Bendery

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bendery
dawn. Tehinia

Tighina, Бендеры, Бендери
Ilustracja
Twierdza w Benderach
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Naddniestrze
 Mołdawia
Burmistrz Roman Iwanczenko
Populacja (2017)
• liczba ludności

83,8 tys.[1]
Kod pocztowy MD-3200
Położenie na mapie Naddniestrza
Mapa lokalizacyjna Naddniestrza
Bendery  dawn. Tehinia
Bendery
dawn. Tehinia
Położenie na mapie Mołdawii
Mapa lokalizacyjna Mołdawii
Bendery  dawn. Tehinia
Bendery
dawn. Tehinia
Ziemia46°50′N 29°29′E/46,833333 29,483333
Strona internetowa

Bendery (rum.Tighina (oficjalna do 1538 i 1918–40) lub Bender; ros. Бендеры, Biendiery; ukr. Бендери, Bendery, dawniej pol. Tiahiń[2] albo Tehinia[3][4] – miasto we wschodniej Mołdawii, pod kontrolą separatystycznego Naddniestrza, siedziba administracyjna rejonu miejskiego, port nad Dniestrem. Przemysł głównie spożywczy oraz obuwniczy, włókienniczy, odzieżowy; stocznia, węzeł kolejowy. W 2017 r. liczyło 83,8 tys. mieszkańców, z czego 1/4 stanowi ludność rumuńskojęzyczna.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki miasta[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość po raz pierwszy została wymieniona w gramocie hospodara mołdawskiego Aleksandra Dobrego wydanej lwowskim kupcom w 1408 r. jako Tiagianiakiacza[5] (nazwa pochodzenia kumańskiego). Była wówczas ośrodkiem na szlaku handlowym ze Lwowa do Białogrodu nad Dniestrem. W XV wieku pojawia się również jej rumuńska nazwa Tighina[5], skąd się wzięło dawniej używane polskie określenie grodu jako Tehinia. Istnieje przypuszczenie, że w okolicy dzisiejszego miasta istniała niewielka forteca już w IX stuleciu.

Prawdopodobne pod koniec XV w. w granicach obecnego miasta wzniesione zostały niewielkie umocnienia, które miały chronić ziemie mołdawskie przed najazdami Tatarów[6].

W Turcji[edytuj | edytuj kod]

W 1538 roku Turcja wydzieliła z Mołdawii jej południową część (Budziak) i przyłączyła do ejaletu Silistry. W mieście, któremu Osmanowie nadali nazwę Bendery (z perskiego - przystań, miasto portowe), postanowiono wznieść nową, murowaną fortecę, z uwagi na strategiczne położenie ośrodka na wysokim brzegu Dniestru. Zaprojektowany przez Sinana i zbudowany według wzorców zachodnich zamek powstał w trzy lata, do 1541 r.[5]

 Osobny artykuł: Twierdza w Benderach.
Karol XII w Benderach

W końcu XVI w. twierdza była kilkakrotnie oblegana przez oddziały mołdawskie, m.in. w 1574 r. przez armię Jana Srogiego, za każdym razem bez powodzenia. Następnie fortecę atakowali również Kozacy zaporoscy[7]. Przy atakach na fortecę niszczona była, przy ataku Kozaków doszczętnie, funkcjonująca przy niej osada[5]. W związku z powtarzającymi się atakami na twierdzę w 1619 r. Turcy dokonali jej całkowitej przebudowy. Kamienne baszty i mury, niezdolne już do stawienia oporu nowoczesnej artylerii, zastąpiono umocnieniami typu bastionowego[8]. Ponowną modernizację twierdzy Turcy przeprowadzili w latach 1705-1707[9]. W 1709 r. pod murami twierdzy przebywali pokonani pod Połtawą Karol XII i Iwan Mazepa[10], następnie obaj przenieśli się do pobliskiej Varnițy[11][12].

