Archiwum Państwowe w Grodnie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Grodna.jpg/220px-Grodna.jpg)
Archiwum Państwowe w Grodnie – polska państwowa instytucja archiwalna działająca w Grodnie w latach 1920(?)–1939. Osobą zarządzającą (kierownikiem) była przez cały okres istnienia archiwum Janina Kozłowska-Studnicka. Archiwum gromadziło archiwalia dotyczące historii Białostocczyzny, zwłaszcza z XIX wieku.
Historia archiwum
[edytuj | edytuj kod]Początki działalności archiwum grodzieńskiego w ramach ustroju archiwalnego II RP nie są do końca znane. Plany jego powstania już w 1919 r. były przedstawiane przez Wydział Archiwalny Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich[1]. Koresponduje z nimi wiadomość o objęciu od 1 sierpnia 1919 r. stanowiska kierownika archiwum przez Janinę Kozłowską-Studnicką. Przyjmuje się jednak raczej, że ta ostatnia objęła tę posadę dopiero od 1 stycznia 1921 r.[2], a ostateczne powołanie do życia instytucji nastąpiło prawdopodobnie w 1920 r.[1] Dodatkowo sytuację zaciemnia fakt, że w obliczu zaszłych w lutym 1921 r. zmian administracyjnych (Grodno wraz z powiatem weszło w skład województwa białostockiego) zamierzano pierwotnie, by archiwum grodzieńskie stało się Archiwum Państwowym w Białymstoku – to ostatnie powstało na mocy rozporządzenia z 17 lutego 1920 r. Ostatecznie projekt ten upadł, przez krótki jednak czas archiwum grodzieńskie formalnie było Archiwum w Białymstoku (posiadało nawet stosowne pieczątki, o których wymianę wnioskowała do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia kierownik Kozłowska-Studnicka, bowiem powodowały konfuzję u interesantów)[3]. Od początku archiwum zajmowało budynek dawnej oficyny, będącej częścią zabudowań ekonomii królewskiej – adres budynku w dwudziestoleciu międzywojennym był zmienny (plac Teatralny 2, plac Tyzenhauza 1, plac Wolności 1). Powierzchnia użytkowa tego piętrowego budynku wynosiła 530 m²[4], a na pomieszczenia, w których gromadzono archiwalia, przeznaczone były 22 sale[5].
Już ponownie jako Archiwum Państwowe w Grodnie przejęło ono zasób archiwalny zlikwidowanego latem 1922 r. Archiwum Państwowego w Nowogródku[2]. Po tych działaniach obszar właściwości archiwum grodzieńskiego obejmował wschodnią, środkową i południową część województwa białostockiego (5 powiatów: grodzieński, wołkowyski, sokólski, białostocki i bielski), zachodnią i centralną część województwa nowogródzkiego (3 powiaty: lidzki, nowogródzki i słonimski) oraz zachodnią część województwa poleskiego (6 powiatów: brzeski, kobryński, prużański, kosowski, drohiczyński i kamieńsko-koszyrski)[6]. Likwidacja w 1925 r. Archiwum Państwowego w Suwałkach skutkowała przejęciem tamtejszych archiwaliów również przez archiwum grodzieńskie – zostały one przejęte w dwóch turach, odpowiednio w ostatnich dniach sierpnia 1925 r. oraz 21 i 22 kwietnia roku następnego (to ostatnie na wyraźne żądanie przejmującego budynek po dawnym archiwum suwalskim tamtejszego sądu okręgowego)[7] – tym samym obszar właściwości archiwum w Grodnie poszerzył się o północną część województwa białostockiego (3 powiaty: augustowski, sejneński oraz suwalski)[6].
Budynek archiwum, pomimo problemów z wygospodarowaniem wolnej przestrzeni, pełnił też rolę siedziby innych grodzieńskich instytucji naukowo-kulturalnych, które łączyła ze sobą osoba kierownik Janiny Kozłowskiej-Studnickiej. Pierwszą z nich był powstały w 1935 r. grodzieński oddział Polskiego Towarzystwa Historycznego (którego była ona wiceprezesem), drugą zaś Biblioteka Historyczna miasta Grodna powstała w roku następnym (tu pełniła ona funkcję sekretarza). W ramach PTH organizowano w budynku archiwum odczyty, a w pracowniach naukowych odbywały się zebrania zarządu i posiedzenia naukowe biblioteki[8].
