Olejek eteryczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Olejek eteryczny (łac. oleum aetherium, oleum aethereum) – ciekła, lotna substancja zapachowa, znajdująca się najczęściej w specjalnych komórkach tkanki wydzielniczej roślin. Takie komórki są charakterystyczne dla roślin olejkodajnych, np. gatunków z rodziny sosnowatych, jasnotowatych, mirtowatych, rutowatych i baldaszkowatych. Pod względem składu olejek jest mieszaniną rozmaitych związków chemicznych, takich jak ketony, aldehydy, alkohole, estry, laktony, terpeny, i innych związków organicznych, w tym zawierających azot i siarkę związków o nieprzyjemnym zapachu (np. aminy, tiole).

Do połowy XX w. olejki były uważane przez botaników za produkt odpadowy przemiany materii, nie mający wpływu na rozwój roślin. Sytuacja uległa zmianie z chwilą opublikowania pracy Fraenkela (1959), który stwierdził, że metabolity wtórne decydują o żywieniowych zachowaniach owadów. Spostrzeżenie zapoczątkowało intensywny rozwój badań w dziedzinie ekologii, dotyczących koewolucji biochemicznej zwierząt i roślin oraz roli substancji semiochemicznych w kształtowaniu struktury współczesnych ekosystemów[1].

Olejki lotne pozyskuje się je na skalę przemysłową ze świeżych bądź suszonych roślin. Są wyodrębniane z odpowiedniego surowca roślinnego najczęściej przez destylację z parą wodną lub ekstrakcję. Są stosowane, wraz z innymi substancjami zapachowymi, np. w perfumiarstwie (np. perfumy, wody toaletowe. tj. woda kolońska). Olejki lub całe rośliny olejkodajne są też wykorzystywane jako przyprawy, środki terapeutyczne (ziołolecznictwo) oraz w aromaterapii.

Występowanie olejków eterycznych w roślinach[edytuj | edytuj kod]

Włosek gruczołowy roślin z rodziny jasnotowatych (Labiatae)[2]

Obecnie znanych jest około 2 tysiące gatunków roślin olejkodajnych[3] występujących we wszystkich strefach klimatycznych, choć najliczniej w strefie zwrotnikowej[4]. Reprezentują one różne rodziny roślin naczyniowych, przy czym najwięcej ich należy do: sosnowatych, cyprysowatych, wawrzynowatych, imbirowatych, różowatych, jasnotowatych, mirtowatych, oliwnikowatych, rutowatych, baldaszkowatych i astrowatych[4].

Olejki eteryczne wytwarzane i gromadzone są rozmaitych organach roślinnych, choć zwykle w obrębie poszczególnych rodzin w ściśle określonych np. u baldaszkowatych są to głównie owoce i korzenie, u jasnotowatych – liście i kwiaty, u tatarakowatych i kosaćcowatychkłącza[4]. Czasem w różnych częściach roślin występują rozmaite olejki i tak na przykład pomarańcza gorzka wytwarza trzy odmienne olejki w kwiatach, liściach i w młodych pędach[5]. Olejki wytwarzane są w tkankach wydzielniczych w zewnętrznej części roślin (np. we włoskach gruczołowych lub w kwiatach), ewentualnie wewnątrz roślin (w kanałach i zbiornikach olejowych)[4]. Zawartość olejków w organach roślin bywa bardzo różna i zmienna w zależności od warunków otoczenia, a nawet pory dnia. Zwykle największe ilości olejków występują w roślinach tuż przed kwitnieniem, ewentualnie w przypadku roślin gromadzących olejki w owocach – w czasie ich dojrzewania[5]. Maksymalnie olejki stanowić mogą nawet 20% składu szczególnie aromatycznych owoców, kwiatów lub liści[3]. Zwykle w roślinach olejkodajnych olejki stanowią od kilku miligramów do kilkudziesięciu gramów w jednym kilogramie surowca[5].

