Rudawa (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Rudawa
Widok na Rudawę z południowego zachodu
Widok na Rudawę z południowego zachodu
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat krakowski
Gmina Zabierzów
Liczba ludności (2013) 1803
Strefa numeracyjna (+48) 12
Kod pocztowy 32-064 Rudawa
Tablice rejestracyjne KRA
SIMC 0343941
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Rudawa
Rudawa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rudawa
Rudawa
Ziemia 50°07′25″N 19°42′49″E/50,123611 19,713611Na mapach: 50°07′25″N 19°42′49″E/50,123611 19,713611
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Położenie Rudawy na terenie Wolnego Miasta Kraków (1815-1846)
Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Rudawie

Rudawawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie krakowskim, w gminie Zabierzów.

Przez Rudawę przebiega linia kolejowa Kraków – Katowice (ze stacją kolejową Rudawa) oraz droga krajowa 79 (na południowym krańcu wsi – przysiółek Werbownia).

Wieś graniczy od północy z Radwanowicami, od północnego wschodu z Brzezinką, od wschodu z Niegoszowicami, od północnego wschodu z Kochanowem i Kleszczowem, od południa z Nielepicami, od południowego zachodu z Młynką i od zachodu z Pisarami.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wsi pochodzi od bagien i moczarów (tzw. rudawy) albo od rudy żelaznej, którą prawdopodobnie tu wydobywano przed wiekami. Dlatego też nazwa rzek płynących przez miejscowość: Rudawa i Rudawka. Nazwy rudawa stosowano również mówiąc o wzniesieniu obfitującym w rudę żelazną.

Dawna wieś kapituły krakowskiej, pierwsze wzmianki pochodzą z 1185. W 1436 Władysław II Jagiełło nadał wsi prawa miejskie magdeburskie. Kościół parafialny z prezbiterium ceglanym, gotyckim sprzed 1300 i kostnicą z 1783. W pobliżu zabytkowy cmentarz, a na nim pomnik na zbiorowej mogile ofiar pacyfikacji pobliskich Radwanowic, mogiła żołnierzy z września 1939, powstańca z 1830 – płk. Benedykta Zielonki.

Pierwsza wzmianka o szkole w Rudawie pochodzi z 1587. W księgach metrykalnych miejscowej parafii został wymieniony rektor, czyli kierownik szkoły.

W księgach parafii rudawskiej zanotowano w 1597 imię prostytutki Katarzyny, działającej przy tamtejszej łaźni. Mnisi z klasztoru w Czernej nie mogąc ścierpieć, że ich poddani, głównie bogaci kamieniarze z klasztornych kamieniołomów marmurów, obracają się w jej towarzystwie, uważali, że zamiast odbywać grzeszne wizyty u niej, mogli posiedzieć w klasztornej karczmie przy piwie. Mnisi narzekali, że ich poddani zamiast trunku przystojnego i posiedzenia uczciwego, kartami się o pieniądze bawią[1]. Kontrowersje pomiędzy proboszczami o przynależność parafialną wsi ciągnęły się latami, podczas wizytacji z 1598 zanotowano, że o zwierzchnictwo nad Pisarami spierali się plebani z Rudawy i Paczółtowic[2]. W 1789 wieś zamieszkiwało 428 osób, w tym 7 Żydów.

W latach 1815-1846 wieś położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, potem w zaborze austriackim. W 1818 została uruchomiona we wsi szkoła ludowa. W latach 30. XIX w. przeniesieni na czynsz podani dóbr kościelnych mieli poważne trudności ze znalezieniem środków na zapłacenie czynszu, którego wysokość z reguły przekraczała możliwości gospodarstwa chłopskiego. Ta sytuacja doprowadzała do częstych sporów z duchowieństwem katolickim[3]. W 1852 liczba mieszkańców wzrosła do 542. W XIX w. we wsi działały dwa niewielkie tartaki.