Okres wojen rosyjsko-tureckich[edytuj | edytuj kod]

W 1738 r., podczas wojny rosyjsko-austriacko-tureckiej, pod mury fortecy w Benderach podeszły wojska rosyjskie pod dowództwem Burkharda Christopha Münnicha, jednak nie zdołały jej zdobyć[8]. Twierdza była przedmiotem krwawych walk w 1770 r., podczas wojny rosyjsko-tureckiej w latach 1768-1774, jednak kończący konflikt traktat w Küczük Kajnardży pozostawił Bendery z całym regionem w rękach Turcji[5]. W 1789 r. twierdzę w Benderach zajął Grigorij Potiomkin, natomiast Michaił Kutuzow stoczył w okolicach miasta zwycięską bitwę z konnicą tatarską[5]. Na mocy traktatu w Jassach w 1791 r. ponownie jednak Bendery pozostały w rękach tureckich (do Rosji przyłączono jedynie ziemie na lewym brzegu Dniestru)[5]. Twierdza i miasto razem z całą Besarabią zostały włączone do Imperium Rosyjskiego na mocy traktatu bukareszteńskiego[13].  

W Imperium Rosyjskim[edytuj | edytuj kod]

Wizyta cara Mikołaja II w Benderach, 1916 r.

W Rosji Bendery były miastem powiatowym (ujezdnym). Została przeprowadzona jego generalna przebudowa, wytyczono regularną siatkę ulic opartą o siedem ulic skierowanych ku rzece. Oprócz żołnierzy miejscowego garnizonu w mieście mieszkali ludzie pracujący na jego potrzeby, następnie osiedlano w nim także staroobrzędowców i zbiegłych chłopów. W 1818 r. Bendery liczyły 5,1 tys. mieszkańców[5]. Trzy lata wcześniej w mieście rozpoczęto budowę soboru Przemienienia Pańskiego, który miał być cerkwią-pomnikiem zwycięstwa nad Turkami[5].

W 1871 r. przez miasto poprowadzona została linia kolejowa z Tyraspola do Kiszyniowa, biegnąca przez most na Dniestrze. Warunki pracy przy budowie benderskiego odcinka linii były skrajnie trudne, toteż 400 robotników zatrudnionych w tym miejscu wszczęło strajk, co miejscowy generał-gubernator opisywał jako "niespotykane zjawisko"[5]. Powstanie linii kolejowej pozwoliło na szybki rozwój miasta[5], które stało się jednym z głównych ośrodków przemysłowych i kulturalnych Besarabii[6]. W 1874 r. zakończono również budowę linii z Bender do Gałaczu[6]. Wzniesiono stację, zajezdnię i zakłady kolejowe[14].

W 1902 r. w Benderach żyło 35 400 mieszkańców[6]. Na początku XX w. w mieście działała fabryka kaszy, dwie fabryki drewna, browar, szwalnie, młyny parowe i wodne[6].

Rewolucja rosyjska, Mołdawska Republika Demokratyczna i interwencja rumuńska[edytuj | edytuj kod]

Besarabscy działacze bolszewiccy i czerwony sztandar z napisem "Niech żyje proletariat besarabski i rumuński" - muzeum krajoznawczo-historyczne w Benderach

8 marca 1917 r. w Benderach powstała pierwsza w Besarabii rada delegatów robotniczych i żołnierskich[14]. Miasto w kolejnych miesiącach znalazło się pod faktyczną kontrolą bolszewików, którzy z powodzeniem prowadzili agitację wśród przebywających w nim rosyjskich żołnierzy[15].

W dniach 20-25 stycznia 1918 r. bitwę o miasto stoczyły oddziały bolszewików i wojska rumuńskie, one też odniosły zwycięstwo i zajęły miasto, wypierając zwolenników rewolucji październikowej za Dniestr. W rezultacie rumuńskiej interwencji Mołdawska Republika Demokratyczna utrzymała niezależność od Rosji Radzieckiej i ostatecznie 27 czerwca 1918 r. zjednoczyła się z Królestwem Rumunii. Jako że Rosja Radziecka nie pogodziła się z takim przebiegiem wydarzeń, do Bender przez Dniestr docierali agitatorzy bolszewiccy, zachęcając do zbrojnego wystąpienia przeciwko władzy rumuńskiej. 27 maja 1919 w mieście doszło do powstania Czerwonej Gwardii, złożonej głównie z miejscowych robotników kolejowych, wzywającego do ustanowienia władzy radzieckiej. Zostało ono szybko i krwawo stłumione przez wojsko rumuńskie[16][17].

