Powieść kryminalna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Powieść kryminalna – to odmiana powieści charakteryzująca się fabułą zorganizowaną wokół zbrodni, okoliczności dojścia do niej, dochodzenia oraz ujawnienia osoby sprawcy. Współcześnie, w najbardziej zasadniczym podziale przyjmuje się, że powieść kryminalna dzieli się na cztery pododmiany[1].

Pododmiany[edytuj | edytuj kod]

Określić można cztery podstawowe pododmiany powieści kryminalnej:

  • Pododmiana sensacyjno-awanturnicza (powieść sensacyjno-awanturnicza). Była tworzona głównie w I poł. XX w. we Francji i Anglii. W Polsce ten typ literatury pojawił się w dwudziestoleciu międzywojennym. Oprócz eksponowania wątku przestępstwa, duży nacisk kładzie się w niej na niezwykłe przygody bohaterów, w tym także na przygody miłosne. Główni bohaterowie są często wytwornymi dżentelmenami balansującymi na granicy prawa lub też otwarcie stojącymi w konflikcie z nim.
  • Pododmiana detektywistyczna. Powieść detektywistyczna swoje triumfy święciła w okresie międzywojennym. Wśród utworów tej pododmiany na plan pierwszy wysuwa się postać detektywa, który działa z ramienia prawa jak np. komisarz Maigret z powieści Georges'a Simenona lub też, i taka sytuacja w powieści detektywistycznej występuje częściej, postać detektywa-amatora (jak np. Sherlock Holmes znany z powieści i opowiadań Arthura Conan Doyle’a lub ojciec Brown ksiądz-detektyw postać stworzona przez Gilberta Chestertona). Bohater lub bohaterka prowadzi śledztwo posługując się metodą dedukcji tj. racjonalnego rozumowania polegającego na wyciąganiu wniosków z obserwacji. Logika jest właśnie najgroźniejszą bronią jaką wykorzystuje on/ona w walce o sprawiedliwość. Relacje między sprawcą a detektywem często przybierają formę intelektualnej rozgrywki, której finezyjność jest istotą powieści detektywistycznej i stanowi o jej jakości.
  • Czarny Kryminał Amerykański Utwory z tego nurtu prezentują ponurą, „czarną” właśnie, wizję świata, w której dobro i zło w czystej postaci w zasadzie nie istnieją. Cały świat jest skażony występkiem, prawie każdy ma coś w nim na sumieniu. Czarny kryminał polemizuje niejako z uładzoną i naiwną, przez co nieprawdziwą, wizją świata prezentowaną w powieści detektywistycznej. Nie jest to już wyłącznie zagadka kryminalna, ale historia poszerzona o wątki sensacyjne. Główny bohater nie rozwiązuje problemów wyłącznie dzięki dedukcji, ale poprzez osobiste zaangażowanie w dochodzenie i schwytanie przestępcy. Występujący tu detektyw nie jest już tak jednoznacznie dobry. Porzuca logiczne wynikanie na rzecz solidnego kopniaka w drzwi, nie cofa się przed szantażem, biciem czy nawet mordowaniem. Jest niemalże tak plugawy jak świat, z którym przyszło mu się zmagać. Działając często w ramach prywatnych biur detektywistycznych, sytuuje się gdzieś pomiędzy, tzw.dobrem a złem.Oscyluje między porządkiem prawnym a światem przestępczym. Działa jednak w imię sprawiedliwości, co sprawia, że jego postępowanie nie podlega łatwej ocenie moralnej. Standardy w tej odmianie powieści kryminalnej ustaliła w latach 30. i 40. XX w. trójka pisarzy amerykańskich: Dashiell Hammett, autor Sokoła maltańskiego, w którym powołał do życia prywatnego detektywa Sama Spade'a oraz Raymond Chandler i Ross Macdonald, którzy wzorując się na Hammecie stworzyli klasyczne już postacie prywatnych detektywów Philipa Marlowe'a’a oraz Lwa Archera (notabene nazwisko Archer pojawia się w Sokole maltańskim – tak nazywał się wspólnik Spade’a, zamordowany na początku powieści).
  • Pododmiana milicyjna (Powieść milicyjna). Rozwijana wyłącznie w krajach obozu socjalistycznego. Łączyła elementy kryminału sensacyjnego, detyktywistycznego, oraz pewne cechy socrealistycznej powieści tendencyjnej. Przedstawiony w powieściach świat był wyidealizowaną wizją socjalizmu, w którym działania śledcze funkcjonariuszy milicji niezmiennie prowadziły do schwytania przestępcy. Fabuła opierała się na żmudnym dochodzeniu, w którym eksponowana była instytucja milicji, przez co opowiadane historie przypominają raczej hymn wznoszony na cześć systemu, niż choćby prawdopodobny scenariusz kryminalnych wydarzeń. Powieść milicyjna charakteryzuje się dodatkowo schematycznością fabuły i słabym zindywidualizowaniem postaci. Sztampa i uproszczenia powieści milicyjnej są środkiem realizacji propagandowych celów tej pododmiany powieści kryminalnej, której początki sięgają końca stalinizmu tj. roku 1955, a koniec przypada na rok 1989. Powieść milicyjna istniała jedynie w państwach tzw. realnego socjalizmu. W Polsce dużą popularnością cieszyły się książki Zygmunta Zeydlera-Zborowskiego autora m.in. „Czarnego mercedesa” oraz Jerzego Edigeya autora „Wagonu Pocztowego GM 38552”1. Do dużej popularności tej odmiany powieści kryminalnej przyczyniła się seria zeszytowa Ewa wzywa 07. Niektóre ze 146 zeszytów stały się bazą scenariuszową dla cieszącego się dużą popularnością telewizyjnego serialu 07 zgłoś się.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. klasyfikacja według Żabski T. red. Słownik literatury popularnej, Wrocław 2006

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]