Przy stacji kolejowej – otwartej 13 października 1847 – znajduje się dzielnica willowa z przełomu XIX/XX w. Zabytkowy dom zwany też domem z wieżyczką wybudowany według projektu arch. Tomasza Prylińskiego w 1896 dla Antoniny i Stanisława Domańskich. Podczas pobytu w sierpniu 1908 Henryk Sienkiewicz pisał niektóre nowele i kilka rozdziałów powieści Wiry. Pisarzowi codziennie rano przynosił świeże mleko lubiany przez niego miejscowy chłopiec Staś Tarkowski. Jego imię i nazwisko otrzymał później główny bohater W pustyni i w puszczy. 6 sierpnia 1908 Henryk Sienkiewicz wpisał się do parafialnej księgi pamiątkowej. Antonina Domańska zasłynęła jako autorka powieści Historia żółtej ciżemki.

W 1889 w miejscowości powstała czytelnia Towarzystwa Oświaty Ludowej. Od 1901 w Rudawie istniało Kółko Rolnicze a w 1904 powstała w Rudawie Kasa Stefczyka. W 1910 w Rudawie żyło 714 osób w 114 domach.

W latach 1912—1914 w Rudawie przebywał znany historyk Stanisław Smolka, mieszkający w pobliskich Niegoszowicach. Był on twórcą tzw. krakowskiej szkoły historycznej. Był również profesorem UJ, historykiem–mediewistą, doradcą Sienkiewicza przy pisaniu Krzyżaków. Smolka mieszkał od 1910 w znajdującym się opodal domu Heleny Rusockiej. Bywał też w Rudawie Stanisław Wyspiański goszcząc często u Antoniego Procjałowicza (1876—1949), malarza i grafika, który zajmował stojący bliżej torów kolejowych dom z portykiem. W okresie międzywojennym na rzece Rudawka (w zachodniej części wsi), wykopano kanał przeciwpowodziowy (obecnie jest on nieczynny – osuszony). W zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Jagielońskiej znajduje się akwarela z widokiem Rudawy.

W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. Do krzeszowickiego cechu należało 5 miejscowych właścicieli zakładów rzemieślniczych. W 1937 powstał nowy murowany budynek szkoły, budowany od 1936.

Od 26 października 1939 do 18 stycznia 1945 Rudawa należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie. W czasie II wojny światowej w 1939 spłonęły 22 domy. 1 sierpnia 1944 na terenie Rudawy i najbliższych okolic powstał jeden z największych hitlerowskich punktów oporu tzw.: B-1 Stützpunkt Rudawa z 24 zachowanymi do dziś schronami. Obecnie większość z nich znajduje się na prywatnych posesjach (na niektórych stoją bloki, domy i garaże). W 1944 podczas okupacji niemieckiej wybudowano bocznicę kolejki wąskotorowej – wówczas na teren Młynki – w celu przewożenia materiałów do budowy umocnień linii oporu (po II wojnie światowej została zlikwidowana). 17 stycznia 1945 główny budynek stacji (zlokalizowany kilkanaście metrów na zachód od obecnego wiaduktu kolejowego) został zbombardowany przez lotnictwo Armii Czerwonej.

W 1946 we wsi mieszkało 1055 osób. Do 1954 wieś należała do ówczesnej gminy Krzeszowice. W latach 1954—1972 była siedzibą gromady Rudawa, do której należało 7 okolicznych sołectw.

W latach 60.—90. XX w. na terenie miejscowości znajdowały się stanowiska archeologiczne z licznymi znaleziskami. M.in. na rozległym cyplu położonym między Rudawką a rzeką Rudawą odkryto fragmenty naczynia z okresu ceramiki wstęgowej rytej oraz narzędzie pochodzące z epoki neolitu. W latach 1973—1976 miejscowość była siedzibą gminy Rudawa. W latach 1975—1998 miejscowość położona była w województwie krakowskim w ówczesnym powiecie chrzanowskim.

W 1995 obchodzono 40-lecie istnienia klubu sportowego Orlęta z udziałem radiowego programu Lata z Radiem. W 1991 piroman z Rudawy spalił w miejscowości i okolicy kilkanaście zabudowań. W 2000 oddano do użytku dwa nowe skrzydła szkolne (gimnazjum) wraz z salą gimnastyczną, rozbudowa trwała od 1997. W 2005 odbył się I Półmaraton (odbywa się corocznie w czerwcu). W 2007 odbył się I Piknik Forteczny Rudawa (odbywa się corocznie).