 Osobny artykuł: Powstanie benderskie.

W Królestwie Rumunii[edytuj | edytuj kod]

Targ w Benderach w 1938 r.

W tym okresie połowa ludności była rosyjskojęzyczna, a miasto zamieszkiwała liczna społeczność żydowska, która znacznie ucierpiała w czasie II wojny światowej.

28 czerwca 1940 r. Związek Radziecki wymusił na Rumunii zrzeczenie się Besarabii[18]. Armia Czerwona weszła do Bender tego samego dnia[14]. Po ataku Niemiec na ZSRR Rumunia ponownie zajęła region w toku operacji München. 22 czerwca 1941 r. zbombardowany został most na Dniestrze w Benderach. W mieście działał radziecki ruch oporu[14]. W 1944 r. region został ponownie zajęty przez ZSRR i po wojnie wszedł w jego skład jako część Mołdawskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej[19]. Wojsko radzieckie weszło do Bender 23 sierpnia 1944 r., a w walkach o miasto zginęło trzy tysiące żołnierzy[14].

W ZSRR[edytuj | edytuj kod]

W ZSRR w Benderach otwarto kolejne zakłady przemysłowe[6]. Miasto w okresie radzieckim zamieszkiwane było głównie przez ludność rosyjskojęzyczną[20].

Wojna o Naddniestrze[edytuj | edytuj kod]

"Jesteśmy przeciwni rumunizacji Bender" - plakat z okresu konfliktu naddniestrzańskiego

W schyłkowym okresie istnienia ZSRR mieszkańcy Bender poparli najpierw ruch na rzecz pozostania w Związku Radzieckim i przeciwko niepodległości Mołdawii, a następnie na rzecz utworzenia niepodległej republiki Naddniestrza. W sierpniu 1989 r. robotnicy z zakładów przemysłowych w Benderach przystąpili do strajku na wezwanie Zjednoczonej Rady Kolektywów Robotniczych, protestując przeciwko uznaniu języka mołdawskiego (rumuńskiego) za jedyny język urzędowy w Mołdawii[21]. W 1990 r. większość mieszkańców Bender poparła ideę proklamowania Naddniestrzańskiej Republiki Radzieckiej[22].

 Osobny artykuł: Wojna o Naddniestrze.

W dniach 19-22 czerwca 1992 r., w Benderach rozegrała się największa i najkrwawsza bitwa w mołdawskiej wojnie domowej (wojnie o Naddniestrze). 19 czerwca władze Mołdawii podjęły próbę zajęcia miasta poprzez skoordynowane działania dywersantów i wojska. Na ulicach miasta stoczono kilkanaście zażartych starć o różne obiekty[23], 20 czerwca 1992 r. nad ranem siły mołdawskie panowały nad miastem niemal w całości, jednak w nocy z 20 na 21 czerwca bezpośrednie natarcie na nie przypuściła rosyjska 14 Armia pod rozkazami gen. Aleksandra Lebiedia. Pozwoliło ono formacjom naddniestrzańskim odzyskać kontrolę nad miastem[23].

Po wojnie r. 1992 Bendery, razem z kilkoma pobliskimi wsiami, stanowią jedyną enklawę nieuznawanego państwa na prawym brzegu Dniestru.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rejon Sołniecznyj - radziecka architektura mieszkalna z okresu największego rozwoju ludnościowego Bender

Liczba mieszkańców Bender na przestrzeni lat[24][edytuj | edytuj kod]

  • 1939 - 30 700 osób
  • 1959 - 43 109
  • 1970 - 72 321
  • 1989 - 129 969
  • 1991 - 133
  • 2004 - 97 027
  • 2009 - 94 404
  • 2010 - 94 056
  • 2011 - 93 751
  • 2012 - 93 327
  • 2013 - 92 290
  • 2014 - 91 882
  • 2015 - 91 044
  • 2017 - 83,8 tys.[25]

