Propaganda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Propaganda (od łac. propagare – rozszerzać, rozciągać, krzewić) – celowe działanie zmierzające do ukształtowania określonych poglądów i zachowań zbiorowości lub jednostki, polegające na manipulacji intelektualnej i emocjonalnej (czasem z użyciem jednostronnych, etycznie niewłaściwych lub nawet całkowicie fałszywych argumentów). Gdy propaganda zmierza do upowszechnienia trwałych postaw społecznych, poprzez narzucenie lub zmuszenie odbiorców do przyjęcia określonych treści, wtedy stanowi jeden z elementów indoktrynacji.

Przesłanki/warunki maksymalnej skuteczności propagandy (według Noama Chomskiego):

  • wspieranie przez władze publiczne;
  • wspieranie przez wykształcone klasy;
  • realny brak możliwości donośnego sprzeciwu wobec jej treści (cenzura, kooperacja wydawców, zmowa milczenia mediów).

Słowo wprowadzone do języka polityczno-prawnego w 1622 roku przez papieża Grzegorza XV wraz z powołaniem przez niego Kongregacji Propagandy Wiary (Congregatio de Propaganda Fide).

W języku potocznym utrwaliło się wartościujące znaczenie terminu propaganda jako synonimu stosowania kłamstw, półprawd, manipulacji – przeciwieństwo informacji, refleksji, dyskusji. Często nazywa się tak zabiegi marketingu politycznego[1].

Amerykański plakat propagandowy, przedstawiający personifikację narodu amerykańskiego – Wuja Sama, nawołującego do wstąpienia w szeregi armii. Napis mówi: "Chcę Ciebie dla Armii Stanów Zjednoczonych"
Commons in image icon.svg

Propaganda obejmuje szeroki zakres form. Może być to sztuka wizualna, polegająca na przekazywaniu jasnych i powszechnie znanych symboli, przedmiotów, fotografia, muzyka i radio (a obecnie również telewizja i Internet), język ciała oraz taniec, literatura (praktycznie w każdej znanej formie, także ulotki), teatr oraz kino.

Historia propagandy liczy sobie kilka tysięcy lat, jednak jej szczególny rozwój możemy obserwować dopiero współcześnie od XIX wieku (wraz z rozwojem demokracji parlamentarnej, a co za tym idzie walki wyborczej). Równocześnie powstała opinia publiczna. Stała się szczególnym narzędziem gry politycznej, walki wyborczej zarówno w rządach totalitarnych, masowych ruchach politycznych, ideologicznych jak i we współczesnej walce o władzę w krajach demokratycznych. Bardzo dużą rolę odegrała w narodowo-socjalistycznym i komunistycznym ustroju totalitarnym, gdzie pojawiła się w formie propagandy totalnej, wykluczając jakąkolwiek samodzielność w tworzeniu opinii widza czy słuchacza.

W epoce nowoczesnej pierwszy użył masowo propagandy Biały Dom prezydenta Woodrowa Wilsona w latach 1916/17 w celu pozyskania Amerykanów, dotąd nastawionych antywojennie, do idei udziału USA w I wojnie światowej. Jeszcze podczas kampanii prezydenckiej 1916 Wilson schlebiając nastrojom społecznym, deklarował pacyfizm. Zaraz po zwycięstwie wyborczym polecił jednak zalanie mediów potokiem "newsów" – preparowanych przeważnie przez wywiad brytyjski – o barbarzyństwach Hunów (przysłowiowe "odrywanie rączek niemowlętom" itp.). Po półrocznym propagandowym ostrzale udało się tzw. Komisji Creela (Committee on Public Information) doprowadzić niemal do histerii wojennej w Ameryce. Członek komisji, Walter Lippman nazwał to "rewolucją w sztuce demokracji" polegającą na "fabrykowaniu przyzwolenia" i uzasadniał nieodpowiedzialnością społeczeństwa: "dobro ogólne całkowicie umyka opinii publicznej" (cyt. za: Noam Chomsky "Kontrola nad mediami", tłumaczenie Ewy Mykiny). Chomsky zauważa, że podobnie do Wilsona postępował Włodzimierz Lenin, według którego rewolucyjna elita (partia) powinna wykorzystać bunty ludowe, a następnie popędzić naiwne masy ku świetlanej przyszłości[2].

Zmarły w 1995 Edward Bernays, uznawany w USA za ojca Public Relations (włączony przez magazyn Life do 100 najwybitniejszych Amerykanów XX stulecia[3]), rozwijał również to elitarystyczne podejście do propagandy: "Świadoma i naukowa manipulacja nawykami i poglądami szerokich mas jest ważnym elementem społeczeństwa demokratycznego. /.../ Ludzie, o których nigdy nie słyszeliśmy, kierują nami, narzucają schematy myślowe, kształtują gusty i podrzucają idee. I jest to w pełni logiczna droga rozwoju społeczeństwa demokracji (E. Bernays "PROPAGANDA", rozdz.1 "Organizując chaos")[4].

„Propaganda może łatwiej manipulować publicznością, która nie czyta, nie jest zaangażowana” – stwierdza powieściopisarz amerykański T. C. Boyle komentując badania dotyczące czytelnictwa w Stanach Zjednoczonych[5].