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny Wszystkich Świętych;
  • dom zwany domem z wieżyczką;
  • zespół dworca kolejowego[4]:
    • dworzec murowany z ok. 1910—1915;
    • dom mieszkalny murowany z 1910—1915;
    • dom mieszkalny murowany z 1910—1915;
  • zagroda nr 56[4]:
    • dom drewniany z ok. 1890;
    • stajnia drewniany z ok. 1890;
    • stodoła drewniany z ok. 1890;
  • zespół domu nr 163[4]:
    • dom murowany z 1923
    • składzik murowany z ok. 1920;
  • plebania w stylu dworkowym z 1895;
  • dom nr 18 drewniany z ok. 1900[4];
  • dom nr 47 drewniany z ok. 1899[4];
  • dom nr 49 drewniany I ćw. XX[5];
  • dom nr 50 murowany z ok. 1915—1918[5];
  • dom nr 80 drewniany z ok. 1890[5];
  • dom nr 89 murowany z 1903[5];
  • dom nr 96 murowany z ok. 1904—1905[5];
  • dom nr 98 murowany z k. XIX[5];
  • dom nr 103 murowany z 1896 proj. Tadeusz Pryliński[5];
  • dom nr 118 murowany z 1913[5];
  • dom nr 136 murowany z ok. 1930[5];
  • dom nr 143 drewniany z ok. 1890[5];
  • dom nr 170 drewniano-murowany z 1925[5];
  • dom murowany z ok. 1920[5];
  • dom murowany z ok. 1925[5];
  • stodoła w zagrodzie nr 98, drewniana z ok. 1920[5];
  • kuźnia murowana z ok. 1920[5];
  • pomnik Elżbiety Zagorowskiej z 1709;
  • kapliczka z przed 1928 ul. Wyspiańskiego;
  • murowana kapliczka z krzyżem z 1871[4];
  • krzyż żelazny;
  • drewniana kapliczka.
Rzeźba dziecka dłuta Franciszka Wyspiańskiego na cmentarzu w Rudawie

Współczesność[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości mieści się: Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza (przy ul. S. Polaczka), poczta, biblioteka i kościół rzymskokatolicki (w Rynku), stacja kolejowa, ośrodek zdrowia, apteka, cmentarz parafialny, boisko (na 1000 miejsc) klubu sportowego Orlęta, kryte korty tenisowe, tor motocrossowo-quadowy, pole paintballowe oraz szlaki fortyfikacji niemieckich z czasów II wojny światowej. Istnieje również zakład przeróbki kamienia Lafarge (dawny REK, późniejszy KOSD) (przy ul. Legionów Polskich), Zakład Doświadczalny Instytutu Zootechniki PIB, podległy pod centralę Instytutu Zootechniki w Balicach (dawna mieszalnia pasz KOPR, późniejsza Proagra) (przy ul. A. Dunajewskiego). W 1979 wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe (w pn.-wsch. części wsi). W 2003 nadano nazwy ulic.

Ulice[edytuj | edytuj kod]

  • Akacjowa, Antoniny Domańskiej, Księdza Kardynała Albina Dunajewskiego, Kalwaryjska, Ojca Maksymiliana Kolbego, Kolejowa, Ludwika Konińskiego, Krakowska, Krótka, Legionów Polskich, 21 Lipca, Łanowa, Łąkowa, Józefa Łobczowskiego, Młyńska, Na Skarpie, Nad Rudawką, Niepodległości, Ogrodowa, Olszynowa, Osiedlowa, Podgórska, Podłonie, Stanisława Polaczka, Polna, Rudawska, Rynek, Księdza Marcina Siedleckiego, Henryka Sienkiewicza, Stroma, Suski, Śląska, Topolowa, Józefa Trzaskowskiego, Werbownia, Tomasza Wojtasa, Stanisława Wyspiańskiego, Zakątek, Zamkowa, Zarzecze, Zielona, płk. Stanisława Zielonki.

Ludzie związani z Rudawą[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rudawą.

