Papieżyca Joanna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Papieżyca Joanna
Ioanna Papissa

Ioannes Anglicus
Papieżyca Joanna
Data i miejsce urodzenia ok. 818
Moguncja
Data i miejsce śmierci 858
Rzym
Tytuł papieżyca
Wyznanie chrześcijaństwo
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Papieżyca Joanna (łac. Ioanna Papissa / Ioannes Anglicus; znana także jako Jutta, Mulier Jutte, Gilberta, Agnes lub Glancia, według przekazów ur. około 818 w Moguncji, zm. w 858 w Rzymie) – postać legendarna, rzekomo została papieżem w 855 pod imieniem Jan VIII[1].

Legenda[edytuj | edytuj kod]

Według jednej z wersji legendy, mieszkająca w Moguncji Angielka wraz ze swym ukochanym wybrała się w podróż do Aten[2]. Tam, ciągle pozostając w męskim przebraniu, zataiła swoją płeć co pozwoliło jej zdobyć rozległe wykształcenie[2]. Gdy wróciła do Rzymu pod imieniem Jan Anglicus, została kardynałem, a następnie głową Kościoła katolickiego jako Jan VIII[3]. W legendach okres jej pontyfikatu umiejscowiony jest pomiędzy Leonem IV, a Benedyktem III (według innej wersji miała zostać papieżem po śmierci Wiktora III).

Papieżyca Joanna miała rzekomo sprawować urząd papieski przez dwa lata, pięć miesięcy i cztery dni[2]. Jest to sprzeczne z Liber Pontificalis, dokumentem wymieniającym pontyfikaty poszczególnych papieży, ponieważ według niego Leon IV zmarł w 855 roku, a we wrześniu tegoż roku papieżem był już Benedykt III[2]. Trzeba jednak mieć na uwadze, że dokument ten nie jest uznawany przez historiografów za wiarygodne źródło informacji, wielu papieży, których istnienia bezsprzecznie dowodzą inne źródła, nie znalazło się na jego stronach. Jej śmierć nastąpiła ponoć podczas porodu, gdy urodziła dziecko w trakcie procesji, wsiadając na konia[3]. Według przekazu Jana z Mailly, Joanna była potem ciągnięta po mieście i na koniec została ukamienowana[3]. Marcin z Opawy wspomniał, że narodziny dziecka miały mieć miejsce między rzymskim Koloseum, a kościołem św. Klemensa, a śmierć nastąpiła z przyczyn związanych z porodem; w tych okolicach ma się też znajdować grób papieżycy[3].

Legendę o papieżycy wykorzystywano często w środowiskach nieprzychylnych papiestwu, jako świadectwo zepsucia i niewiarygodności urzędu papieskiego oraz głupoty dostojników kościelnych[3], którzy dali się oszukać kobiecie, czyli według poglądów tamtych czasów, istocie głupszej od mężczyzny. Opowieść ta była chętnie tłumaczona i wydawana w różnych wersjach, zwłaszcza w okresie reformacji – również w języku polskim ukazało się opowiadanie pt.: Historia o papieżu Janie, tego imienia osmym, który był Gilberta, biała głowa z Anglijej i o inszych wielu papieżoch, którzy przed nią i po niej byli. Prawdziwie napisana, a z łacińskiego na polskie pilnie wyłożona. Roku 1560. Wznowienie tego utworu ukazało się w 1994 w Wydawnictwie Uniwersytetu Wrocławskiego.

O papieżycy wspominał Marcin z Opawy (za: "Polityka"[4]):

Po Leonie, papieżem był przez dwa lata, siedem miesięcy i cztery dni Jan Anglik (Ioannes Anglicus), urodzony w Moguncji. Zmarł on w Rzymie, po czym tron papieski przez miesiąc pozostawał pusty. Powiada się, że ten Jan był kobietą, która jako młoda dziewczyna udała się do Aten w męskim przebraniu razem z mężczyzną, który był jej kochankiem. Tam zgłębiała różne dziedziny wiedzy, tak długo, aż nie miała już nikogo równego sobie. Później wykładała w Rzymie, a jej studentami i słuchaczami byli nawet uczeni mężowie. W mieście szerzyła się jej sława, jako wybitnej osobistości o wielkiej wiedzy, tak, że wszyscy byli zgodni, iż to temu Janowi należy się godność papieża. Kiedy jednak już została papieżem, zaszła w ciążę ze swoim kochankiem. Nie wiedziała jednak, kiedy ma nastąpić poród. I tak zaczęła rodzić podczas procesji z bazyliki św. Piotra do bazyliki św. Jana na Lateranie, w uliczce między Koloseum a kościołem św. Klemensa. Mówią, że po jej śmierci została pochowana w tym samym miejscu. Każdy Ojciec Święty zawsze omija tę uliczkę i wielu ludzi wierzy, że czyni tak z powodu zgrozy i zgorszenia, jakie wywołało tamto wydarzenie. Jej imię nie zostało też umieszczone na liście Ojców Świętych, zarówno z powodu jej płci, jak i popełnionego wszeteczeństwa.

Średniowieczna legenda o kobiecie-papieżu stała się także kanwą powieści greckiego pisarza Emmanuela Roidisa, pt. Papież Joanna. Książka, która ukazała się w 1866 r., za swą wyraźnie antyklerykalną wymowę została wyklęta przez grecki Synod Święty, ale jednocześnie zdobyła dużą popularność wśród czytelników ze względu na satyryczne ujęcie tematu i cięty język. Powieść przetłumaczyli na język polski Z. K. Usarek i L. Mavraidis, jej pierwsze wydanie ukazało się w Warszawie w 1961 (wydania następne: 1974, 1986).