Propaganda reżimów totalitarnych[edytuj | edytuj kod]

Narodowy socjalizm i faszyzm[edytuj | edytuj kod]

pracownicy stacji CBS nasłuchujący audycję propagandową z Europy w czasie II światowej i dokonujący jej transkrypcji

Adolf Hitler od początku swojej działalności specjalizował się w tematyce antysemickiej, rozprowadzał ulotki, wydawał gazetę. Już w Mein Kampf doceniał rolę propagandy jako środka do osiągnięcia celu, którym była władza. Hitler miał cały sztab ludzi (w tym plastyków i dekoratorów) zarówno do tworzenia ideologii jak i wprowadzania jej w życie. Do rozpowszechnienia ideologii zaczęto używać wyprodukowane specjalnie w tym celu radia, odbierające tylko jedną częstotliwość. Korzystano także z kina, gdzie prezentowano filmy sportowe (z umięśnionymi, jasnowłosymi Aryjczykami), oraz z plakatów, na których umieszczano karykatury (szczególnie antysemickie) i chwytliwe slogany. Hitler posługiwał się także masowymi widowiskami, paradami, wiecami i zawodami sportowymi.

Benito Mussolini, premier i duce Włoch znany był ze swoich płomiennych, porywających przemówień, do oddziaływania propagandowego wykorzystywał także kino.

Pierwszym ministrem propagandy, działającym w latach 19281945 w III Rzeszy był Joseph Goebbels (1897-1945), sformułował on zasady propagandy goebbelsowskiej, które były wielokrotnie modyfikowane i wykorzystywane w przyszłości przez różne reżimy totalitarne. Uprawiana przez Goebbelsa propaganda była kierowana raczej do odbiorców wykształconych lub chcących za takowych uchodzić. Znienawidzonych Żydów porównywano do bakterii chorobotwórczych używając, w celu poniżenia przeciwnika, takich określeń jak "sterylność", "zakażenie", "higiena", "zarazek" itd. Innym przykładem była propaganda Juliusa Streichera, wykorzystująca najbardziej prymitywne instynkty niewykształconego motłochu. Streicher szydził z ludzkiej ułomności, chorób, niedoskonałości, używał wulgarnego słownictwa i nawet pornografii. To przykład dwutorowej propagandy nakierowanej jednak na ten sam cel. Ogólną zasadą propagandy jest apelowanie do emocji a nie do rozumu.

Związek Radziecki[edytuj | edytuj kod]

Lenin był, obok Stalina, największym propagatorem komunizmu. Zaczął od wydawania "organu prasowego", później przyszły teksty propagandowe skierowane do szerokich rzesz robotników. Propaganda Lenina przytłumiona I wojną światową wybuchła w 1917 roku. W tym czasie do działalności zaczął on wykorzystywać radio, opracował symbolikę sierpa i młota oraz czerwoną gwiazdę. Równocześnie trwała propaganda za granicą z udziałem Lwa Trockiego. W Baku w 1918 utworzono Radę Propagandy, która miała wydawać dzienniki w językach azjatyckich.

Stalin korzystał z podobnych rodzajów propagandy co współcześni mu Hitler i Mussolini. Apelował on do uczuć nacjonalistycznych swoich rodaków, narodowej dumy, odcinał się od potencjalnej pomocy z zagranicy. Po wydaleniu z kraju Trockiego nie miał on równego sobie przeciwnika, co pozwoliło prowadzić odpowiednią kampanię. Zaczęto propagować etos pracy przez wprowadzanie gospodarki planowej, oraz ideologię stachanowców. Wykorzystywano przy tym szczególnie kino, – które stawało się coraz bardziej dostępne dla mas, literaturę szczególnie przydatną przy indoktrynacji młodzieży, a także architekturę – metro moskiewskie, popularyzacja posągów wodza, posągów zwycięstwa, oraz szeregu innych działań propagandowych dotyczących wprowadzania kultu jednostki. Od 1947 roku za propagandę miał być odpowiedzialny Kominform, który jednak nie spełnił swojego zadania.

„Wielcy dyktatorzy uznają gigantyczną propagandową rolę kina. Zwłaszcza w pełnym analfabetów Związku Radzieckim z treścią propagandową docierał tylko film i plakat”[6].

Charakterystyczną cechą okresu stalinizmu było wykorzystywanie propagandy do walki politycznej i ataków na rzeczywistych lub domniemanych przeciwników komunizmu, co miało miejsce np. w przypadku sprawy lekarzy kremlowskich13 stycznia 1953 państwowa gazeta "Prawda" podała informacje o rzekomym "spisku lekarzy", którego celem miało być pozbawienie głównych przywódców ZSRR życia w wyniku niewłaściwego leczenia (jak ujawniono później była to prowokacja Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR, wykonana z polecenia Stalina).

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec XX wieku wraz z upowszechnieniem się środków masowego przekazu, radia, telewizji propaganda przybrała formę reklamy, łącząc się z kulturą masową. Określenie "propaganda", nabrało negatywnego wydźwięku między innymi na skutek takich zjawisk, jak propaganda goebbelsowska, propaganda sukcesu, pranie mózgu czy nowomowa.

Przykłady propagandy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło propaganda w Wikisłowniku

Przypisy

  1. Na podstawie: Leksykon Media, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.
  2. N. Chomsky "Media Control"// http://www.e-text.org/text/Chomsky,%20Noam%20-%20Media%20Control%20The%20Spectacular%20Achievements%20Of%20Propaganda.pdf
  3. http://fr.wikipedia.org/wiki/Edward_Bernays
  4. Bernays Edward "Propaganda"// http://sandiego.indymedia.org/media/2006/10/119695.pdf
  5. Philippe Boulet-Gercourt, Tylko dla moli, Forum, 13 czerwca 2005, przedruk z: Le Nouvel Observateur, 14 kwietnia 2005.
  6. Źródło: z Pawłem Wieczorkiewiczem rozmawia Robert Mazurek, Wieczorkiewicz: to Stalin nauczył Rosjan pić wódkę, Dziennik, 16 lipca 2008.