Archiwum pod kierownictwem Janiny Kozłowskiej-Studnickiej działało jeszcze ponad trzy miesiące (do 20 grudnia 1939 r.) po wkroczeniu wojsk ZSRR do Grodna[9]. Stało się ono wówczas częścią sieci archiwalnej Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[10], funkcjonując od tego czasu jako Historyczne Centralne Archiwum Państwowe w Grodnie[11].
Zasób archiwum
[edytuj | edytuj kod]Archiwum w Grodnie w okresie międzywojennym posiadało w swoich zbiorach cenne dokumenty tyczące się obszaru ówczesnego województwa białostockiego, zwłaszcza wytworzone w czasie zaborów[12]. Główny zręb zasobu tworzyły akta grodzieńskich instytucji gubernialnych oraz zarządu obwodu białostockiego. Po likwidacji archiwum suwalskiego doszły także akta urzędowe z województwa augustowskiego i z guberni suwalskiej. Akta bardziej współczesne (czasy tużpowojenne) pojawiły się w archiwum grodzieńskim po 1930 r. wraz z przejęciem dokumentów z Białostockiej Izby Skarbowej[13].
Pierwsze dane dotyczące zasobu archiwum pochodzą z informacji kierownik Janiny Kozłowskiej-Studnickiej z 11 maja 1923 r., w której informowała ona, że podległa jej instytucja dysponuje około 450 tysiącami akt. Zajmowały one około 2500 metrów bieżących. Gros archiwaliów stanowiły akta wytworzone w XIX wieku przez administrację rosyjską guberni grodzieńskiej, trochę było również dokumentów sprzed rozbiorów. Archiwum nie dysponowało prawie w ogóle aktami wytworzonymi w okresie I wojny światowej przez niemieckie władze okupacyjne terenów Białostocczyzny. Akta z lat 1915–1920 były, zdaniem Kozłowskiej-Studnickiej, w bardzo złym stanie ogólnym[5]. Na terenie właściwym dla działalności archiwum, według informacji udzielonej w tymże, 1923 r., przez starostów z obszaru województwa białostockiego, zachowały się akta porosyjskie przechowywane w urzędzie miejskim w Suchowoli i w Dąbrowie. Z okresu tużpowojennego (sprzed 1920 r.) dokumentacja, której archiwum grodzieńskie nie gromadziło, zachowała się w pewnej ilości w wielu miastach i gminach wschodniej i południowej części województwa białostockiego[14]. Stan zasobu archiwalnego wynikał z działań rosyjskich i niemieckich, podjętych w trakcie I wojny światowej – ewakuowano wówczas (w 1915 r.) część akt w głąb Rosji (chociaż już wcześniej co cenniejsze dokumenty były przesyłane do Wilna i Petersburga)[15]; popruskie akta tego obszaru znalazły się zaś w Królewcu[4], a akta niemieckiej administracji okupacyjnej zostały w przeważającej części zniszczone[14].
