W pustyni i w puszczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Zobacz też: inne znaczenia.
W pustyni i w puszczy
Autor Henryk Sienkiewicz
Miejsce wydania  Polska
Język polski
Data powstania 1911
Typ utworu literatura dla dzieci i młodzieży
Tekst w Wikiźródłach Tekst w Wikiźródłach
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

W pustyni i w puszczy – powieść dla młodzieży z 1911 autorstwa Henryka Sienkiewicza. Książka opowiada o przygodach Stasia Tarkowskiego i Nel Rawlison w Afryce.

Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1910-1911 w „Kurierze Warszawskim” i, z minimalnym opóźnieniem w stosunku do „Kuriera”, także w „Dzienniku Poznańskim”, „Słowie Polskim” i „Dzienniku Chicagowskim” w USA. Wydanie książkowe miało miejsce w 1911 w Warszawie. Część rękopisu powieści przechowywana jest w Ossolineum we Wrocławiu.

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści zaczyna się w roku 1884 w Port Said rozmową 14-letniego Polaka Stanisława Tarkowskiego i jego towarzyszki, 8-letniej Angielki Nelly Rawlison. Rozmawiają oni o aresztowaniu żony sudańskiego dozorcy Smaina – Fatmy – i jej dzieci przez Anglików. Rząd chce w ten sposób zmusić Smaina i przywódcę Sudanu – Mahdiego – do oddania niewolników w zamian za Fatmę i jej dzieci, nie robiąc jej jednak krzywdy. Fatma jest pod opieką ojców dzieci – wdowców. Tymczasem zbliża się Wigilia. Staś dostaje na święta wymarzony sztucer, a Nel olbrzymiego psa – mastifa, któremu nadaje imię Saba, co po arabsku znaczy lew.

Tymczasem Fatma namawia jednego ze służących panów Tarkowskiego i Rawlisona – Chamisa – by razem ze swoimi kuzynami – Gebhrem i Idrysem – uprowadził Stasia i Nel, którzy mają posłużyć za „okup” dla Anglików za nią samą i jej dzieci. Wkrótce Chamis pod błahym pretekstem zabiera dzieci, po czym wraz z Gebhrem, Idrysem i dwoma nieznanymi z imienia beduinami uprowadza je w pustynię. Zamierzają je zabrać do Omdurmanu do Smaina. W czasie wędrówki karawanę dogania Saba, którego Arabowie z początku chcą zabić, ale Chamis odwodzi ich od tego.

Rozpoczyna się długa, żmudna wędrówka przez pustynię. Dzieci wielokrotnie doznają okrucieństwa Gebhra, który kilkakrotnie bije Stasia i chce zabić ich oboje. Najlepszy dla dzieci jest Idrys, skrycie podziwiający odwagę Stasia; dba on, by dzieci dotarły do Smaina całe i zdrowe. Podczas wędrówki karawana musi przeżyć m.in. burzę piaskową. Pewnego ranka Staś, korzystając z tego, że Arabowie śpią, usiłuje zabić wielbłądy za pomocą swego sztucera, by uniemożliwić dalszą wędrówkę, ale w spisku przeszkadza Saba, który, nie wiedząc, co się dzieje, zaczyna szczekać i budzi Arabów.

W końcu docierają do Omdurmanu, gdzie dzieci i Arabowie uczestniczą w modłach publicznych i są świadkami czci, jaką lud sudański darzy Mahdiego. Na miejscu okazuje się jednak, że w Omdurmanie nie ma Smaina i konieczna jest dalsza podróż. Najpierw jednak z dziećmi chce się widzieć Mahdi. Dzieci spotykają Greka Kaliopuli, który radzi im, aby przyjęli islam. Staś nie zgadza się jednak.

Karawana zwiększa się o jedną osobę. Chory Idrys zostaje w Omdurmanie, ale za to towarzyszą im dwaj murzyńscy niewolnicy – Mea i Kali, którego Gebhr bez przerwy bije korbaczem. Dinah umiera. Wkrótce karawana dociera do Afryki Południowej i spotyka lwa. Gebhr i Chamis każą Stasiowi go zastrzelić. Zaraz potem chłopiec zabija Gebhra, Chamisa i obu beduinów. Staś, Nel, Kali, Mea i Saba są wolni, ale zagubieni w czeluściach Afryki.

Wkrótce okazuje się, że Kali jest dziedzicem tronu w państwie Wa-Himów. Postanawiają więc tam wyruszyć. Pewnej nocy na ich obozowisko napadają lwy. Bohaterom udaje się ukryć na drzewie, a Sabie w krzakach, ale wygłodniałe koty zabijają konie. Podróżnicy docierają do starego wąwozu zablokowanego głazem. Napotykają w nim rannego słonia, którego Staś i Kali chcą zabić i zjeść, ale Nel nie pozwala im na to i zamierza zwierzę oswoić. Nadają mu imię King (Król).