Antonina Domańska, Stanisław Domański, Franciszek Gędłek, Karol Ludwik Koniński, Anna Libera, Adam Nawałka, Andrzej Stopka Nazimek, Piotr Rostworowski, Henryk Sienkiewicz, Stanisław Smolka, Stanisław Tarkowski, Benedykt Zielonka.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość położona jest na terenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w Rowie Krzeszowickim – obniżeniu terenu pomiędzy Wyżyną Olkuską a Grzbietem Tenczyńskim. Przepływa przez nią rzeka Rudawa.

W miejscowości mają swój początek szlaki turystyczne umożliwiające zwiedzenie bardzo atrakcyjnych turystycznie i rekreacyjnie Dolinek Krakowskich oraz Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego.

Na południe od miejscowości znajduje się zalesione wzgórze Chełm, pod północnym zboczem góry znajduje się źródło Graność. Na terenie wsi znajdują się m.in. wzgórza: Zamek, Plebańska i Przymiarki, gdzie po zachodniej jego stronie płynie niewielki potok, który wpada do potoku Przymiarki. Na granicy z Niegoszowicami leży Wąwóz Niegoszowicki. W na południowo-zachodnim krańcu wsi znajduje się ocembrowane źródło Podborze.

Szlaki turystyczne
szlak turystyczny niebieski – przez Radwanowice, Łączki (część wsi Kobylany)Łączki, całą długość Doliny Będkowskiej do Ojcowskiego Parku Narodowego;
szlak turystyczny czarny – przez Nielepice do Brzoskwini.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Ludowy Klub Sportowy „Orlęta” założony w 1945, to jeden z najstarszych wiejskich klubów sportowych w Polsce. Pierwsze wzmianki o drużynie piłkarskiej pochodzą z 1938. Boisko wyznaczono wówczas przy rzece Rudawa, a następnie w miejscu gdzie dziś znajdują się Lafarge. Już wtedy było ono pełnowymiarowe, z profesjonalnymi bramkami, co było rzadkością w przedwojennej Polsce. Obecny stadion sportowy powstał w 1957. Klub jako organizacyjna jednostka sportowa zarejestrowany został w 1945, a jego pierwszym prezesem został Marian Gleń, następnym został Marian Bigaj, który był jednocześnie jednym z zawodników. Szczepan Przepiórka, był prezesem przez blisko 30 lat. Przez kilka sezonów Orlęta grały w A klasie. Najlepszy w historii klubu mecz o Puchar Polski z wiceliderem ówczesnym II Ligi Victorią Jaworzno, wygrany przez zawodników z Rudawy 1:0. W 1956 klub zawiesił na cały rok swoją działalność i wtedy zawodnicy z Rudawy grali w Świcie Krzeszowice i Stali Zabierzów. Po roku wrócili do swojego macierzystego klubu. W 1995 odbywało się 40-lecie istnienia klubu sportowego Orlęta z udziałem radiowego programu Lata z radiem. Z klubem z Rudawy związane są nazwiska znane szeroko w świecie sportu, a także w innych dziedzinach życia społecznego i gospodarczego, jak choćby: rodzina Wiśniewskich – Antoni, Kazimierz, Stanisław, Leszek (grał w Górniku Zabrze), Tadeusz, Adam, Grzegorz; Jerzy Kurek (później Hutnik Trzebinia, Unika Oświęcim), Jan i Adam Nawałkowie (Wisła Kraków, reprezentant Polski), Adam Głogowski (później Pafawag Wrocław), Zbigniew Zwoliński (później Cracovia), Piotr Chlipała, Witold Ślusarski – dziennikarz, wydawca i scenarzysta (był przez pewien czas kapitanem piłkarskiej reprezentacji dziennikarzy). Z klubem związani byli też znani trenerzy, m.in. Stanisław Puchacz – b. piłkarz Pogoni Lwów, Wincenty Wcisło, i Andrzej Iwan. Obecnie klub posiada zespoły seniorów (B klasa Kraków II), juniorów młodszych (II liga Kraków B) i trampkarzy (III liga Kraków A). Obecny stadion znajduje się w Rudawie przy ul. Legionów Polskich[6].

Przypisy

  1. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 33.
  2. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 19.
  3. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 60.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Zabytki 1995 ↓, s. 311.
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 Zabytki 1995 ↓, s. 312.
  6. orletarudawaseniorzy.futbolowo.pl.