W 1647 i 1657 roku w Amsterdamie została opublikowana rozprawa naukowa francuskiego protestanta Davida Blondela, w której udowadniał on fałszywość legendy o Joannie[5].

Legenda o papieżycy uznana została przez papieża Klemensa VIII, a w konsekwencji przez cały Kościół katolicki za nieprawdziwą w XVII wieku.

Polemika w sprawie istnienia papieżycy[edytuj | edytuj kod]

Istnieją przesłanki mające potwierdzać istnienie papieżycy Joanny. W 1276 r. papież Jan XX, w następstwie przeprowadzonych dokładnych badań papieskich archiwów, zmienił imię na Jan XXI, co niekiedy przypisuje się pominięciu rzekomej papieżycy. Jednakże zmiana ta wiązała się z legendą o innym rzekomym papieżu o imieniu Jan, który miał być legalnie wybrany jako następca Jana XIV i być poprzednikiem Jana XV, a więc w czasie kiedy Stolicą Piotrową na okres jednego roku bezprawnie zawładnął antypapież Bonifacy VII[potrzebne źródło]. Wątpliwości Jana XXI dotyczyły więc okresu o ponad wiek późniejszego. Kolejną przesłanką ma być fakt, iż papieskie procesje unikały Via Sacra (przez którą wiedzie najkrótsza droga do Bazyliki św. Piotra z rezydencji papieskiej), ulicy, na której Joanna miała urodzić swe dziecię[3]. Jednakże obyczaj ten wprowadzono dopiero w XIII wieku, czyli czterysta lat po czasach, kiedy miała istnieć papieżyca. Niewykluczone natomiast, że podjęto tę decyzję właśnie z uwagi na rozpowszechnioną wśród ludu wiarę w legendę o Joannie.

Do XVI wieku każdy nowo wybrany papież musiał też rzekomo przechodzić badanie płci, siadając na sella stercoraria (dosł. "gnojne krzesło"), które w siedzeniu miało otwór i prawdopodobnie służyło wcześniej jako toaleta[3]. Przeprowadzający badanie ogłaszał: Mas nobis nominus est – Nasz kandydat jest mężczyzną. Wspominał o tym m.in. żyjący w XV wieku Adam z Usk. Jedno z takich krzeseł znajduje się w Muzeach Watykańskich, drugie zaś w Luwrze. Jednakże krzesło z otworem było używane już wiele wieków przed okresem, w którym miała istnieć papieżyca. Najprawdopodobniej pierwsze tego typu krzesła były własnością cesarzy rzymskich. Jacopo d'Angelo de Scarparia, humanista włoski, w swojej relacji z intronizacji Grzegorza XII wspomniał o tym, iż papież zasiadł na krześle z otworem. Jednak opowieści o tym, że służy ono weryfikacji płci, nazwał "szaloną bajką", opowiadaną przez plebs.

Dowodem potwierdzającym twierdzenie, że nie było żadnego papieża między Leonem IV a Benedyktem III, są monety, na których przedstawiono Benedykta III z cesarzem Lotarem I, zmarłym 29 września 855. Benedykt III musiał więc być wybrany na papieża przed tą datą. Ponadto z zachowanej korespondencji pomiędzy arcybiskupem Reims a papieżem Mikołajem I wynika, że ów arcybiskup wysłał posłańca z listem do Leona IV, ponieważ jednak w międzyczasie papież zmarł, posłaniec wręczył list wybranemu wówczas Benedyktowi III. Warto podkreślić, że ówcześni wrogowie papiestwa, jak np. Focjusz I Wielki, który pozostawił po sobie bogatą spuściznę literacką, nie wspominają ani słowem o rzekomym Janie VIII panującym w tamtym okresie. Wydaje się, że skandal tego rodzaju nie uszedłby ich uwadze.

Najwcześniejsze źródła pisane odnoszące się do historii papieżycy pochodzą dopiero z połowy XII wieku[3], co zwolennicy tezy o prawdziwości legendy tłumaczą tym, iż wiek IX w ogóle nie pozostawił po sobie wielu świadectw pisanych. Upowszechnienie legendy może być także skutkiem rządów Marozji i Teodory Młodszej nad Stolicą Piotrową w X wieku[3].

Papieżyca Joanna w kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

"Papieżyca" – karta tarota.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Donna Woolfolk Cross, Papieżyca Joanna, Katowice 2000, 2004, 2006
  • Emmanuel Roidis, Papież Joanna, 1866
  • Arturo Ortega Blake, Joanna, kobieta, która została papieżem, Warszawa 2006

Film[edytuj | edytuj kod]

  • Pope Joan (1972), reż. Michael Anderson[6]
  • Die Päpstin (2009), reż. Sönke Wortmann, na podstawie powieści Papieżyca Joanna Donny Woolfolk Cross[7]

Gry[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. według: Andrzej Donimirski, Niezwykłe kobiety w legendzie i historii, Wydawnictwo "BARBARA", Kraków 1995, s. 144-152.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Rudolf Fischer-Wollpert: Leksykon papieży. Kraków: Znak, 1996, s. 294. ISBN 83-7006-437-X.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 John N. D. Kelly: Encyklopedia papieży. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1997, s. 463-464. ISBN 83-06-02633-0.
  4. Hanna Hartwig (oprac.): Joanna Domniemana (pol.). W: Polityka [on-line]. 2010-03-05. [dostęp 2010-03-11].
  5. McBrien, Leksykon papieży, s. 325.
  6. Pope Joan (ang.). W: IMDb [on-line]. [dostęp 2010-03-12].
  7. Die Päpstin (niem.). 2009. [dostęp 2010-03-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Richard P. McBrien, Leksykon papieży, Warszawa 2003.
  • Popess Joan (ang.). Catholic Encyclopedia. [dostęp 2012-11-28].