Próg wyczuwalności zapachu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Próg wyczuwalności zapachu (cth[a]) – stężenie wonnego związku chemicznego lub mieszaniny związków w powietrzu (zobacz: odoranty), przy którym istnieje 50% prawdopodobieństwo wyczucia węchem różnicy między zapachem powietrza zanieczyszczonego i czystego. Próg rozpoznania zapachu jest około dziesięciokrotnie wyższy.

Stosowane są pojęcia progu indywidualnego, grupowego i zespołowego. Próg zespołowy jest średnią geometryczną z wyników uzyskanych przez grupę ludzi, którzy spełniają określone w normie europejskiej PN–EN 13725 kryteria sprawności sensorycznej (zespół)[b][1][2][3].

Progi wyczuwalności zapachu różnych związków chemicznych są bardzo zróżnicowane (rząd wielkości od 10-4 do 105 ppm). Wysokość progu jest zależna np. od polarności cząsteczek, obecności określonych grup funkcyjnych, wielkości i kształtu cząsteczki (czynniki stereochemiczne). Bardzo niskimi wartościami progów charakteryzują się np. związki siarkoorganiczne i aminy[4][5]. Progi wyczuwalności mieszanin związków chemicznych nie są wielkościami addytywnymi[1].

Dostępne w piśmiennictwie wartości progów wyczuwalności są bardzo zróżnicowane (osobnicze różnice wrażliwości węchu, zmienność pod wpływem innych bodźców, przyczyny metodologiczne)[4][5], co ilustrują poniższe przykłady, zaczerpnięte z obszernego opracowania Johna Amoore’a. Amoore zgromadził źródłowe dane z lat 1909–1983, dotyczące kilkuset związków występujących w atmosferze przemysłowej. Celem pracy było określenie możliwości uznawania zapachu za sygnał alarmowy, ostrzegający o zagrożeniu chemicznym[4].

Progi wyczuwalności zapachu kilku związków chemicznych[4]
(więcej przykładów – zob. „Zapach”, sekcja Progi wyczuwalności czystych związków chemicznych)
Nazwa związku Masa molowa
[g/mol]
Wzór
sumaryczny
Liczba danych źródłowych Próg
(średnia geom.) [ppm]
śr. geom. / SD śr. geom. × SD
Siarkowodór 34,1 H2S 26 0,008 0,0054 0,0122
Dwusiarczek węgla 76,1 CS2 6 0,11 0,058 0,209
Metanotiol 48,1 CH3SH 10 0,002 0,0008 0,0032
Amoniak 17,0 NH3 13 5,20 2,6 10,4
Metyloamina 31,1 CH3NH2 5 3,20 0,7 14,7
Trimetyloamina 59,1 (CH3)3N 4 0,0004 0,0003 0,0006
Benzen 78,1 C6H6 23 12,0 7,5 19,2

Próg wyczuwalności nie jest wielkością addytywną – zestawienia wiarygodnych wartości cth [ppm] czystych związków chemicznych nie umożliwiają przewidywania zapachu ich mieszanin z innymi związkami (zob. „Zapach”, sekcja Próg wyczuwalności zapachu mieszanin). W mieszaninach odorantów występują tzw. interakcje węchowe (wzajemne wzmocnienie, osłabienie lub maskowanie). Możliwości wykorzystywania węchu jako „osobistego urządzenia”, ostrzegającego przed zagrożeniem chemicznym, ogranicza dodatkowo adaptacja sensoryczna (zmiany indywidualnego progu wskutek trwałego działania bodźca, powodujące zanik wrażenia)[6].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W piśmiennictwie polskim bywają również używane symbole: PWW (próg węchowej wyczuwalności), SPW, SPW (stężenie progowe wyczuwalności) lub SPWW (stężenie progowe węchowej wyczuwalności).
  2. Próg wyczuwalności bywa również definiowany jako stężenie, przy którym zapach jest wyczuwany przez 50% grupy osób reprezentatywnej dla populacji ogólnej (statystycznej). „Zespół” olfaktometryczny nie jest reprezentatywny dla populacji ogólnej, lecz dla populacji standardowej, spełniającej kryteria określone w PN–EN 13725.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 J.Kośmider, B.Mazur-Chrzanowska, B.Wyszyński: Odory. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 21-43, 44-64, 64-69, 93-132. ISBN 978-83-01-14525-5. (pol.)
  2. Polski Komitet Normalizacyjny, NKP 280: Jakość powietrza. Oznaczanie stężenia zapachowego metodą olfaktometrii dynamicznej (pol.). PKN Warszawa, 2007. [dostęp 2011-05-25].
  3. J. Kośmider, B. Krajewska. Normalizacja olfaktometrii dynamicznej. Podstawowe pojęcia i jednostki miar. „Normalizacja”, s. 15-22, 2005 (pol.). 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 J.H. Amoore, E. Hautala. Odor as an ald to chemical safety: Odor thresholds compared with threshold limit values and volatilities for 214 industrial chemicals in air and water dilution. „J. of App. Toxicol.”. 3, s. 272-290, 1983 (ang.). 
  5. 5,0 5,1 M. Devos, F. Patte, P. Rouault, P. Laffort, L.J. Van Gemert: Standardized Human Olfactory Threshold. New York: IRL Press at Oxford University Press, 1990. (ang.)
  6. J. Kośmider. Adaptacja węchowa – czynnik ograniczający ostrzegawczą rolę zapachu. „Medycyna Pracy”. 4 (3), s. 148-153, 1990 (pol.).