Znaczenie olejków zapachowych w przyrodzie[edytuj | edytuj kod]

Zawisak z Grecji

Skład olejków eterycznych, decydujący o ich biologicznej aktywności (wykorzystywanej przez człowieka), kształtował się od początków ewolucji roślin, o czym świadczy istnienie ich u nagonasiennych, a nawet w obrębie glonów. Przez długi czas uważane były za uboczne produkty przemiany materii roślin, pozbawione lub co najwyżej przypadkowo pełniące jakieś drugorzędne funkcje w ich życiu[4][5]. Z czasem odkryto i dowiedziono szeroki zakres i znaczenie funkcji pełnionych przez te substancje. Obecność substancji semiochemicznych okazała się być wynikiem ewolucji sprzyjającej roślinom skuteczniej wabiącym owady zapylające kwiaty, zniechęcającym roślinożerców do spożywania ich organów i osłabiających rozwój roślin konkurencyjnych.

Wabienie zapylaczy[edytuj | edytuj kod]

Mechanizmy chemicznego porozumiewania się różnych gatunków są dotychczas zbadane w niewielkim stopniu. Przez wiele lat uwaga biochemików koncentrowała się na feromonach, umożliwiających interakcje wewnątrzgatunkowe. Rola bodźców chemicznych, węchowych i smakowych, w różnych międzygatunkowych interakcjach nieantagonistycznych i antagonistycznych została dotychczas najdokładniej zbadana w odniesieniu do interakcji między kwiatami i zapylaczami. W wielu przypadkach potwierdzono, że owady wabi zapach olejków eterycznych, w których skład wchodzą związki, będące feromonami tych owadów.

Charakterystycznym przykładem są interakcje między niektórymi gatunkami storczykowatych a zapylającymi je pszczolinkami, badane w latach 70 XX w. przez Kullenberga, Berbströma i Tenga[1]. Badania dotyczyły m.in. zachowań (behawior) dzikich pszczolinek (Andrena), które zapylają nie wytwarzające nektaru storczyki z rodzaju dwulistnik (Ophrys). W zapylaniu uczestniczą wyłącznie samce pszczolinek, wykonujące na kwiatach tzw. „pseudokopulację”. Wcześniej uważano, że dwulistniki wabią owady dzięki ewolucyjnemu przystosowaniu, polegającemu na upodobnieniu wyglądu kwiatów (barwa i kształt) do wyglądu samiczek. Rozwój metod analizy chemicznej pozwolił wykazać, że istotną rolę odgrywa również wabienie węchowe. Olejki eteryczne dwulistników zawierają składniki stereochemicznie odpowiadające feromonom, wyodrębnionym z gruczołów płciowych samic pszczolinek.

Wykazano, że przedstawiony mechanizm wabienia zapylaczy jest dość popularny wśród dwulistników. Występuje u co najmniej 15 gatunków lub podgatunków. W zapylaniu uczestniczy kilka rodzajów pszczół i os. Różne gatunki kwiatów są zwykle odwiedzane przez różne gatunki owadów, jednak zdarzają się sytuacje bardziej złożone. Nietypowym przypadkiem jest np. dwulistnik żółty (Ophrys lutea), wydzielający olejek, który zawiera związki atrakcyjne dla więcej niż jednego gatunku pszczolinek. Zdarza się również, że substancje atrakcyjne dla jednego gatunku owadów są wydzielane przez różne gatunki kwiatów. W czasie badań wykonanych w Panamie w latach 80. XX w. stwierdzono, że storczyki należące do 11 gatunków są zapylane przez samce 8 gatunków pszczolinek. Za szczególnie intrygujący przykład ewolucyjnych przystosowań biochemicznych uznano fakt, że poza wymienionymi storczykami, pszczolinki zapylają również gatunek taksonomicznie odległy – Dalechampia spathulata z rodziny wilczomleczowatych, którego kwiaty wydzielają podobny zapach (Whitten i in., 1986)[1].

