Agatha Christie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Agatha Christie
Agatha Christie
Imiona i nazwisko Agatha Mary Clarissa Miller Christie
Pseudonim Mary Westmacott
Data i miejsce urodzenia 15 września 1890
Torquay
Data i miejsce śmierci 12 stycznia 1976
Wallingford
Narodowość angielska
Język angielski
Obywatelstwo brytyjskie
Gatunki powieść kryminalna, romans
Ważne dzieła Zabójstwo Rogera Ackroyda,
Morderstwo w Orient Expressie,
Dziesięciu Murzynków
Odznaczenia
Dama Komandor Orderu Imperium Brytyjskiego
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Agatha Christie w Wikicytatach
Strona internetowa

Agatha Christie, Lady Mallowan, DBE, a właściwie Agatha Mary Clarissa Miller Christie (znana także jako Dame Agatha Christie), córka Clary i Fredericka Miller, (ur. 15 września 1890 w Torquay, zm. 12 stycznia 1976 w Wallingford) – angielska autorka powieści kryminalnych i obyczajowych.

Agatha Christie jest najbardziej znaną na świecie pisarką kryminałów oraz najlepiej sprzedającą się autorką wszech czasów. Wydano ponad miliard egzemplarzy jej książek w języku angielskim oraz drugi miliard przetłumaczonych na 45 języków obcych. We Francji sprzedano 40 milionów jej książek. Pod pseudonimem Mary Westmacott wydała kilka powieści obyczajowych, które również cieszyły się popularnością.

Christie wydała ponad 90 powieści i sztuk teatralnych. Ich akcja toczyła się głównie w zamkniętych pomieszczeniach, a mordercą mógł być tylko jeden z mieszkańców. Wniosła wiele nowych rozwiązań do tradycyjnej sztuki pisania kryminałów. Niektóre z jej powieści mają zaskakujące i wcześniej niespotykane w kryminałach rozwiązania, np. Zabójstwo Rogera Ackroyda czy Morderstwo w Orient Expressie. Jej sztuka Pułapka na myszy, wystawiona po raz pierwszy w 1952 roku w Londynie, jest nadal grana po 60 latach i po 20 tys. przedstawień.

Agatha Christie stworzyła słynne postaci literackie dwojga detektywów: Belga Herkulesa Poirota oraz starszej pani, detektyw-amator panny Marple. Będąc jeszcze u szczytu kariery napisała dwie powieści z tymi bohaterami z zastrzeżeniem, że mają się ukazać dopiero po jej śmierci (czyli kilkadziesiąt lat później). Miały to być ostatnie zagadki do rozwiązania dla Poirota i Marple. W ostatniej zagadce belgijskiego detektywa zostaje on uśmiercony, bo, jak wytłumaczyła w swoim pamiętniku, zawsze uważała go za nieznośnego. Natomiast panna Marple, której rysy były wzorowane na babce autorki, po rozwiązaniu tajemnicy Uśpionego morderstwa spokojnie powróciła do swojej wioski.

Wiele z jej powieści i opowiadań zostało sfilmowanych, niektóre wiele razy (Morderstwo w Orient Expressie, Śmierć na Nilu czy 4.50 z Paddington). Na ich podstawie powstały także seriale telewizyjne i słuchowiska radiowe.

Jej pierwsze małżeństwo, z lotnikiem Archibaldem Christiem, zakończyło się rozwodem w 1928. Z tego związku pochodzi jej córka Rosalind urodzona 5 sierpnia 1919 r, zmarła 28 października 2004 r. W czasie I wojny światowej pracowała w szpitalu oraz jako technik farmaceutyczny, stąd też jej znajomość trucizn, którą wykorzystała w swoich książkach. W grudniu 1926 pisarka zaginęła na 11 dni, co wywołało poruszenie w prasie. Do tej pory trudno powiedzieć, czy wynikało to z załamania psychicznego, czy może była to po prostu chwytliwa reklama. W 1930 wyszła ponownie za mąż za archeologa Maxa Mallowana, z którym podróżowała do wykopalisk na Bliskim Wschodzie. Region ten został później tłem kilku jej powieści. Inne toczą się w Torquay, w regionie Devon, gdzie się urodziła. W 1971 roku otrzymała Order Imperium Brytyjskiego.

