Pelargonia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pelargonia
Pelargonia pasiasta
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd bodziszkowce
Rodzina bodziszkowate
Rodzaj pelargonia
Nazwa systematyczna
Pelargonium L'Hér.
Hortus Kew. 2: 417. 7 Aug-1 Oct 1789
Typ nomenklatoryczny
Pelargonium hirsutum (N. L. Burman) Ait.[2]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Kwiat
Pelargonium crispum

Pelargonia (Pelargonium L'Hér.) – rodzaj bylin lub półkrzewów z rodziny bodziszkowatych. Liczy około 200[3]–250[4] gatunków roślin pochodzących głównie z Afryki Południowej (występuje tam 125 gatunków tego rodzaju). Liczne gatunki rosną poza tym w Afryce wschodniej sięgając na północy po Bliski Wschód (do południowej Turcji i Iraku). Nieliczne gatunki rosną w Australii i na Nowej Zelandii, pojedyncze, endemiczne gatunki także na Wyspie Świętej Heleny oraz wyspach Tristan da Cunha[4]. Rośliny z tego rodzaju należą do najbardziej rozpowszechnionych roślin ogrodowych na obszarach wolnych od przymrozków, poza tym uprawiane w pomieszczeniach[4]. Nazwa pochodzi od greckiego słowa "pelargós" (bocian), od podobieństwa rozłupek do bocianiego dzioba.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Byliny, półkrzewy, krzewinki i krzewy (do 3 m wysokości[4]). Istnieje również niewielka grupa pelargonii sukulentowych[5].
Liście
Ulistnienie naprzemianległe. Liście dłoniasto klapowane lub dłoniastodzielne, ogonkowe. U większości gatunków liście są silnie aromatyczne ze względu na olejki eteryczne[5][4].
Kwiaty
Wyrastają po dwa lub wiele w kwiatostanach w formie baldachu. Przeważnie mają symetrię dwuboczną – z pięciu działek kielicha górny często wytwarza krótką ostrogę, dwa górne płatki korony są szersze i dłuższe, a także inaczej zabarwione[5]. Płatki są czerwone, różowe, żółte, białe, fioletowe do zielonkawych. Niektóre posiadają kwiaty pełne. Pręcików jest 10, przy czym trzy z nich są często zmarniałe (u większości uprawianych odmian wszystkie są zmarniałe). Zalążnia jest górna, powstaje z 5 owocolistków na szczycie z 5-łatkowym znamieniem[5][4].
Owoce
Rozłupnia składająca się z 5 jednonasiennych rozłupek, każda z długim dzióbkiem, często skręconym i owłosionym[4]. Nasiona rozsiewane są autochorycznie[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Synonimy taksonomiczne[2]

Geraniospermum O. Kuntze

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj z rodziny bodziszkowatych z rzędu bodziszkowców, należących do kladu różowych w obrębie okrytonasiennych. W rodzinie klasyfikowany do podrodziny Geranioideae Arnott. Tworzy grupę bazalną dla kladu obejmującego rodzaje: monsonia (Monsonia), bodziszek (Geranium) i iglica (Erodium)[1].

Pozycja według systemu Reveala (1993–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Geranianae Thorne ex Reveal, rząd bodziszkowce (Geraniales Dumort.), podrząd Geraniineae Bessey in C.K. Adams, rodzina bodziszkowate (Geraniaceae Juss.), plemię Pelargonieae Sweet, rodzaj pelargonia (Pelargonium L'Hér.)[6].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Wiele gatunków jest uprawianych jako rośliny ozdobne, w Polsce głównie jako rośliny doniczkowe w mieszkaniach i na balkonach. Do Europy po raz pierwszy przywieziono je z Afryki na początku XIX wieku[5]. Obecnie są one jedną z najważniejszych roślin uprawianych na balkonach i werandach. Ogrodnicy wyhodowali dużą ilość odmian. Wszystkie uprawiane pelargonie ozdobne to mieszańce. Ogrodnicy dzielą je na 4 główne grupy:
    • pelargonie bluszczolistne pochodzące od Pelargonium peltatum hort. Mają łodygi płożące się, liście mięsiste i błyszczące o kształcie podobnym do liści bluszczu. Kwiaty zebrane są w baldach i są pojedyncze lub pełne w kolorach od białego poprzez różowy, liliowy i purpurowy do fioletowego. Są uprawiane w mieszkaniach i na balkonach.
    • pelargonie pasiaste pochodzące od Pelargonium zonale hort. Mają wzniesione pędy, liście nerkowate o falistych brzegach wyrastające na długich ogonkach i zazwyczaj posiadające na górnej stronie charakterystyczne wzory. wiaty pojedyncze lub pełne, zawsze zebrane w baldachy. Kolor u różnych odmian od białego poprzez róż, czerwień do fioletu. Są uprawiane przeważnie na balkonach.
    • pelargonie wielkokwiatowe pochodzące od Pelargonium grandiflorum hort. Mają wzniesione pędy, liście duże, 5-klapowe o piłkowanych brzegach, owłosione. Kwiaty są duże i zebrane w baldachy. Mają kolor od białego poprzez różowy, liliowy i czerwony do fioletowego. Zazwyczaj są uprawiane w mieszkaniach.
    • pelargonie pachnące: Należą tutaj odmiany m.in. pochodzące od gatunków: pelargonia kutnerowata (P. tomentosum Jacq.), pelargonia pachnąca (P. graveolens L'Her.), pelargonia wonna (P. odoratissimum (L.) L'Her.), Pelargonium crispum (P. J. Bergius) L'Her.
  • Z liści wielu gatunków produkuje się olejek zapachowy wykorzystywany w perfumerii. W tym celu wykorzystuje się głównie gatunki olejkodajne: P. capitatum (L.) L'Hér. ex Ait., P. fragrans (Poir.) Willd., P. graveolens L'Hér. ex Ait., P. krappeanum Knuth, P. odoratissimum (L.) L'Hér. ex Ait., P. radula (Cav.) L'Hérit.

Do chorób dotykających tą roślinę zaliczyć można[7]:

  • szarą pleśń
  • rdzę pelargonii
  • fytoftorozę
  • zgorzelę zgnilakową
  • wirus żółtej plamistości pelargonii
  • bakteryjną zarazę pelargonii

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-01-14].
  2. 2,0 2,1 Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-20].
  3. Bolesław Chlebowski, Kazimierz Mynett: Kwiaciarstwo. Warszawa: PWRiL, 1983. ISBN 83-09-00544-X.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2011, s. 114. ISBN 0333748905.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 zbiorowe: Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 978-3-8331-1916-3.
  6. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Pelargonium (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-02-20].
  7. Paweł Romanowski: Pelargonie: choroby. Choroby pelargonii grzybowe, wirusowe i bakteryjne. Zwalczanie (pol.). 2013. [dostęp 2013-19-06].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.