Roślina Rodzina Główni zapylacze Cechy biochemiczne
Przykłady interakcji biochemicznych rośliny – zapylacze[1]
Delphinium nuttallianum jaskrowate trzmiele, kolibry wymagana niebieska barwa kwiatów
Sinningia macrorrhiza ostrojowate kolibry szkarłatno-pomarańczowa barwa kwiatów
rudbekia owłosiona (Rudbeckia hirta) astrowate pszczoły wzory absorbujące w UV
obrazki plamiste (Arum maculatum) obrazkowate muchy gnojówki skatole (zapach obornika)
bieluń indiański (Datura inoxia) psiankowate zawisaki alkaloidy narkotyczne (przedłużanie pobytu w kielichu kwiatu, wytwarzanie uzależnień)
dwulistnik (Ophrys sp.) storczykowate samce pszczoły Andrena kwiaty przypominające samice (kształt, barwa, zapach)
Catasetum sp. storczykowate samce pszczoły Eluaema samce używają substancji zapachowych kwiatów jako feromonów (tworzenie roju samców, wabienie samic)

Oddziaływania allelopatyczne[edytuj | edytuj kod]

Olejki eteryczne odgrywają istotną rolę w niektórych ekosystemach jako substancje allelopatyczne – działające szkodliwie na rozwój niektórych grup roślin. Są one często wydzielane przez rośliny rosnące w zbiorowiskach roślinności twardolistnej. W kalifornijskim chaparralu zaobserwowano, że w latach, gdy olejki wydzielane są w mniejszych ilościach z powodu większej wilgotności – w zbiorowiskach następuje ekspansja traw. W latach suchych, gdy olejki zapachowe wydzielane są intensywnie – wiechlinowate ustępują. Podobnie wpływem olejków tłumaczy się zmienny udział z zbiorowiskach traw i roślin twardolistnych w wyniku działania pożarów. Zanim po wypaleniu roślinności z odrośli zregenerują się gatunki twardolistne, chapparal opanowywany jest przez trawy. Z czasem w miarę zwiększania się udziału roślin olejkodajnych udział traw wyraźnie spada i nie jest to wiązane z innymi czynnikami ekologicznymi (np. ograniczeniem dostępności do światła), ponieważ nie następują w ich zakresie istotne zmiany. Wpływ allelopatyczny olejków bywa tak wyraźny, że wokół skupień roślin olejkodajnych często można zaobserwować w chapparalu szeroki na 1-2 m pas ziemi pozbawiony niemal innych roślin[6].

Oddziaływanie allelopatyczne olejków następuje w wyniku ich ulatniania do atmosfery i ich absorbowania przez tkanki okrywające roślin sąsiednich, albo bezpośrednio, albo w formie zagęszczonej z rosą. Następuje także ich adsorpcja na powierzchniowych warstwach gleby, skąd przechodzą do roztworu glebowego. Mechanizmy oddziaływań allelochemicznych są bardzo różnorodne. Drobne cząsteczki kwasu cynamonowego i α-pinenu łatwo penetrują żywe tkanki i powodują uszkodzenia mitochondriów. Monoterpeny wykazują szczególną aktywność w blokowaniu mitozy i ograniczaniu procesu elongacji komórek[7].

Ochrona przed zgryzaniem[edytuj | edytuj kod]

Olejki eteryczne należą do licznych substancji służących roślinom do ochrony przed roślinożercami. Wydzielany przez nie bardzo silny zapach działa odstraszająco zarówno na dużych roślinożerców jak i na niektóre bezkręgowce, np. larwy owadów[6].

