Podział administracyjny Słowacji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Słowacja
Godło Słowacji
Ten artykuł jest częścią serii:
Ustrój i polityka
Słowacji

Wikiprojekt Polityka

Podział administracyjny Słowacji został poniżej przedstawiony w ujęciu chronologicznym.

Słowacja pod panowaniem węgierskim[edytuj | edytuj kod]

Wchodząca w skład Królestwa Węgier Słowacja (Górne Węgry) dzieliła się na komitaty. W tej części Węgier pokrywały się w przybliżeniu z żupami, istniejącymi wcześniej za czasów Państwa wielkomorawskiego. Na czele komitatu stał żupan. Nazwy komitatów pochodziły od nazw zamków, stanowiących siedziby żupanów.

Obok komitatów właściwych na ziemiach pogranicznych istniały również małe tzw. komitaty graniczne, służące ochronie granic. Jednostki te stopniowo zanikły do XIV wieku.

Od X do XIV wieku komitaty były jednostkami centralnej administracji królewskiej. W XIV wieku, w związku z osłabieniem władzy królów Węgier, komitaty stały się szlacheckimi okręgami samorządowymi, podległymi de facto władzy poszczególnych rodów możnowładczych. W tym okresie w stolicach poszczególnych komitatów powstała sieć zamków, stanowiących ośrodki administracji magnackiej (stąd w historiografii słowackiej słowo stolica na określenie takiego okręgu administracyjnego). Ten stan trwał do końca XVIII wieku, kiedy to cesarz Józef II w 1785 zmienił charakter administracji ziem węgierskich na centralistyczny, sprowadzając komitaty do roli okręgów administracyjnych. Pod naciskiem węgierskiej szlachty musiał się jednak wycofać z tej reformy już w 1790, przywracając status quo ante.

Po zdławieniu przez Habsburgów pierwszej rewolucji węgierskiej, w latach 1849-1850, komitaty całych Węgier zostały zgrupowane w 5 dystryktów z administracją wojskową: Bratysława, Koszyce, Sopron, Budapeszt i Oradea. Wprowadzono również język niemiecki jako urzędowy. W 1850 administracja została zmieniona na cywilną. Ta przejściowa administracja została zniesiona w 1860, kiedy to przywrócono system komitatów szlacheckich sprzed 1849, jednak nie przywracając uprawnień samorządowych.

Po powstaniu Austro-Węgier w 1867 system administracyjny nadal opierał się na sieci komitatów (żup) i powiatów. Nastąpił rozdział funkcji samorządowych i rządowych komitatu, przy czym jednak zakres władzy samorządów systematycznie uszczuplano na rzecz rządu centralnego.

Począwszy od XV wieku w poszczególnych częściach kraju kształtowała się sieć jednostek administracyjnych niższego rzędu. Komitaty zaczęły się dzielić na powiaty (t. obwody; słow. slúžnovský okres albo slúžnovský obvod, łac. processus / reambulatio, węg. szolgabírói járás, niem. Stuhlbezirk), w liczbie od 2 do 5 w komitacie. Z kolei każdy powiat dzielił się na obwody (łac. circulum), od 2 do 6 w każdym powiecie.

Obok administracji komitackiej istniały wydzielone tzw. miasta municypalne, mające osobną administrację. Na obszarze dzisiejszej Słowacji były to Koszyce, Komárno, Bratysława i Bańska Szczawnica z Białą Bańską.

Granice komitatów (żup) i ich liczba ulegały z biegiem czasu zmianom, przy czym stałą tendencją był wzrost liczby komitatów. Na terenie dzisiejszej Słowacji w X wieku istniało 8 komitatów: Bratysława, Moson, Győr, Komárom, Esztergom, Nyitra, Nograd i Torna. W 1918, po licznych zmianach polegających na podziałach i łączeniu, ich liczba doszła do 20. Były to:

Węgierska i słowacka nazwa komitatu Powierzchnia [km²] Ośrodek Dzisiejsza przynależność państwowa Część leżąca w dzisiejszej Słowacji [%]
Abaúj / Abov 3.323 Koszyce Słowacja, Węgry 49,5
Pozsony / Bratislava 4.370 Bratysława Słowacja, Węgry 98,5
Gömör és Kishont / Gemer-Malohont 4.289 Rimavská Sobota Słowacja, Węgry 91
Hont / Hont 2.633 Šahy Słowacja, Węgry 82
Komárom / Komárno 2.843 Komárno Słowacja, Węgry 48,5
Liptó / Liptov 2.247 Liptowski Mikulasz Słowacja 100
Moson / Mošon 2.014 Mosonmagyaróvár Słowacja, Austria, Węgry 4,5
Nyitra/ Nitra 5.519 Nitra Słowacja 100
Nográd / Novohrad 4.133 Balassagyarmat Słowacja, Węgry 42
Árva / Orava 3.323 Dolný Kubín Słowacja, Polska 86
Esztergom / Ostřihom 1.076 Esztergom Słowacja, Węgry 50,5
Győr / Ráb 1.527 Győr Słowacja, Węgry 6,5
Szepes / Spiš 3.668 Lewocza Słowacja, Polska 94,5
Sáros / Šariš 3.625 Preszów Słowacja 100
Bars / Tekov 2.724 Zlaté Moravce Słowacja 100
Trencsén / Trenčín 4.456 Trenczyn Słowacja 100
Turóc / Turiec 1.123 Martin Słowacja 100
Ung / Uh 3.230 Użhorod Słowacja, Ukraina 32
Zemplén / Zemplín 6.269 Sátoraljaújhely Słowacja, Węgry 72
Zolyóm / Zvolen 2.730 Bańska Bystrzyca Słowacja 100

Komitaty (żupy) na terenie dzisiejszej Słowacji w 1918

W nieoficjalnym podziale komitatów przedtrianońskich Węgier na "kręgi" komitaty Słowacji należały do kręgów lewego brzegu Dunaju, prawego brzegu Dunaju i prawego brzegu Cisy.

Słowacja w składzie Czechosłowacji[edytuj | edytuj kod]

Lata 1918-1923[edytuj | edytuj kod]

Po powstaniu Czechosłowacji podział administracyjny Słowacji początkowo pozostał niezmieniony, zarówno co do granic, jak i szczebli oraz kompetencji, z tym, że jednostki administracyjne nazywano żupami ("okręgy"). Zmiany granic żup wynikały tylko z faktu rozdzielenia ich granicami:

  • przyznane Słowacji części komitatów Győr, Esztergom i Komárom połączono w żupę Komárno,
  • skrawki komitatu Moson przyłączono do żupy Bratysława,
  • zachodnią część komitatu Ung przyłączono do żupy Zemplín.

Lata 1923-1928[edytuj | edytuj kod]

Władze Czechosłowacji zamierzały ujednolicić administrację kraju poprzez wprowadzenie tzw. wielkich żup ("wielkie okręgy"), niezależnych od dotychczasowych jednostek administracyjnych. Reforma ta została doprowadzona do końca tylko na Słowacji; w Czechach zaniechano jej ze względu na przewagę elementu niemieckiego w poszczególnych projektowanych żupach, a na Rusi Zakarpackiej pozostawiono dawny podział administracyjny. W latach 1923-1928 na Słowacji istniało sześć żup:

  1. bratysławska,
  2. nitrzańska,
  3. nadwaska,
  4. nadhrońska,
  5. podtatrzańska,
  6. koszycka.

Lata 1928-1939[edytuj | edytuj kod]

Wielkie żupy przetrwały tylko do 1 lipca 1928, kiedy to weszła w życie kolejna ogólnopaństwowa reforma administracyjna. Dotychczasowe jednostki administracyjne pierwszego rzędu zastąpiono krainami (słow. krajina, cz. země), których w całej Czechosłowacji powstało 4: czeski, morawsko-śląski, słowacki i podkarpacki. Krainy dzieliły się na powiaty (okresy). Krainy miały szeroki samorząd, z własnymi organami wykonawczymi i prawodawczymi.

