Potop (powieść)
| Potop | |||
| Autor | Henryk Sienkiewicz | ||
| Miejsce wydania | Zabór rosyjski, zabór austriacki, zabór niemiecki | ||
| Język | polski | ||
| Data I wyd. | 1886 | ||
| Typ utworu | Powieść historyczna | ||
|
|||
 Galeria w Wikimedia Commons |
|||
Potop – druga z powieści tworzących Trylogię Henryka Sienkiewicza wydana w 1886 roku (pozostałe części to Ogniem i mieczem i Pan Wołodyjowski), opowiadająca o potopie szwedzkim z lat 1655-1660.
Głównym bohaterem powieści jest młody chorąży orszański Andrzej Kmicic, który przybywa na Laudę, aby zgodnie z testamentem Herakliusza Billewicza poślubić jego wnuczkę Aleksandrę Billewiczównę. W tym też momencie rozpoczyna się powieść. Akcja przedstawia okres z lat 1655-1657.
Powieść była pierwotnie wydana w odcinkach w latach 1884-1886 w dzienniku krakowskim Czas i, z minimalnym opóźnieniem w stosunku do Czasu, także w warszawskim Słowie i Kurierze Poznańskim. Pierwsze wydanie książkowe w 1886 w Warszawie. Część rękopisu powieści przechowywana jest w Ossolineum we Wrocławiu.
Spis treści |
Główni bohaterowie [edytuj]
- Andrzej Kmicic,
- Aleksandra Billewiczówna,
- Jerzy Michał Wołodyjowski,
- Jan Onufry Zagłoba,
- Hetman Janusz Radziwiłł,
- Bogusław Radziwiłł.
Bohaterowie drugoplanowi [edytuj]
fikcyjni:
- Anusia Borzobohata-Krasieńska,
- Stary Kiemlicz,
- Kosma Kiemlicz (syn starego Kiemlicza),
- Damian Kiemlicz (syn starego Kiemlicza),
- Roch Kowalski,
- pułkownik Kuklinowski,
- wachmistrz Soroka,
- Jan Sakowicz, starosta oszmiański,
- Jan Skrzetuski,
- Stanisław Skrzetuski,
- panna Franciszka Kulwiecówna,
- miecznik rosieński Tomasz Billewicz,
- Jaromir Kokosiński,
- Ranicki herbu Suchekomnaty,
- Rekuć-Leliwa herbu Leliwa,
- Uhlik,
- Kulwiec-Hippocentaurus,
- Zend,
- Harasimowicz,
- Hassling-Ketling of Elgin,
- Rzędzian.
historyczni:
- Janusz Radziwiłł,
- Bogusław Radziwiłł,
- Jan Kazimierz,
- księżna Gryzelda Wiśniowiecka,
- Karol X Gustaw,
- Augustyn Kordecki,
- Jerzy Sebastian Lubomirski,
- Jan Sobiepan Zamoyski,
- Andrzej Grudziński,
- Krzysztof Opaliński,
- Hieronim Radziejowski,
- Arvid Wittenberg,
- Weyhard Wrzeszczowicz,
- Stefan Czarniecki,
- gen. Burchard Miller,
- szlachta zaściankowa z okolic Upity na Żmudzi: Butrymi, Gościewicze, Domaszewicze.
Treść [edytuj]
Zaręczony z Oleńką Billewiczówną chorąży Andrzej Kmicic opowiada się początkowo po stronie Radziwiłłów – potężnego rodu magnackiego wspierającego Szwedów w ich najeździe na Rzeczpospolitą. Uznany przez szlachtę i narzeczoną za zdrajcę, postanawia się zrehabilitować. Pod przybranym nazwiskiem – Babinicz – bierze udział w obronie Jasnej Góry, własną piersią osłania króla Jana Kazimierza przed wrogami i bohatersko walczy z nieprzyjacielem do zakończenia wojny.
Wizja Sienkiewiczowska a rzeczywistość [edytuj]
Opierając się na opisie oblężenia Jasnej Góry pióra ojca Augustyna Kordeckiego (Nowa Gigantomachia 1658), Sienkiewicz celowo pominął niektóre fakty sprzeczne z jego wizją pisania dla pokrzepienia serc, inne natomiast uwypuklił, nadając im znaczenie, które nie miało nic wspólnego z prawdziwym biegiem wydarzeń. Należy jednak pamiętać, że pisał powieść a nie monografię historiograficzną.
Bezsprzecznym faktem historycznym jest, że twierdza jasnogórska była jednym z najsilniej ufortyfikowanych obiektów warownych I Rzeczypospolitej. Strategiczne także było jej położenie – flankowała Polskę od strony cesarskiego Śląska, skąd miała nadejść odsiecz sił Jana Kazimierza. Szwedzi rzeczywiście bezskutecznie ponawiali szturmy twierdzy. Gdy wojska szwedzkie zaprzestały oblężenia, nastąpił zwrot w dziejach potopu szwedzkiego – wierne Janowi Kazimierzowi oddziały na wieść o udanej obronie Jasnej Góry zawiązały konfederację tyszowiecką, a od strony Śląska uderzyły wojska polskie. Fakty historyczne podporządkowane są nadrzędnej idei ukazanej w Potopie, którą jest „pokrzepienie serc”. Wyjście z kryzysu i zwycięstwo dokonują się przede wszystkim na polu walki. Dostosowanie faktów do celu powieści wymagało wyostrzenia niektórych i zmniejszenia znaczenia innych. Przejaskrawiony zostaje na przykład obraz klęski i rozbicia kraju w przededniu ataku Szwedów na kraj. Chodziło o efekt artystyczny – uwydatnienie beznadziei, w której znalazła się Polska. Podobnie wyostrzony został obraz zdrady Polaków i powszechnego poddania się Szwedom. W przypadku poddania się Litwy Szwedom brakowało dokładnych źródeł historycznych, dlatego też w dużej części opis ten jest zmyśleniem i kreacją Sienkiewicza. W powieści Gosiewski nie podpisał ugody kiejdańskiej, w rzeczywistości na akcie widnieje jego podpis. Przyjęcie aktu kiejdańskiego było negocjowane, nie mogło więc stanowić tak wielkiego zaskoczenia jak opisywane w powieści.
Wiadomo też, że wojsko nie zbuntowało się przeciwko Radziwiłłowi w trakcie uczty, ale znacznie później – w połowie września. Dla uwydatnienia wymowy dzieła zniekształcone zostały także motywy, które kierowały podpisaniem ugody przez Janusza Radziwiłła. W powieści kieruje nim przede wszystkim pycha i dążenie do zostania królem. W rzeczywistości na tę decyzję wpływały także okoliczności zewnętrzne, które zmuszały go do poszukiwania drogi wyjścia z trudnej sytuacji, czyli jednoczesnego zagrożenia ze strony Rosji (8 sierpnia 1655 roku zajęła Wilno) i Szwecji (10 sierpnia 1655 roku opanowała Dyneburg).
Ekranizacja [edytuj]
Powieść zekranizował w 1974 roku Jerzy Hoffman.
Zobacz też [edytuj]
Linki zewnętrzne [edytuj]
- Potop w serwisie Wolne Lektury
- Powieść
- Wojciech Dzieduszycki Główne postacie powieści Henryka Sienkiewicza pt. "Potop" : krytyczny rozbiór Lwów 1887
- Mit jasnogórski – cudowne zmyślenie.
- Cud jasnogórski – narodowy mit?
|
||||||||||||||||||||