Charakterystyka olejków[edytuj | edytuj kod]

Olejki w temperaturze pokojowej są zwykle rzadkimi, ruchliwymi i bardzo lotnymi cieczami, rzadziej mają konsystencję oleistą, mazistą lub wyjątkowo nawet stałą. Zwykle są bezbarwne, lekko żółtawe lub zielonkawe, rzadko mają wyraźne zabarwienie zielone, błękitne lub brunatne. Ich ciężar właściwy jest prawie zawsze mniejszy od wody, do nielicznych wyjątków cięższych należą m.in. olejek cynamonowy i goździkowy. W większości nie rozpuszczają się w wodzie, ewentualnie czynią to tylko w minimalnym stopniu. Łatwo rozpuszczają się natomiast w alkoholach, eterze, chloroformie oraz w tłuszczach ciekłych. Olejki cechują się wysokimi temperaturami wrzenia, zawsze przekraczającymi 100 °C, czasem sięgając nawet 300 °C. Wszystkie są palne, przy czym palą się bardzo kopcąc. Charakterystyczną cechą olejków jest ich silny i zwykle przyjemny aromat, charakterystyczny dla olejków pochodzących od różnych roślin lub ich części[5].

Pod względem chemicznym olejki są skomplikowaną mieszaniną rozmaitych związków chemicznych.