Nel choruje na febrę. Zrozpaczeni Staś, Kali i Mea szukają pomocy. Staś napotyka nieoczekiwaną pomoc w osobie szwajcarskiego podróżnika Lindego, który kilka dni wcześniej został śmiertelnie ranny w wyniku spotkania z dzikiem i pozostało mu niewiele życia. Ma jednak chininę – lekarstwo na febrę. Wkrótce Linde umiera, a Staś przygarnia jego 12-letniego murzyńskiego służącego Nasibu i dzięki chininie od Lindego udaje mu się wyleczyć Nel. Za pomocą ładunków wybuchowych uwalnia dobrze już oswojonego Kinga.

5-osobowa karawana razem z Sabą i Kingiem przenosi się na górę (niewielki płaskowyż), gdzie spędzają pewien czas. Podczas tego czasu Staś uczy Kalego strzelać. Wtedy też ujawnia się przydatność Kinga. Pewnego dnia Nasibu atakuje wściekły goryl. Na ratunek rusza Saba, ale jest za mały; dopiero King zabija goryla.

Bohaterowie wyruszają, aby odnaleźć lud Wa-Himów. Autorytet Stasia gwałtownie zwiększa się, gdy pewnego dnia ratuje Nel i zabija ogromnego lamparta. Następnie bohaterowie docierają do wioski plemienia M’Rua. Plemię, widząc Stasia ujeżdżającego olbrzymiego słonia, natychmiast oddaje mu cześć. Po drodze napotykają jeszcze kilka takich plemion z podobnym skutkiem.

Wkrótce karawana dociera do siedziby Wa-Himów, którzy są oblegani przez swego odwiecznego wroga – Samburów. Staś zbiera gromadę rozproszonych wojowników i przeprowadza – przy pomocy rac i karabinów – udany atak na obóz wroga. Widząc zamieszanie król Wa-Himów i ojciec Kalego przychodzi im z odsieczą, lecz sam został zabity podobnie jak król Samburów. Po wygranej wojnie Kali chce ich zabić (a zwłaszcza syna ich wodza – swojego rówieśnika – Faru). Staś namawia jednak oba plemiona, aby żyły w zgodzie. Oba przyjmują też chrześcijaństwo. Nieufni pozostają jedynie dwaj szamani – M’Kunje i M’Pua.

Staś, Nel i Saba ruszają w stronę posiadłości brytyjskich nad Oceanem Indyjskim eskortowani przez Kinga i część Wa-Himów, w tym Kalego. Kali zabiera też M’Kunje i M’Puę, aby ci nie podburzyli ludu przeciw niemu. Kończy się to tragicznie: pewnej nocy czarownicy kradną wszystkie zapasy wody, a napotykany lew lub lampart, zabija ich obu i wypija całą wodę. Wykończeni podróżnicy napotykają angielski patrol pod wodzą znanego im kapitana Glena i doktora Clarego. Od Glena i Clarego dzieci dowiadują się, że Mahdi zmarł na tyfus. Kali wraca do swojego kraju i zostaje królem Wa-Himów. King zostaje umieszczony w ogrodzie zoologicznym, a dzieci wracają do ojców.

Bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

Bohaterowie główni:

Bohaterowie drugoplanowi:

  • Kali – murzyński służący i towarzysz dzieci, przywódca Wa-Himów (przypuszczalnie Szylluka)
  • Mea – murzyńska służąca, pochodząca z plemienia Dinka. Miała długie nogi, była smukła i szczupła. Została ofiarowana Nel po śmierci Dinah, kiedy dziewczynce zabrakło piastunki. Wychowywała się nad brzegiem Nilu. Była bardzo przywiązana do Nel i zakochała się w Kalim. Chciała umrzeć razem z nim, kiedy razem w czasie ostatniego etapu konali z pragnienia na pustyni.
  • Chamis – uczestniczył w porwaniu Stasia i Nel. Przedtem był służącym ojców Nel i Stasia. Za jego pośrednictwem porwane zostały dzieci. Przy porwaniu nie okazywał żadnych uczuć w stosunku do dzieci, dlatego Staś zabił go bez skrupułów. W ekranizacjach książki jego postać została wybielona: ma opory przy porwaniu i dobrze traktuje dzieci, a ginie od noża Gebhra, ratując Nel.
  • Idrys – jeden z Beduinów, służący Mahdiemu,
  • Gebhr – groźny towarzysz i brat Idrysa; nie był tak miły dla dzieci, jak Idrys, który zawsze mówił, żeby nie czynić im niczego złego.