Zgodnie ze sprawozdaniem kierownik archiwum 1 stycznia 1927 r. (odzwierciedlający stan na rok 1926) instytucja ta gromadziła wówczas około 500 tysięcy woluminów (jednostek) oraz około 400 map i planów[16]. Wzrost w stosunku do danych z 1923 r. wynikał przede wszystkim z przejęcia w międzyczasie archiwum suwalskiego[17]. Kozłowska-Studnicka wydzieliła dziesięć głównych części składowych zasobu archiwum[18], które dawały się zgrupować w trzy większe całości[4]. Wyliczenie to określane było ze względu na podane tytuły zbiorów oraz datowania jako mające charakter roboczy[17]. Podział przedstawiał się następująco:
- archiwalia wytworzone w toku działalności władz administracyjnych guberni grodzieńskiej (450 tysięcy jednostek archiwalnych):
- akta kancelarii Gubernatora Grodzieńskiego (1802–1912) – do tej grupy akt zaliczono również akta komisji śledczych po powstaniach: listopadowym (1832) i styczniowym (1863/1864) oraz produkcję kancelarii wojennego Generał-Gubernatora Białostockiego (1905),
- akta Rządu Gubernialnego Grodzieńskiego (1802–1910),
- akta Urzędu Gubernialnego do spraw włościańskich (1861–1914),
- akta poszczególnych komitetów gubernialnych (grodzieńskich), m.in. cerkiewnego, statystycznego czy więziennego (1840–1912),
- akta zarządu obwodu białostockiego (1809–1842),
- akta tyczące się spraw miejscowych wytworzone przez kancelarię wielkiego księcia Konstantego;
- archiwalia wytworzone w toku działalności miejscowych zarządów skarbowych (20 tysięcy jednostek archiwalnych):
- akta Izby Skarbowej Grodzieńskiej (1795–1914),
- akta Izby Dóbr Państwowych (1802–1862);
- archiwalia przejęte po likwidacji Archiwum Państwowego w Suwałkach (30 tysięcy jednostek archiwalnych):
- akta zarządu administracyjnego województwa augustowskiego i guberni suwalskiej,
- akta miejskie Augustowa i Suwałk[19].
Dalszy przyrost zasobu archiwalnego związany był z rozpoczętą w 1930 r. rewindykacją akt z ZSRR – już pierwsze dwie serie z tego roku doprowadziły do wzbogacenia się grodzieńskiego archiwum o 250 skrzyń archiwaliów rosyjskiej administracji z terenu dawnej guberni grodzieńskiej (część akt przejęły potem urzędy miejskie w Białymstoku, Brześciu i Grodnie)[4]. Do akt rewindykowanych w 1930 r. należały również archiwalia związane z działalnością Dyrekcji Lasów Państwowych w Białowieży – ostatecznie do archiwum trafiło w 1934 r. 7176 z 8717 rewindykowanych tomów[17]. Z kolei w 1935 r. Archiwum Państwowe w Wilnie przekazało do Grodna 27 tomów akt dziewiętnastowiecznych sprzed 1850 r.[4], a w roku 1937 do archiwum trafiło dalsze 39 skrzyń dokumentacji Białostockiej Izby Skarbowej. Rok wcześniej z zasobu ubyły, przekazane do urzędu miasta w Wasilkowie, akta miejskie z lat 1910–1915 (w liczbie 85) oraz 901 tomów akt metrykalnych żydów białostockich, oddanych tamtejszemu urzędowi wojewódzkiemu[17]. Zasób archiwalny zwiększał się także w wyniku akumulacji akt historycznych, zespołów zamkniętych i znalezisk z obszarów właściwości archiwum, osiągając docelową wielkość rzędu około 750 tysięcy tomów, co stawiało go tym samym na trzecim miejscu (jeśli chodzi o liczbę jednostek archiwalnych) wśród archiwów państwowych w II RP[20].
Działalność archiwum
[edytuj | edytuj kod]Stan etatowy archiwum w okresie II RP przedstawiał się skromnie – zatrudnione na stałe było jedynie kilka osób – poza Kozłowską-Studnicką było to 2–3 pracowników archiwalnych oraz woźny[21]. Od czasu do czasu w archiwum pracowali również dietariusze, jednym z nich był m.in. Tytus Bieniecki. Taka obsada placówki nie pozwalała na zakrojone na szeroką skalę prace nad uporządkowaniem i zinwentaryzowaniem zbiorów[4]. Na przykład w latach 1933–1934 zinwentaryzowano m.in. 5293 jednostek archiwalnych zespołu administracji obwodu białostockiego i 567 jednostek archiwalnych akt miejscowej kancelarii (grodzieńsko-białostockiej) wielkiego księcia Konstantego[17]. Do codziennej działalności należało również sporządzanie kwerend zlecanych przez osoby prywatne i instytucje. W 1937 r. dokonano ogółem 504 kwerend (w tym 463 związanych z kwestiami majątkowymi i 10 naukowych) z czego 126 zostało zleconych przez osoby prywatne, a pozostałe przypadły na klientów instytucjonalnych – 240 zleconych przez urzędy państwowe, 129 – samorządowe, 7 – kościelne, 2 – inne. Czytelnia naukowa archiwum nie była (zwłaszcza do połowy lat 30. XX wieku) intensywnie wykorzystywana – liczba interesantów wahała się początkowo od kilku do kilkudziesięciu (39 osób) w ostatnich latach poprzedzających wybuch II wojny światowej[4].