Zestawienie orientacyjnych informacji o pochodzeniu, składzie, zapachu i biologicznej aktywności olejków[potrzebne źródło]
Olejek Występowanie Główne składniki Zapach Aktywność biologiczna i zastosowania Źródła
ambretowy (hibiskusowy) ketmia (Hibiscus Abelmoschus) ambretolid, farnezol, alkohol decylowy podobny do zapachu piżma Stosowany jako składnik luksusowych perfum [2]
anyżowy biedrzeniec anyż, owoce anetol (80-95%) anyżowy Ułatwia trawienie i zmniejsza napięcie mięśni gładkich (np. Oleum Anisi stellati). Jest stosowany w przypadkach nieżytów dróg oddechowych (składnik preparatu galenowego Spiritus Amonii anisatus) i tabletek Azarina oraz w przemyśle perfumeryjnym i farmaceutycznym, spożywczym oraz spirytusowym (anyżówka) jako środek smakowy i zapachowy [2][8][9]
arcydzięglowy arcydzięgiel, kłącza egzaltolid piżmowo-anyżowy Działa rozgrzewająco (przez drażnienie i powodowanie przekrwienia skóry) i nieznacznie przeciwbólowo, jest wykorzystywany do nacierania przy nerwobólach i bólach reumatycznych[10] [2][10]
bazyliowy bazylia pospolita i inne typy bazylii metylochawikol, linalol, eugenol, cytral – zależnie od typu bazylii[2] bazyliowy, goździkowy, cytrynowy – zależnie od typu bazylii[2] Działanie olejku: pobudzające i odświeżające, pomaga w koncentracji, łagodzi lęki i bezsenność, przeciwbólowe, zwłaszcza przy bólach pochodzenia neurologicznego - migreny, nerwobóle, także reumatyczne, artretyczne i mięśniowe. Jako składnik antyseptyczny wspomaga inne olejki przy przeziębieniach, pobudza siły obronne organizmu. Koi skutki ukąszeń owadów[potrzebne źródło]. [potrzebne źródło]
bergamotowy pomarańcza bergamota (owoc, skórka) octan linalilu, L–linalol przyjemny, orzeźwiający Olejek bergamotowy jest powszechnie stosowany jako substancja zapachowa oraz składnik środków dezynfekujących i farmaceutyków (farmakognozja) [2][11]
brzozowy a. brzoza cukrowa (kora)
b. brzoza brodawkowata, brzoza omszona (pączki)
a. salicylan metylu
b. betulol i estry
a. salicylowy
b. łagodny, balsamiczny
Estry kwasu salicylowego (salicylany) są stosowane np. w postaci maści i roztworów. Ich wcieranie w skórę powoduje przekrwienie chorych tkanek i zniesienie bólu. Wchłonięte przez skórę przenikają do krwi i są wydalane z moczem w postaci rozłożonej. Salicylan metylowy działa bakteriobójczo, a produkty rozkładu – bakteriostatycznie [2][12]
cedrowy cedr alfa-Pinen, bisabolen żywiczny uspokajająca; antyseptyczna; przeciwłupieżowa; odstraszająca owady; przeciwalergiczna
cynamonowy cynamonowiec, kora aldehyd cynamonowy (75-90%) cynamonowy stosowany jako przyprawa kuchenna
cytrynowy cytryna zwyczajna, skórka owocu (R)-(+)-limonen (90%), cytral (6%) cytrynowy bakteriobójcza; łagodząca problemy układu krążenia, w tym nadciśnienie tętnicze
cząbrowy cząber
eukaliptusowy eukaliptus, liście eukaliptol, pineny, kamfen orzeźwiający przeciwbakteryjna; przeciwwirusowa w kaszlu i grypie; łagodząca objawy przeziębienia, bólu gardła, zapalenia zatok; pobudzająca w depresjach i złym samopoczuciu; przeciwbólowa w reumatyzmie i artretyzmie
geraniowy pelargonia, ziele geraniol (25-26%), citronelol (27-49%), linalol, menton, kwas walerianowy, kwas pelargonowy, eudesmol, seskwiterpeny różano-kwiatowy z nutą cytrusowo-ziołową wzmacniająca, uspokajająca, przeciwdepresyjna, żółciopędna, wykrztuśna, osuszająca na drogi oddechowe, przeciwbólowa, rozkurczowa, rozgrzewająca, przeciwzapalna, pobudzająca układ immunologiczny, przeciwtrądzikowa
goździkowy goździki, pączki kwiatowe eugenol (78-92%), kariofilen goździkowy antyseptyczna w infekcjach górnych dróg oddechowych; przeciwbólowa w bólach głowy, zębów, reumatyzmie; odstraszająca owady
haszyszowy konopie indyjskie thc,cbd,cbn,związki terpenoidowe konopny działa psychoaktywnie,wykorzystywany w leczeniu nowotworów,rozszerza oskrzela
imbirowy imbir zyngiberen piernikowy przeciwhistaminowa; łagodząca chorobę lokomocyjną
kosaćcowy kosaciec, kłącza iron fiołkowy
jałowcowy jałowiec sabinen, kadinen, sabinol, pineny, kamfen, borneol, terpinol jałowcowy antydepresyjna łagodzi bezsenność; łagodząca ból reumatyczny i artretyczny; antyseptyczna