Pierwsza Republika Słowacka[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny Słowacji 1938-1945)

Powstała 14 marca 1939 Republika Słowacka już 1 stycznia 1940 przywróciła podział administracyjny na żupy, tworząc ich sześć. Żupy dzieliły się na 59 powiatów (Słowacja została wówczas okrojona o pograniczny pas na południu i na wschodzie, przyłączony do Węgier). Powiaty i żupy miały praktycznie te same granice, co odpowiednie jednostki z lat 1923-1928. Zgodnie z ówczesną totalitarną koncepcją władzy państwowej żupy miały bardzo ograniczone uprawnienia samorządowe.

Według stanu na 1 stycznia 1940 istniały:

Powojenna Czechosłowacja[edytuj | edytuj kod]

Lata 1945-1949[edytuj | edytuj kod]

W odrodzonej Czechosłowacji przywrócono podział na kraje i powiaty (obowiązujący w latach 1928-1939), z tą różnicą, że jednolitą władzę państwową sprawowały rady narodowe odpowiednich szczebli.

Lata 1949-1960[edytuj | edytuj kod]

Po reformie z 1948 całe państwo podzielono na kraje ("województwa"), dzielące się na powiaty. Na Słowacji powstało 6 krajów, skupiających 79 powiatów:

  1. bratysławski,
  2. bańskobystrzycki,
  3. koszycki,
  4. nitrzański,
  5. preszowski,
  6. żyliński.

Lata 1960-1990[edytuj | edytuj kod]

Zapsl kr.PNG
Strsl kr.PNG
Vysl kr.PNG

Kolejna reforma administracyjna w Czechosłowacji miała miejsce 1 lipca 1960. Liczba krajów spadła do 10, liczba powiatów do 108. Na Słowacji powstały trzy kraje ("województwa"), skupiające 33 powiaty:

  • zachodniosłowacki (Západoslovenský kraj) z siedzibą w Bratysławie,
  • środkowosłowacki (Stredoslovenský kraj) > z siedzibą w Bańskiej Bystrzycy,
  • wschodniosłowacki (Východoslovenský kraj) z siedzibą w Koszycach.

Kraje i powiaty stanowiły obszary działania rad narodowych właściwych szczebli. Od 22 marca 1968 Bratysława jako stolica Słowacji została odrębną jednostką administracyjną o statusie równym statusowi kraju.

Opisany stan trwał do 1990, z tym, że od 1 lipca 1971 liczba powiatów wzrosła do 37.

Lata 1990-1993[edytuj | edytuj kod]

Kolejna reforma administracyjna w 1990 zniosła system rad narodowych i podział państwa na kraje.

Republika Słowacka[edytuj | edytuj kod]

Lata 1993-1996[edytuj | edytuj kod]

Przez pierwsze trzy lata istnienia niepodległa Słowacja utrzymywała dwustopniowy podział administracyjny na powiaty i gminy, odziedziczony po Czechosłowacji.

Podział administracyjny Słowacji w latach 1990-1996

Aktualny (od 1996) podział administracyjny Słowacji[edytuj | edytuj kod]

Od 1 lipca 1996 Słowacja dzieli się na 8 krajów (słow. kraj), które dzielą się na 79 powiatów (okres), a te z kolei na 2883 gminy (obec) i 138 gmin miejskich. Dzielnice Bratysławy i Koszyc istnieją na prawach miejskich, toteż terytorium Bratysławy podzielone jest na 5 powiatów miejskich, a terytorium Koszyc – na 4 powiaty miejskie[1]. Kraje, powiaty i gminy są jednostkami samorządu terytorialnego.

Oprócz oficjalnego podziału administracyjnego funkcjonuje nieoficjalny, tradycyjny podział na krainy geograficzno-etnograficzne, w przybliżeniu odpowiadające granicami dawnym komitatom (żupom), ale z uwzględnieniem czynników geograficznych.

Jednostki podziału administracyjnego Słowacji[edytuj | edytuj kod]

Słowacja w podziale na powiaty i kraje

Przypisy

  1. Pavol Korec, Viliam Lauko, Ladislav Tolmáči, Gabriel Zubriczký, Eva Mičietová, Kraje a okresy Slovenska. Nové aministratívne členenie, Vydavateľstvo Q111, Bratislava 1997, ISBN 80-85401-58-4, s. 9-32 i 329-343.