Na przełomie lata i jesieni 1935 r. w budynku archiwum urządzono wystawę prezentującą szczególnie cenne dokumenty zgromadzone w tej instytucji. Okazją do zaprezentowania tej ekspozycji był odbywający się w Wilnie VI Zjazd Historyków Polskich, którego uczestnicy zwiedzili archiwum 21 września 1935 r. Wystawa została zamknięta po kilku tygodniach od tej wizyty[8].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Grochowska 1990 ↓, s. 15; Robótka, Ryszewski i Tomczak 1989 ↓, s. 363.
- ↑ a b Milewski 1998 ↓, s. 80.
- ↑ Milewski 1998 ↓, s. 80, 84 przyp. 3.
- ↑ a b c d e f g Milewski 1998 ↓, s. 81.
- ↑ a b Grochowska 1990 ↓, s. 16.
- ↑ a b Grochowska 1990 ↓, s. 15.
- ↑ Milewski 1998 ↓, s. 80, 81.
- ↑ a b Milewski 1998 ↓, s. 82.
- ↑ Milewski 1998 ↓, s. 83.
- ↑ Grochowska 1990 ↓, s. 17; Robótka, Ryszewski i Tomczak 1989 ↓, s. 363.
- ↑ Bańkowski 1965 ↓, s. 99.
- ↑ Grochowska 1990 ↓, s. 17; Kietliński 2003 ↓, s. 8.
- ↑ Robótka, Ryszewski i Tomczak 1989 ↓, s. 363.
- ↑ a b Grochowska 1990 ↓, s. 16–17.
- ↑ Grochowska 1990 ↓, s. 16; Milewski 1998 ↓, s. 81.
- ↑ Archiwa Państwowe Rzeczypospolitej Polskiej 1927 ↓, s. 22; Robótka, Ryszewski i Tomczak 1989 ↓, s. 363.
- ↑ a b c d e Grochowska 1990 ↓, s. 17.
- ↑ Archiwa Państwowe Rzeczypospolitej Polskiej 1927 ↓, s. 22.
- ↑ Archiwa Państwowe Rzeczypospolitej Polskiej 1927 ↓, s. 22; Milewski 1998 ↓, s. 81.
- ↑ Grochowska 1990 ↓, s. 17; Milewski 1998 ↓, s. 81.
- ↑ Milewski 1998 ↓, s. 81; Robótka, Ryszewski i Tomczak 1989 ↓, s. 363.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Archiwa Państwowe Rzeczypospolitej Polskiej (stan na dzień 1-y stycznia 1927 r.) na podstawie materiałów dostarczonych przez poszczególne Archiwa Państwowe, Łopaciński W. (oprac.), „Archeion”, 1, 1927, s. 15–32 .
- P. Bańkowski , Dokumenty grodzieńskie do historii rodu Adama Mickiewicza, „Archeion”, 42, 1965, s. 99–145 .
- I. Grochowska , Archiwa państwowe województwa białostockiego w okresie międzywojennym, „Białostocczyzna”, 2(18), 1990, s. 14–17 .
- M. Kietliński , Archiwum Państwowe w Białymstoku. 1953-2002, [w:] 50 lat Archiwum Państwowego w Białymstoku. Księga pamiątkowa, Białystok 2003, s. 7–25, ISBN 83-910713-5-9 .
- J.J. Milewski , Janina Kozłowska-Studnicka – kierownik Archiwum Państwowego w Grodnie w okresie międzywojennym, „Białostocczyzna”, 1 (49), 1998, s. 80–84 .
- Halina Robótka , Bohdan Ryszewski , Andrzej Tomczak , Archiwistyka, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1989, ISBN 83-01-08686-6 .