 33,0 33,1 Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydaw. Naukowe PWN, 2001, s. 579-581. ISBN 83-01-13434-8.