jaśminowy jaśmin, kwiaty octan benzylu, linalol, indol, alkohol benzylowy, (Z)-jasmon jaśminowy składnik wielu kompozycji zapachowych , służy do aromatyzowania herbaty
jodłowy jodła pospolita, igły pineny, limonen balsamiczny łagodząca infekcje górnych dróg oddechowych
kamforowy kamforowiec lekarski kamfora, (S)-(-)-limonen kamforowy pobudzająca ośrodki wegetatywne mózgu, przyspiesza i pogłębia ruchy oddechowe; napotna; immunostymulująca; antyreumatyczna
kardamonowy
kminkowy kminek, nasiona karwon, (R)-(+)-limonen kminkowy łagodząca w dolegliwościach układu pokarmowego
kolendrowy
koperkowy koper ogrodowy, nasiona anetol koprowy bakteriobójcza; łagodząca w dolegliwościach układu pokarmowego, w kolce nerkowej
lawandynowy lawenda wielka, kwiaty linalol (43–51%, octan linalilu (20–38%), kamfora (6–11%), D-borneol (7%3,5%), α-Pinen (4,5%) lawendowy z nutą kamforową uspokajająca, przeciwbólowa, odkażająca; oddziaływanie na skórę przeciwzapalne, antyseptyczne i dezodorujące [11]
lawendowy lawenda wąskolistna, kwiaty octan linalilu (30-60%), geraniol lawendowy stymulująca - układ nerwowy i krążenia; uspokajająca - w nerwicach, bezsenności, nadpobudliwości; antyseptyczna; przeciwgrzybiczna; łagodząca objawy przeziębienia, kaszlu, kataru, zapalenia zatok, egzemy, trądziku, ukąszenia owadów; przeciwbólowa - bóle głowy, bóle menstruacyjne [11]
melisowy
miętowy mięta pieprzowa mentol (48-68%), menton miętowy antyseptyczna - w infekcji górnych dróg oddechowych; łagodząca bóle żołądkowe; stymulująca trawienie, wzmacniająca organizm; znieczulająca - błonę śluzową żołądka; drażniąca - zakończenia nerwów zimna
migdałowy migdałowiec, nasiona aldehyd benzoesowy migdałowy aromat w cukiernictwie
monoi-tiare
muszkatołowy gałka muszkatołowa farnezol, terpineol, trimisteryna muszkatołowy antyreumatyczna i rozgrzewająca; przeciwbólowa - bóle mięśniowe i reumatyczno-artretyczne
nagietkowy nagietek lekarski menton, izomenton, β-terpinen, γ-kadinen, kariofilen, arotenoidy nagietkowy gojąca rany - przyspiesza ziarninowanie, leczy oparzenia słoneczne, egzemy, zapobiega pękaniu skóry
pelargoniowy (?) pelargonia, liście geraniol, rodinol, nerolidol różany antydepresyjna; antyseptyczna; immunostymulująca; łagodząca objawy menopauzy, cellulitisu i obrzęków stawów; przeciwbólowa
pomarańczowy ze skórki pomarańcza chińska, skórka owocu nerol, (R)-(+)-limonen pomarańczowy antydepresyjna; lekko uspokajająca; stymulująca zasypianie
pomarańczowy ze skórki neroli ? pomarańcza gorzka, skórka owocu pineny, kamfen, (R)-(+)-limonen, nerol, neridol, bisabolen orzeźwiający łagodząca - w infekcjach górnych dróg oddechowych; stymulująca - pracę szyszynki; antyinfekcyjna
pomarańczowy z kwiatów i liści, neroli
różany róża damasceńska, płatki kwiatów rodinol, geraniol, cytronelol, alkohol fenyloetylowy różany stymulująca - centralny układ nerwowy; ułatwiająca koncentrację; afrodyzjalna; antyinfekcyjna - zarówno przeciwbakteryjna, przeciwgrzybiczna i przeciwwirusowa
rumiankowy rumianek pospolity, kwiaty α-bisabolol, β-bisabolol, tlenki bisabololi, azuleny (chamazulen i gwajazulen) rumiankowy przeciwzapalna; spazmolityczna - łagodzi bóle żołądkowe i jest wiatropędny; antybiotyczna; ochrona komórek wątroby
sandałowy sandałowiec, drewno α-sandalol balsamiczny przeciwzapalna - leczenie stanu zapalnego błon śluzowych; ułatwia medytację
sosnowy sosna, igły pineny, kareny, kadiden, (S)-(-)-limonen żywiczny antyseptyczna - łagodzi objawy przeziębienia, grypy, anginy, zapalenia zatok, kataru, kaszlu; stymulująca układ krążenia; immunostymulująca
spikowy lawenda spika linalol, cineol, borneol, kamfora kamforowy uspokajająca, przeciwbólowa, odkażająca; oddziaływanie na skórę przeciwzapalne, antyseptyczne i dezodorujące [11]
szałwiowy szałwia β-tujon (tanaceton), pineny, salwen, kamfen, borneol gorzko ziołowy stymulująca układ krążenia i nerwowy; łagodząca depresję; ułatwiająca oddychanie
terpentynowy
tymiankowy tymianek tymol tymolowy immunostymulująca; pobudzająca układ nerwowy - w depresji i niskim ciśnieniu krwi

