Zamek w Przegorzałach

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zamek w Przegorzałach
Zamek w Przegorzałach
Państwo  Polska
Miejscowość Kraków
Adres ul. Jodłowa 13
Typ budynku zamek rezydencyjny
Architekt Adolf Szyszko-Bohusz, Richard Pfob, Hans Petermair
Rozpoczęcie budowy 1942
Ukończenie budowy 1943
Położenie na mapie Krakowa
Mapa lokalizacyjna Krakowa
Zamek w Przegorzałach
Zamek w Przegorzałach
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zamek w Przegorzałach
Zamek w Przegorzałach
Ziemia 50°02′54,68″N 19°51′57,00″E/50,048522 19,865833Na mapach: 50°02′54,68″N 19°51′57,00″E/50,048522 19,865833
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Widok od strony podjazdu
Widok z tarasu

Zamek w Przegorzałach (niem. Schloss Wartenberg) – wybudowany w czasie II wojny światowej budynek w Przegorzałach, jedno z niewielu dzieł architektury III Rzeszy w Krakowie[1]. Obecnie mieści dwie instytucje Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zamek sąsiaduje z nieco starszą Willą Baszta – półokrągłą budowlą w kształcie baszty, wzniesioną pod koniec lat 20. XX wieku, jako dom własny, przez Adolfa Szyszko-Bohusza, a zainspirowaną prawdopodobnie rotundą św. Feliksa i Adaukta[2].

Historia powstania[edytuj | edytuj kod]

Inicjatorem budowy obiektu był baron Otto von Wächter, który w nagrodę za udział w puczu nazistowskim w Austrii (zamach na kanclerza Dolfussa) został podczas okupacji starostą dystryktu krakowskiego. Jako staroście przysługiwała mu rezydencja miejska (na którą wybrał Pałac pod Baranami) i letnia, na którą upatrzył sobie Willę-Rotundę. Zachowaną do dziś Willę w formie półrotundy wzniósł w latach 1928–1929 Szyszko-Bohusz, któremu – jako jej właścicielowi – złożono propozycję dzierżawy lub zamiany na inne grunty. Szyszko-Bohusz nie wyraził zgody i 19 grudnia 1940 roku został aresztowany pod sfabrykowanym pretekstem. Przyczyniła się do tego małżonka Wächtera, o której sam Szyszko-Bohusz we wspomnieniach wydanych po wojnie pisał tak: (...) nazywana przez nas "klępą meklemburską" antypatyczna kobieta, węsząca po wszystkich zbiorach, by coś z nich zabrać na własność, zarozumiała i bez skrupułów[3]). W tym czasie zajęto też willę w Przegorzałach.

Prawdopodobnie w połowie 1941 roku rozpoczęto pracę nad projektem obecnego zamku, który datowany jest na 1 października 1941 roku. Budowla nazywana była Schloss Wartenberg (z niem. Schloss – zamek, Wartenberg – góra-strażnica, obserwatorium[4]). Wszystko wskazuje na to, że Wächter nie zamierzał być uczciwy nawet wobec III Rzeszy i swoją rezydencję urządzał z przepychem pod pretekstem budowy sanatorium. Projekty tej budowli, stylizowanej na nadreńskie zamki z okresu romantyzmu, zmuszony był zaprojektować i podpisać osobiście profesor Szyszko-Bohusz[3]. Istnieją dwa projekty; na pierwszym zamek jest niższy, co zapewnia dominującą pozycję willi, drugi odpowiada dzisiejszemu wyglądowi założenia. Oprócz polskiego, na projekcie widnieją nazwiska dwóch austriackich architektów: Richarda Pfoba i Hansa Petermaira. Obok samego zamku zaprojektowano i wybudowano kilka innych obiektów istniejących do dzisiaj – wartownię przy bramie wjazdowej i budynek garażowo-wartowniczy.

Budowę rozpoczęto w 1942 roku, jednak po wyjeździe Wächterów do Lwowa (gdyż 1 lutego 1942 Otto von Wächter objął stanowisko gubernatora dystryktu galicyjskiego) budynek stał opuszczony aż do 19 listopada 1943 roku, kiedy podczas wizyty Heinricha Himmlera w Krakowie został mu on podarowany przez Hansa Franka właśnie z pierwotnym przeznaczeniem, tj. na sanatorium dla esesmanów. Planowano nawet połączenie zamku z położoną około 100 metrów poniżej drogą przy pomocy kolei linowej, jednak plany te spełzły na niczym, ponieważ 18 stycznia 1945 roku Kraków został przejęty przez Armię Czerwoną.

Pod koniec wojny mieścił się tutaj szpital, a po jej zakończeniu rodzina Bohuszów starała się o odzyskanie nieruchomości, ale bezskutecznie[5].

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

W 1952 cały kompleks zajął Instytut Badawczy Leśnictwa podlegający Ministerstwu Leśnictwa. W 1973 podjęto decyzję o umieszczeniu tutaj Instytutu Badań Polonijnych UJ (aktualnie Instytut Polonijny UJ), który w chwili obecnej zajmuje wybudowany nieopodal nowy kompleks (Kolegium Polonijne im. Kazimierza Pułaskiego i Dom Gościnny UJ Przegorzały[6]).

Obecnie Zamek to siedziba dwóch instytucji Uniwersytetu Jagiellońskiego, tj. Instytutu Europeistyki[7] i Centrum Badań Holocaustu[8]. Na parterze budynku znajduje się restauracja, a poniżej kawiarnia[9]. Ich główną atrakcją są tarasy z miejscem widokowym na Wisłę, południowo-zachodnią część Krakowa i Beskidy z Babią Górą. Przy sprzyjających warunkach atmosferycznych widoczne są Tatry[2].

Na dzień 30 września 2010 zamek nie był wpisany do rejestru zabytków[10], pomimo trwających o to starań[11].

Przypisy

  1. O architektonicznych planach Hitlera względem Krakowa zob. Niechciane dziedzictwo. sztuka-architektury.pl. [dostęp 2011-01-29].
  2. 2,0 2,1 Marek Baran: Krakowskie Przegorzały. Zamek i baszta 2 km od A4. Histmag, 15.10.2009. [dostęp 2011-01-29].
  3. 3,0 3,1 Barbara Zbroja, Konrad Myślik: Nieznany portret Krakowa. Kraków: 2010, s. 298–301. ISBN 978-83-7505-550-4.
  4. Jeremy Bernstein: Heisenberg in Poland (ang.). "American Journal of Physics" nr 72 (3), marzec 2004, s.302. [dostęp 2011-01-22].
  5. Marcin Bielowicz: Schloss Wartenberg. InfoArchitekta.pl, 01-12-2010. [dostęp 2011-01-22].
  6. Dom Gościnny UJ Przegorzały: strona oficjalna. www.adm.uj.edu.pl. [dostęp 2011-02-06].
  7. Instytut Europeistyki UJ: strona oficjalna. www.europeistyka.uj.edu.pl. [dostęp 2011-02-06].
  8. Centrum Badań Holocaustu: strona oficjalna. www.holocaust.uj.edu.pl. [dostęp 2011-02-06].
  9. Strona restauracji z galerią zdjęć. [dostęp 2011-02-06].
  10. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie. [dostęp 2011-02-06].
  11. (MM): Architektura III Rzeszy - do rejestru zabytków?. "Dziennik Polski" z dnia 3.02.2010, przedruk na stronie "Rawelin.pl". [dostęp 2011-01-22].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]