Klub Detektywów[edytuj | edytuj kod]

W 1920 Agatha Christie przyłączyła się do Klubu Detektywów, który zrzeszał (i zrzesza nadal, funkcjonuje bowiem do dzisiaj) autorów kryminałów. Do klubu należeli m.in. Dorothy L. Sayers i G. K. Chesterton.

W 1931 wspólnie z innymi członkami organizacji Christie napisała powieść The Floating Admiral. Pisarka na krótko została wyrzucona z klubu, ponieważ sprzeciwiła się zasadom zebranym przez członka klubu Ronalda Knoksa w latach 1920. i obowiązującym twórców kryminałów. Jedną z zasad była reguła ratio, która wykluczała ingerencję sił nadprzyrodzonych w powieściową akcję. Niedozwolone było również utożsamianie mordercy z detektywem lub narratorem. W 1958 pisarka Dorothy L. Sayers (autorka m.in. Klub Bellona) złożyła dymisję i Agatha Christie przejęła jej obowiązki, jako prezesa Klubu Detektywów, jednak z jednym zastrzeżeniem – Christie nie zamierzała wygłaszać przemówień, które były elementem tajemniczego i snobistycznego rytuału praktykowanego przez członków klubu.

Wszystkie jej utwory objęte były w 1951 roku zapisem cenzury w Polsce, podlegały natychmiastowemu wycofaniu z bibliotek[1].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

  • rodzice: Clara z domu Boehmer i Frederick Alvah Miller
  • rodzeństwo: siostra Madge, brat Monty
  • pierwszy mąż: Archibald Christie (ślub – 24 grudnia 1914, rozwód – 1928)
    • córka: Rosalind (ur. – 5 sierpnia 1919, zm. – 28 października 2004)
      • wnuk: Mathew
  • drugi mąż: Max Mallowan (ślub – 11 września 1930 w Edynburgu)

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Powieści kryminalne[edytuj | edytuj kod]