Zastosowanie olejków eterycznych[edytuj | edytuj kod]

Olejki eteryczne są od tysięcy lat stosowane jako specyfiki medycyny naturalnej, kosmetyki i dermatologii[13]. Stosuje się je szeroko w aromaterapii, jednak nie są traktowane jak typowe leki przez lekarzy i farmaceutów. Wiąże się to z faktem, że są niezwykle skomplikowanymi mieszaninami do kilkuset różnorodnych związków chemicznych o nie zawsze całkowicie znanej i często zmiennej zawartości. To sprawia, że jednoznaczne potwierdzenie rzeczywistej biologicznej aktywności poszczególnych olejków naturalnych lub ich mieszanin jest trudne. W wielu wypadkach zostało potwierdzone (zobacz np. maść tygrysia).

Omawiając terapeutyczne właściwości olejków A. Rumińska[14] stwierdza, że olejki i substancje olejkodajne mogą być stosowane jako leki:

Quote-alpha.png


  • drażniące – drażnią czuciowe i bólowe zakończenia nerwów, rozszerzają naczynia krwionośne, wywołując przekrwienia i stany zapalne, co przyspiesza wytwarzanie przeciwciał przez ustrój (ol. rozmarynowy, ol. eukaliptusowy, ol. gorczyczny, kamfora)
  • przeciwbakteryjne – wstrzymują rozwój drobnoustrojów lub zabijają je (ol. tymiankowy, ol. miętowy, ol. anyżkowy, ol. majerankowy)
  • wykrztuśne – pobudzają wydzielanie śluzu i dezynfekują drogi oddechowe (ol. sosnowy, ol. eukaliptusowy, ol. szałwiowy, ol. miętowy, ol. czosnkowy)
  • moczopędne – pobudzają wydzielanie moczu i działają dezynfekująco na drogi moczowe (ol. jałowcowy, ol. pietruszkowy)
  • żółciopędne – pobudzają tworzenie i wydzielanie się żółci oraz przeciwdziałają skurczom woreczka żółciowego (ol. miętowy, ol. tymiankowy)
  • żołądkowe – pobudzają wydzielanie soku żołądkowego i ułatwiają trawienie (olejki z roślin z rodziny baldaszkowatych)
  • uspokajające i znieczulające – porażają ośrodki kory mózgowej i rdzenia przedłużonego (ol. walerianowy, ol. melisy, ol. goździkowy, ol. tatarakowy)
Toksyczność olejków dla myszy (E.V.Skramlik)[14]
Źródło olejku (roślina) LD50 w mg
gorczyca 14
szałwia 260
koper włoski 312
mięta pieprzowa 444
kminek 668
rumianek 856
dzięgiel 1116
kozłek 1500

Dzięki właściwościom dezynfekcyjnym olejki lotne, zwłaszcza te zawierające alkaloidy, hamują rozwój bakterii chorobotwórczych. Cenione są np. silnie odkażające właściwości tymolu, występującego w olejku tymianku pospolitego i macierzanki piaskowej. Odkażająco działają również olejki znajdujące się w czosnku pospolitym i cebuli. Olejki lotne znajdują również zastosowanie do zwalczania grzybic, świerzbu i innych pasożytów skórnych. Bardzo ważną wspólną cechą olejków eterycznych jest ich duża skuteczność antyseptyczna i brak potwierdzonych przypadków uodpornienia się drobnoustrojów na ich działanie.

Niektóre składniki olejków lotnych, np. eugenol, kamfora czy mentol, lokalnie uśmierzają ból. Takie jak: borneol i kamfora wzmacniają mięsień sercowy i regulują krążenie krwi.

Olejki lotne są stosowane do produkcji perfum, choć tu są coraz częściej zastępowane przez syntetyczne związki zapachowe. Najbardziej cenione kompozycje składników perfum są tajemnicą firm. Wszystkie kompozycje perfumiarskie są zaliczane do jednej z siedmiu zasadniczych klas, wyodrębnionych przez komisję techniczną francuskiego Stowarzyszenia Perfumiarzy. W poszczególnych klasach wyróżnia się od trzech do siedmiu grup, z różnymi nutami zapachowymi[13].

