Staré Hory

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Staré Hory
Droga krajowa nr 59 biegnąca przez Staré Hory
Droga krajowa nr 59 biegnąca przez Staré Hory
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Słowacja
Kraj bańskobystrzycki
Powiat Bańska Bystrzyca
Starosta Janko Kováč
Powierzchnia 35,46 km²
Wysokość 480 m n.p.m.
Populacja (2004)
• liczba ludności
• gęstość

487
13 os./km²
Nr kierunkowy +421-48
Kod pocztowy 976 02
Tablice rejestracyjne BB
Położenie na mapie kraju bańskobystrzyckiego
Mapa lokalizacyjna kraju bańskobystrzyckiego
Staré Hory
Staré Hory
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Staré Hory
Staré Hory
Ziemia 48°50′N 19°07′E/48,833333 19,116667Na mapach: 48°50′N 19°07′E/48,833333 19,116667
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Staré Hory (węg. Óhegy, niem. Altgebirg) - wieś gminna na Słowacji, w kraju bańskobystrzyckim, w powiecie Bańska Bystrzyca.

Wieś położona jest nad Starohorskim potokiem (powyżej wsi działa na nim elektrownia wodna), pomiędzy Wielką Fatrą, a pasmem górskim Starohorské vrchy (według niektórych podziałów stanowią część Niżnych Tatr). Współczesna gmina powstała z połączenia kilku dawnych, mniejszych osad: Horný Jelenec, Dolný Jelenec (Alsószarvas), Valentová (Bálinttelep), Rybô (Ribó) i Polkanová (Kánalja). Do 1990 r. w skład gminy wchodziła też wieś Turecká (Török).

Przez miejscowość biegnie droga krajowa nr 59 z Rużomberku do Bańskiej Bystrzycy. Z kolei bliskość dwóch parków narodowych oraz wychodzące ze Starych Hor liczne szlaki turystyczne sprawiają, że jest popularna wśród turystów.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W okolicy wsi pierwsze ślady aktywności człowieka datowane są na 2000-1700 lat przed n.e. - już wtedy wydobywano tutaj miedź. Dawne narzędzia górników znaleziono w samych Starych Horach oraz w sąsiedniej wsi Špania Dolina. Wieś powstała prawdopodobniej w XIII wieku, jednak pierwsza pisemna wzmianka pochodzi dopiero z 1536 r. (Veterus montes); jest to jedna z najstarszych górniczczych miejscowości w okolicy Bańskiej Bystrzycy). Inne osady powstały przy miejscowej hucie, należącej m.in. do rodów Thurzo i Fuggerów, którzy utworzyli spółkę Der Ungarischer Handel. Jako pierwsza pojawiła się osada Turecká - 1563 (Thuretzka), potem Gielentz - 1563, Rybô - 1652 (Rybou), Prašnica - 1563 (Praschnitza), Horný Jelenec - 1562 (Superior Jelenecz), Polkanová - 1563 (Pocca Nova) i Richtergrund - 1676. W XVI wieku ten rejon przodował w wydobyciu miedzi na świecie - w latach 1494-1648 pozyskano jej 146 023 ton[1].

Wydobywano tutaj również srebro, jednak większość pokładów tego złoża wyczerpało się w XVI wieku. Górnictwo ostatecznie zanikło na przełomie XIX i XX wieku (choć jeszcze na początku 19. stulecia wydobywano rocznie 50-70 ton miedzi i 200-250 kg srebra), a okoliczne miejscowości przerzuciły się na produkcję koronek klockowych (tzw. Starohorská čipka), sprzedawanych w całych Austro-Węgrzech. W latach 1880-1922 i ponownie od 1925 do 1952 funkcjonowała tutaj szkoła koronkarska.

W czasie Słowackiego Powstania Narodowego mieszkańcy czynnie wspomagali powstańców. W październiku 1944 działał tutaj szpital polowy partyzanckiej brygady Jegorova; wydawano tutaj gazetę Československý partizán. Zimą w okolicy mieścił się sztab partyzanckiej brygady Pomstiteľ (do dziś zachował się partyzancki bunkier), działał także oddział Vpred, a wieś należała do tzw. partyzanckiej republiki. 4 maja 1945 została zajęta przez wojska rumuńskie, wchodzące w skład II frontu ukraińskiego.

Sanktuarium i inne obiekty sakralne[edytuj | edytuj kod]

Kościół w Starych Horach

Staré Hory są miejscem pielgrzymkowym - w 1499 wybudowano tutaj gotycki kościół Narodzenia Maryi Panny, przebudowany później w 1722 w stylu barokowym, a w 1850 klasycystycznym. Najcenniejszym obiektem wyposażenia jest rzeźba Madonny z XVI wieku. W dolinie znajduje się źródełko (tzw. Studnička), w okolicach którego na początku XVII wieku mieszkańcy zakopali rzeźbę z kościoła, aby ukryć ją przed protestanckim wojskiem. W 1711 rzeźbę wykopano i przeniesiono z powrotem do świątyni, a w miejscu ukrycia miało wytrysnąć wspomniane źródło. Celem pielgrzymek stało się pod koniec XIX wieku - w 1886 r. woda uleczyła miejscowego proboszcza Mateja Hrivňáka. Wkrótce przy źródle postawiono kapliczkę z rzeźbą Maryi, a w XX wieku cały teren obudowano i uporządkowano. Powstały też tzw. Różańcowe Schody (Ružencové schody) z czerwonego kamienia.

Kościół w Starych Horach ma obecnie status bazyliki mniejszej (od 1990). Oprócz niego w miejscowości jest kilka innych, zabytkowych kaplic. Najstarsza z nich, pod wezwaniem św. Anny, została wybudowana w 1600. W 1794 rozbudowano ją, a w 1832 odnowiono. Ma dość duże rozmiary, do dzisiaj odbywają się tam czasem uroczystości pogrzebowe. Na wieży znajdują się dwa dzwony, przeniesione ze zburzonej kapliczki św. Piotra i Pawła z 1815; rozebrano ją w 1964, razem z kapliczką św. Floriana z końca XVIII wieku, przy budowie nowej drogi. Inną starą kaplicę, św. Jana Nepomucena z 1794, rozebrano w 1940.

W 1794 postawiono kaplicę Najświętszej Trójcy, którą ufundowała Elisabeth Heinz z Wiednia. W latach 1891-1893 wybudowano neogotycką kapliczką Matki Boskiej Bolesnej. Z mniejszych kapliczek do dzisiaj przetrwała św. Zofii - jej fundatorką była w 1819 Žofia Kubicová z Trstenej - chciała w ten sposób podziękować za swoje uzdrowienie.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według spisu powszechnego z 2001 w miejscowości mieszkało 459 osób, z czego 98,69% zadeklarowało narodowość słowacką, 0,44% niemiecką, a po 0,22% romską, czeską i ukraińską.

70% mieszkańców jest katolikami, natomiast nieco ponad 2% określiło się jako ewangelicy. Pojedyncze osoby zadeklarowały się jako grekatolicy, prawosławni i husyci. Ponad 18% to ateiści, natomiast 7% nie potrafiło podać żadnej wyznawanej religii[2].

Przypisy