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1920 Tajemnicza historia w Styles" The Mysterious Affair at Styles Herkules Poirot jej pierwsza książka detektywistyczna
1922 Tajemniczy przeciwnik" The Secret Adversary Tommy i Tuppence po raz pierwszy Tommy i Tuppence, mniej znana para detektywów
1923 Morderstwo na polu golfowym" Murder on the Links Herkules Poirot
1924 Mężczyzna w brązowym garniturze" The Man in the Brown Suit lub Mystery of the Mill House Anna Beddingfeld
1925 Tajemnica rezydencji Chimneys" The Secret of Chimneys Anthony Cade
1926 Zabójstwo Rogera Ackroyda" The Murder of Roger Ackroyd Herkules Poirot
1927 Wielka czwórka" The Big Four Herkules Poirot
1928 Tajemnica Błękitnego Expressu" The Mystery of the Blue Train Herkules Poirot
1929 Tajemnica siedmiu zegarów" The Seven Dials Mystery
1930 Morderstwo na plebanii" The Murder at the Vicarage Panna Marple pierwsza zagadka panny Jane Marple
1931 Tajemnica Sittaford" The Sittaford Mystery lub The Murder at Hazelmoor
1932 Samotny Dom" Peril at End House Herkules Poirot
1933 Śmierć lorda Edgware'a" Lord Edgware dies lub Thirteen At Dinner Herkules Poirot
1934 Morderstwo w Orient Expressie" Murder on the Orient Express lub The Murder on the Calais Coach Herkules Poirot
1934 Tragedia w trzech aktach" Three Act Tragedy Herkules Poirot
1935 Śmierć w chmurach" Death in the Clouds lub Death in the Air Herkules Poirot
1935 Dlaczego nie Evans?" Why didn't they ask Evans lub The Boomerang Clue Bobby Jones i Frankie Derwent
1936 A.B.C." The ABC Murders Herkules Poirot
1936 Morderstwo w Mezopotamii" Murder in Mesopotamia Herkules Poirot
1936 Karty na stół" Cards on the Table Herkules Poirot
1937 Śmierć na Nilu" Death on the Nile Herkules Poirot
1937 Niemy świadek" Dumb Witness lub Poirot Loses a Client Herkules Poirot
1938 Rendez-vous ze śmiercią" Appointment with Death Herkules Poirot
1939 Dziesięciu małych Murzynków" Ten Little Niggers znana też jako And Then There Were None, Ten Little Indians Na prośbę wnuka autorki zmienione na „Dziesięciu małych żołnierzyków" Trzeci tytuł: „I nie było już nikogo"
1939 Morderstwo to nic trudnego" Murder is Easy lub Easy to Kill
1939 Boże Narodzenie Herkulesa Poirot" lub „Morderstwo w Boże Narodzenie" Hercule Poirot's Christmas lub A Holiday for Murder Herkules Poirot
1940 Zerwane zaręczyny" Sad Cypress Herkules Poirot
1941 Zło, które żyje pod słońcem" lub „Zło czai się wszędzie" Evil under the Sun Herkules Poirot
1941 N czy M?" N or M Tommy i Tuppence
1941 Pierwsze, drugie... zapnij mi obuwie" One, Two, Buckle my Shoe Herkules Poirot
1942 Noc w bibliotece" The Body in the Library Panna Marple
1942 Pięć małych świnek" Five little pigs lub Murder in Retrospect Herkules Poirot
1942 Zatrute pióro" The Moving Finger Panna Marple
1944 Godzina zero" Towards Zero
1944 (1945) Rosemary znaczy pamięć" Sparkling Cyanide lub Remembered Death
1945 Zakończeniem jest śmierć" Death comes as the End
1946 Niedziela na wsi" The Hollow Herkules Poirot
1948 Pora przypływu" There is a Tide, także znana jako Taken at the Flood Herkules Poirot
1949 Dom zbrodni" lub „Dom przestępców" Crooked House
1950 Morderstwo odbędzie się..." A Murder is Announced Panna Marple
1951 Spotkanie w Bagdadzie" They came to Baghdad
1952 Pani McGinty nie żyje" Mrs McGinty's dead Herkules Poirot
1952 Strzały w Stonygates" They Do It With Mirrors lub Murder with Mirrors Panna Marple
1953 Kieszeń pełna żyta" A Pocketful of Rye Panna Marple
1953 Po pogrzebie" After the Funeral lub Funerals Are Fatal Herkules Poirot
1955 Entliczek pentliczek" Hickory Dickory Dock Herkules Poirot
1955 Podróż w nieznane" Destination Unknown lub So Many Steps to Death
1956 Zbrodnia na festynie" Dead Man's Folly Herkules Poirot
1957 4.50 z Paddington" 4.50 from Paddington lub What Mrs. McGillicuty Saw Panna Marple
1957 Próba niewinności" Ordeal by Innocence
1959 Kot wśród gołębi" Cat Among the Pigeons Herkules Poirot
1961 Tajemnica Bladego Konia" The Pale Horse
1962 Zwierciadło pęka w odłamków stos" The Mirror Crack'd from Side to Side Panna Marple
1963 Przyjdź i zgiń" The Clocks Herkules Poirot
1964 Karaibska tajemnica" A Caribbean Mystery Panna Marple
1965 Hotel Bertram" At Bertram's Hotel Panna Marple
1966 Trzecia lokatorka" Third Girl Herkules Poirot
1967 Noc i ciemność" Endless Night
1968 Dom nad kanałem" By the Pricking of my Thumbs Tommy i Tuppence
1969 Wigilia Wszystkich Świętych" Hallowe'en Party Herkules Poirot
1970 Pasażer do Frankfurtu" Passenger to Frankfurt
1971 Nemezis" Nemesis Panna Marple
1972 Słonie mają dobrą pamięć" Elephants can remember Herkules Poirot
1973 Tajemnica Wawrzynów" Postern of Fate Tommy i Tuppence
1975 Kurtyna" Curtain Herkules Poirot
1976 Uśpione morderstwo" Sleeping Murder Panna Marple

Zbiory opowiadań[edytuj | edytuj kod]

Zbiory opowiadań kryminalnych autorki dzieli się powszechnie na dwie główne grupy: wydane w Wielkiej Brytanii (w sumie 14) oraz Stanach Zjednoczonych (15). Z 21 najpopularniejszych tytułów, tylko 7, biorąc pod uwagę dobór i liczbę utworów, ukazało się w obu krajach w niezmienionej formie.