Olejki stanowią również ważny składnik wielu roślin używanych jako przyprawy w gospodarstwie domowym i w przemyśle spożywczym. Poprawiają smak potraw i pobudzają trawienie. Odgrywają także ważną rolę w produkcji napojów alkoholowych i bezalkoholowych jako składniki smaków i zapachów. Są używane wreszcie do aromatyzowania słodyczy i wyrobów tytoniowych.

Olejki lotne, użyte w zbyt dużych dawkach, mogą wywołać reakcje alergiczne lub lokalne podrażnienia skóry, co może czasem doprowadzić do powstania pęcherzy i zapaleń. Stosowane w nadmiarze przyprawy mogą powodować podrażnienia błon śluzowych i schorzeń układu pokarmowego Potencjalną toksyczność olejków charakteryzują wartości dawek śmiertelnych LD50, wyznaczone dla zwierząt doświadczalnych[14].

Technologia olejków eterycznych[edytuj | edytuj kod]

Alembik (1897)

Metodom wytwarzania olejków eterycznych na skalę przemysłową z olejkodajnych surowców roślinnych poświęcony jest odrębny dział technologii chemicznej, ściśle związany z inżynierią procesową. Technologia obejmuje sposoby przygotowania surowców, wyodrębniania użytecznych składników oraz ich oczyszczania, przetwarzania i przechowywania. Jakość produktów (w tym ich zapach) i wydajność procesów technologicznych zależy od rodzaju stosowanych urządzeń przemysłowych (instalacji).

Zależnie od rodzaju surowców zielarskich olejki eteryczne uzyskuje się przez[2][15]:

Procesy przetwarzania olejków, wyodrębnionych z roślin, to np. ich oczyszczanie lub rozdzielanie – wyodrębnienie poszczególnych substancji chemicznych.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 J.B. Harborne: Ekologia biochemiczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1997, s. 55-57, 74-82. ISBN 83-01-12242-0.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Romuald Klimek: Olejki eteryczne. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, 1957.
  3. 3,0 3,1 Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003. ISBN 83-214-1305-6.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Kołdowski M., Wysocka-Rumińska A., Tałałaj S., Wiszniewski J.: Rośliny olejkowe i olejki naturalne. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Drygas A., Śniegocki L.: Towaroznawstwo zielarskie i srodków leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwa Szkolnictwa Zawodowego, 1971.
  6. 6,0 6,1 Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992. ISBN 83-02-04299-4.
  7. Wójcik-Wojtkowiak D., Politycka B., Weyman-Kaczmarkowa W.: Allelopatia. Poznań: Wydawnictwo Akademii Rolniczej w Poznaniu, 1998. ISBN 83-7160-185-9.
  8. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  9. Herbapol S.A. Wrocław: Neoazarina (pol.). www.herbapol.pl. [dostęp 2014-09-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-26)].
  10. 10,0 10,1 I. Matławska: Farmakognozja. Poznań: AM Poznań, 2005.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Henryk Różański: Medycyna dawna i współczesna: Olejek bergamotowy – Bergamot Oil (pol.). September 25th, 2008. [dostęp 2011-02-15].
  12. J. Supniewski: Farmakologia. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1959, s. 770-771.
  13. 13,0 13,1 Fabienne Paria (tłum. Krystyna J. Dąbrowska): Wielka księga perfum. Warszawa: Wydawnictwo książkowe "Twój Styl", 1998. ISBN 83-7163-072-7.
  14. 14,0 14,1 14,2 Antonina Rumińska: Rośliny lecznicze. Podstawy biologii i agrotechniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
  15. Substancje zapachowe i smakowe. W: Atanazy Boryniec, Stefan Chudzyński, Stanisław Porejko, Stanisław Malinowski: Technologia chemiczna organiczna, tom II. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 614-655. (pol.)

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.