Bohaterowie epizodyczni:

  • Pani Olivier – nauczycielka Nel, ukąszona przez skorpiona,
  • Henryk Linde – umierający Szwajcar z Zurychu, którego Staś Tarkowski spotkał w dżungli. Linde dał Stasiowi chininę dla chorej Nel. Linde opiekował się małym Nasibu, którego po śmierci oddał w opiekę Stasiowi. Dał Stasiowi herbatę, broń, jedzenie, naboje i inne potrzebne w dalszej podróży rzeczy i zwierzęta (konie i wielbłądy oraz kury),
  • Nasibu – murzyński służący Lindego, po śmierci swego pana ruszył w dalszą podróż z dziećmi. Pozostał w jednej z wiosek górskich,
  • Mahdi – przywódca powstania sudańskiego,
  • Smain – mąż Fatmy, krewnej Mahdiego,
  • Doktor Clary – krewny Nel. Jego siostra jest żoną stryjka Nelly,
  • Kapitan Glen – kapitan, współpracuje z Clarym, spotkał Stasia i Nel w pociągu,
  • Dinah – opiekunka Nel,
  • Władysław Tarkowski – ojciec Stasia, inżynier, wdowiec,
  • George Rawlison – ojciec Nel, inżynier, wdowiec,
  • Fatma – kazała porwać Stasia i Nel i wymienić je za siebie i swoje własne dzieci,
  • Hatim,
  • Kalif Abdullahi,
  • Kalif Szeryf,
  • Ali-uled-Helu,
  • Nur-el-Tadhil,
  • Seki-Tamala,
  • Grek Kaliopuli – Grek, pracownik Mahdiego, pomógł Stasiowi,
  • Emir pasza,
  • Nabura pasza,
  • Beduin Abu-Anga,
  • Faru – wódz Samburów, rówieśnik Kalego,
  • M’Kunje i M’Pua – szamani Wa-hima,
  • M’Rua- przywódca wioski odwiedzonej przez bohaterów.

Zwierzęta:

  • King – słoń uratowany przez Stasia i Nel, King w języku angielskim oznacza „król”,
  • Saba – pies rasy mastif, towarzyszący dzieciom; Saba w języku arabskim oznacza „lew”.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Pierwowzorem Stasia był jedyny syn polskiego inżyniera – Mieczysława Gieniusza – pracującego przy budowie Kanału Sueskiego. Chłopca porwali handlarze niewolników. Nigdy go nie odnaleziono.
  • Pierwowzorem Nel była 10-letnia adoptowana córka przyjaciela Sienkiewicza – Wandzia Ulanowska[1][2],
  • Inspiracją dla charakteru stosunków łączących Stasia i Nel były relacje dwojga dziecięcych bohaterów powieści Jeanie Gould Gwiazda przewodnia, na którą Sienkiewicz natrafił u swojej znajomej – Teofili Szumlańskiej[3].
  • Gdy w sierpniu 1908 Sienkiewicz wraz z żoną mieszkał w rudawskim domu z wieżyczką, codziennie rano przynosił mu świeże mleko lubiany przez niego miejscowy chłopiec Staś Tarkowski. Jego imię i nazwisko otrzymał później główny bohater powieści.

Adaptacje i nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Powieść została dwukrotnie sfilmowana – w 1973 przez Władysława Ślesickiego (w rolach głównych Tomasz Mędrzak i Monika Rosca) oraz w 2001 przez Gavina Hooda (Adam Fidusiewicz jako Staś i Karolina Sawka jako Nel). W obu przypadkach z nakręconego materiału zostały stworzone jednocześnie film kinowy i mini-serial telewizyjny. Wersja z 1974 roku jest bliższa pierwowzorowi literackiemu.

W roku 1993 powstała nieoficjalna kontynuacja powieści pt. Powrót do Afryki, autorstwa Wojciecha Sambory. Wbrew zapowiedziom, nie wydano kolejnych części. W roku 2005 powstał komiks internetowy Nowe przygody Stasia i Nel i w 2007 jego drukowane rozwinięcie Pierwsza brygada, wykorzystujące postaci bohaterów powieści Sienkiewicza.

W latach 1961-1962, reportażysta i miłośnik powieści Sienkiewicza; Marian Brandys, napisał dwie książki (Śladami Stasia i Nel oraz Z panem Biegankiem w Abisynii) z podróży do Afryki, podczas której odwiedził wiele miejsc opisanych u Sienkiewicza.

W 2001, Wiesław Kot – w ramach cyklu Fakty i Mity – napisał książkę W pustyni i w puszczy – prawda i legenda, w której opisał m.in. okoliczności powstania powieści, historię jej zdobywania popularności – również za granicami kraju, pierwsze i ostateczne próby ekranizacji itp.

Poza tym, przy okazji powstawania obu filmów, wydano kilka pozycji i albumów o samych filmach i aktorach (w tym, Z Tomkiem i Moniką w pustyni i w puszczy, Władysława Ślesickiego). Prasa, szczególnie w latach 70., pełna była relacji z planu zdjęciowego, a aktorzy po dziś dzień bywają zapraszani do programów telewizyjnych i wywiadów prasowych. W roku 2001, w stacji Polsat emitowany był program Klub przyjaciół Stasia i Nel.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. filmpolski.pl: W PUSTYNI I W PUSZCZY (1973).
  2. Nasza biblioteka.
  3. W pustyni i w puszczy – prawda i legenda, Wiesław Kot, G&P Oficyna Wydawnicza Poznań, Poznań 2001, s. 66.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]