Polskie wydania książek Agathy Christie opierają się na wydaniach brytyjskich. Wyjątek stanowi amerykański zbiór „Pułapka na myszy", który zawiera niewydane dotąd w Wielkiej Brytanii w formie książkowej opowiadanie o tym samym tytule. Z kolei „Bożonarodzeniowa przygoda" (pierwotna, krótsza wersja „Tajemnicy gwiazdkowego puddingu") znajdująca się zbiorze „Dopóki starczy światła" jest jedynym, które nigdy nie znalazło się w amerykańskiej kolekcji.

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1924 Poirot prowadzi śledztwo" Poirot Investigates Herkules Poirot Wydanie polskie, podobnie jak brytyjskie, zawiera 11 opowiadań (amerykańskie – 14).
1929 Śledztwo na cztery ręce" Partners in Crime Tommy i Tuppence
1930 Tajemniczy pan Quin" The Mysterious Mr Quin Harley Quin
1932 Trzynaście zagadek" The Thirteen Problems lub The Tuesday Club Murders Panna Marple
1933 Świadek oskarżenia" The Hound of Death niewydana w USA
1934 Parker Pyne na tropie" Parker Pyne investigates lub Mr. Parker Pyne, Detective Parker Pyne
1934 Tajemnica lorda Listerdale'a" The Listerdale Mystery niewydana w USA
1937 Morderstwo w zaułku" Murder in the Mews lub Dead Man's Mirror Herkules Poirot
1939 Regatta Mystery and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1947 Dwanaście prac Herkulesa" The Labours of Hercules Herkules Poirot
1948 Witness for the Prosecution and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1950 Pułapka na myszy" Three Blind Mice and Other Stories lub The Mousetrap and Other Stories Na prośbę autorki tytułowe opowiadanie nie będzie wydane w Wielkiej Brytanii, dopóki wystawiana jest tam sztuka teatralna na jego podstawie (The Mousetrap).
1951 The Under Dog and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1960 Tajemnica gwiazdkowego puddingu" The Adventure of the Christmas Pudding Herkules Poirot niewydana w USA
1961 Double Sin and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1971 The Golden Ball and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1974 Wczesne sprawy Poirota" Poirot's Early Cases Herkules Poirot

Pośmiertnie:

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1979 Śmiertelna klątwa" Miss Marple's Final Cases and Two Other Stories Panna Marple niewydana w USA
1991 Detektywi w służbie miłości" Problem at Pollensa Bay and Other Stories Herkules Poirot Parker Pyne niewydana w USA
1997 The Harlequin Tea Set and Other Stories niewydana w Wielkiej Brytanii
1997 Dopóki starczy światła" While the Lights Last and Other Stories niewydana w USA

Sztuki teatralne zaadaptowane na powieści przez Charlesa Osborne'a[edytuj | edytuj kod]

Data Tytuł Tytuł oryginalny Postać Uwagi
1923 Niespodziewany gość" Unexpected Guest
1934 Czarna kawa" Black Coffee Herkules Poirot
1954 Pajęczyna" Spider's Web

Jako współautorka:

Romanse napisane pod pseudonimem Mary Westmacott[edytuj | edytuj kod]

  • 1930 „Chleb olbrzyma" (Giant's Bread)
  • 1934 „Niedokończony portret" (Unfinished Portrait)
  • 1944 „Samotna wiosną" (Absent in the spring)
  • 1947 „Róża i cis" (The Rose and the Yew Tree)
  • 1952 „Córka jest córką" (A Daughter's a Daughter)
  • 1956 „Brzemię" (The Burden)

Bohaterowie powieści Agathy Christie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Cenzura PRL, posłowie Zbigniew Żmigrodzki, Wrocław 2002, s. 8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]