Publiusz Korneliusz Tacyt

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Publiusz Korneliusz Tacyt (rycina nieznanego twórcy)

Publius (albo Gaius – imię niepewne) Cornelius Tacitus, czyli Tacyt (około 55120) – jeden z najznakomitszych historyków rzymskich.

Życie i dzieło[edytuj | edytuj kod]

Pochodził zapewne z arystokracji prowincjonalnej i urodził się prawdopodobnie w Galii[a]. Retoryki uczył się u Kwintyliana. Przyjaźnił się z najwybitniejszymi przedstawicielami kultury swej epoki, zwłaszcza z Pliniuszem Młodszym. Zaręczony w roku 77 z córką konsula Juliusza Agrykoli – zdobywcy Brytanii i jej namiestnika, zawarł z nią wkrótce potem związek małżeński (bezdzietny).

Tacyt był homo novus, czyli pierwszym w rodzie, który objął wyższe urzędy i wszedł do senatu. Pełnił urzędy kwestora (81-82), pretora (88), konsula[b] (97), w końcu prokonsula Azji (112/113), które odsuwały go od pracy historyka podjętej po świadomym zrezygnowaniu z zawodu retora (mówcy). W Dialogu o mówcach wyjaśniał, że w czasach niedostatecznej swobody słowa zawodu tego nie sposób dobrze wykonywać.

Najpewniej jako pierwszą wydał pracę De vita et moribus Iulii Agricolae ("Żywot Juliusza Agrykoli", 45 rozdziałów), poświęconą teściowi, lecz malującą jego życie na szerokim tle historycznym. Później napisał pierwszą monografię etnograficzną obcych plemion – Germanię (46 rozdziałów), w której odbiorcę uderza rzetelność i obiektywizm autora. Kilka wzmianek odnosi się do plemion zamieszkujących ziemie dzisiejszej Polski (lud Lugiów i Wenetów).

Główne jednak dzieła Tacyta stanowią (nie zachowane w całości) Dzieje ("Historiae") i Roczniki – od śmierci boskiego Augusta ("Annales – ab excessu divi Augusti"). W pierwszym opisywał w 14 księgach okres historii Rzymu od Galby do Domicjana (69-96 n.e.). W drugim, obejmującym 16 ksiąg – dzieje dawniejsze, od panowania Tyberiusza do rządów Nerona (14-68 n.e.). Starał się w swych pracach o obiektywizm; pisał według zasady sine ira et studio (bez gniewu i stronniczości), umiejętnie korzystając z dostępnych źródeł. Mimo to, opisując konflikty cesarzy z senatem, opowiadał się wyraźnie po stronie tego ostatniego. Na pierwszym planie stawiał cnotę (virtus), wyznając pogląd, iż od wartości moralnej ludzi i ich postępków zależy bieg dziejów. Za historycznie uwarunkowane uznawał głębsze zjawiska dziejowe, takie jak przejście od republiki do cesarstwa (pryncypatu).

„Znakomite charakterystyki postaci, dojrzałość sądu, zwięzłość stylu uczyniły z pism historycznych Tacyta arcydzieła literatury światowej”[1]. W opinii prof. K. Kumanieckiego, „dzięki talentowi pisarskiemu, wnikliwości psychologicznej i trafności sądu jest Tacyt jednym z najwybitniejszych, jeśli nie najwybitniejszym historykiem rzymskim”[2].

Jego "Dzieje" i "Roczniki", a także "Żywot Agrykoli" oraz "Germania" są prawdziwą skarbnicą wiadomości o wczesnym cesarstwie rzymskim, m.in. głównym źródłem wiedzy o wojskowości Rzymian. Jako historyk rzetelnie wykorzystywał źródła zarówno dokumentowe (akta senackie, codzienne wiadomości oficjalne, tzw. acta diurna), jak i pamiętnikarskie oraz prace innych historyków (np. Pliniusza Starszego). Powstały dzięki temu dzieła jednolite kompozycyjnie i znakomite literacko, stanowiące najcenniejsze źródło do historii Rzymu I stulecia n.e.[3]

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Spośród pięciu pism Tacyta zachowały się[4]:

Recepcja pism Tacyta[edytuj | edytuj kod]

W starożytności i średniowieczu dzieła znakomitego historyka nie cieszyły się poczytnością. Naśladowania jego zasad i stylu próbował ostatni liczący się dziejopis IV wieku – Ammianus Marcellinus, kontynuator Tacytowych Dziejów. Wcześniej istnienie jego pism przypominał cesarz Marek Klaudiusz Tacyt (275-276), uważający się za jego potomka[5], który polecał kopiowanie ich i umieszczanie w bibliotekach publicznych. W V stuleciu korzystali z Tacyta chrześcijańscy historycy – Sulpicjusz Sewer i Paweł Orozjusz, w VI w. cytował go Kasjodor.

W epoce karolińskiej znajomość jego prac wykazuje Rudolf z Fuldy w IX wieku, później stwierdzić ją można dopiero w czasach Odrodzenia u Boccaccia i Machiavellego. Pierwsze druki pism zaczynają ukazywać się w latach 1469-1515., sprzyjając szerszemu zapoznawianiu się z jego twórczą spuścizną. W epoce Oświecenia Wolter krytykował go jako historyka, zarzucając mu fanatyzm, Napoleon I nienawidził go jako wroga cesarzy i oszczercę wszystkich panujących. Niechętny był mu też znakomity historyk niemiecki Theodor Mommsen.

Uwagi

  1. W tradycyjnej historiografii przyjmowano, że urodził się w jednym z italskich miast Umbrii (Interamna, dzis. Terni), na podstawie pokrewieństwa z cesarzem Tacytem (Friedrich Lübker's Reallexikon des classischen Altertums, Leipzig 1882, kol. 1137). Historiografia marksistowska przypisywała mu wprawdzie tylko pochodzenie ekwickie, ale zarazem określała jako „ostatniego przedstawiciela patrycjuszowskiego sposobu myślenia” (N. A. Maszkin, Historia starożytnego Rzymu, Warszawa: "Książka i Wiedza", 1953, s. 30). Na Galię Narbońską (Gallia Narbonensis) wskazał Ronald Syme (Tacitus, Oxford 1958, s. 611-624).
  2. Był jedynie konsulem dodatkowym (consul suffectus); kolejność i datowanie tych funkcji za: Słownik kultury antycznej, dz. cyt. poniżej, s. 471.

Przypisy

  1. Słownik kultury antycznej, dz. cyt. poniżej, s. 472.
  2. Kazimierz Kumaniecki, Historia kultury starożytnej Grecji i Rzymu, Warszawa: Państwowe Wyd. Naukowe, 1965, s. 516.
  3. Maria Jaczynowska, Historia starożytnego Rzymu, Warszawa: Państwowe Wyd. Naukowe, 1988, s. 206.
  4. Chronologia według Słownika kultury antycznej, dz. cyt.
  5. Obecnie kwestionuje się to pokrewieństwo (Słownik cesarzy rzymskich (red. nauk. J. Prostko-Prostyński), Poznań: Wyd. Poznańskie, 2001, s. 187).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Seweryn Hammer, Wstęp [w] Tacyt, Wybór pism (przeł. i opr. S. Hammer), Wrocław: Ossolineum, 1956/2004
  • Tacyt [w] Słownik kultury antycznej (pod red. R. Kuleszy), Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2012

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
z Tacyta
Commons in image icon.svg