Według danych z 2017 roku z 83,8 tys. mieszkańców; według spisu powszechnego w 2004 r. 43% stanowili Rosjanie, a 25% Mołdawianie (Rumuni)[25]. Większość pozostałych mniejszości (Ukraińcy, Bułgarzy, Gagauzi, Żydzi i in.) używa na co dzień języka rosyjskiego.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Miejski trolejbus w Benderach

Bendery są ważnym węzłem kolejowym i drogowym Mołdawii. W mieście działają trzy linie autobusowe, pięć trolejbusowych i 25 linii marszrutkowych[26]. Linia trolejbusowa nr 19 jest międzymiastowa i dojeżdża do Tyraspola przez Parkany[27].

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Instytucje kulturalne, muzea[edytuj | edytuj kod]

  • Muzeum historyczno-krajoznawcze z fillialnym muzeum benderskiej tragedii (bitwy o Bendery w 1992 r.)
  • Muzeum chwały rewolucyjnej i wojennej oraz pracy kolejarzy
  • Plenerowa ekspozycja dot. historii miasta
  • Muzeum chwały wojennej[28]
  • Wystawa na terenie twierdzy w Benderach[29]
  • Galeria sztuki[30]

Pomniki[31][edytuj | edytuj kod]

Pomnik poległych w wojnie o Naddniestrze
Pomnik bojowników o władzę radziecką (uczestników powstania benderskiego)
  • Pomnik Aleksandra Puszkina (1980)
  • Pomnik Włodzimierza Lenina (1951)
  • Pomnik 55 Podolskiego pułku piechoty (1912, przeniesiony w 1967)
  • Pomnik Pawła Tkaczenki (1961, przeniesiony w 1972)
  • Pomnik bojowników o władzę radziecką (1969)
  • Kompleks pomnikowy kolejarzy (1969)
  • Pomnik Chwały Wojennej (1964)
  • Znak pamiątkowy na cześć rozkazu wyrażającego wdzięczność żołnierzom zdobywającym Bendery w 1944 r. (1967, odnowiony w 2004)
  • Pomnik "Chwała Bohaterom-Wyzwolicielom" (1984)
  • Pomnik ofiar Holokaustu
  • Pomnik Czarny Tulipan
  • Pomnik ku czci poległych w wojnie o Naddniestrze (1993, rozbudowywany w 1995 i 1996)
  • Pomnik poległych pracowników milicji
  • Pomnik Tamary Kruczok[32]
  • Pomniki na terenie twierdzy benderskiej: konstytucji Pyłypa Orłyka, barona Munchausena, Iwana Mazepy, rosyjskich dowódców walczących w bitwach o twierdzę[33]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Cerkiew Świętych Joachima i Anny

Bendery są siedzibą dekanatu prawosławnej eparchii tyraspolskiej i dubosarskiej Mołdawskiego Kościoła Prawosławnego. W mieście czynne są następujące cerkwie: sobór Przemienienia Pańskiego, cerkiew Ikony Matki Bożej "Znak", cerkiew Świętych Joachima i Anny, cerkiew św. Aleksandra Newskiego, cerkiew św. Sergiusza z Radoneża, ponadto zarejestrowana jest parafia św. Jerzego bez własnej świątyni, a kaplica Obrazu Zbawiciela Nie Ludzką Ręką Uczynionego znajduje się w obrębie cmentarza wojennego[34]. W mieście działa także monaster Świętych Piotra i Pawła[34].

Znane osoby pochodzące z miasta[edytuj | edytuj kod]

Współpraca[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. „Статистический ежегодник 2017”, Zинистерство экономического развития Приднестровской Молдавской Республики
  2. https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Polska_1386_-_1434.png
  3. WRumuii.pl
  4. B. Zimorowicz, „Historya miasta Lwowa, Królestw Galicyi i Lodomeryi stolicy; z opisaniem dokładnem okolic i potróynego oblężenia”
  5. a b c d e f g h i j k Бендеры, www.bendery.md [dostęp 2018-01-02].
  6. a b c d e f Bender, municipiul Bender, moldovenii.md [dostęp 2018-01-06].
  7. Крепость Бендеры (Тигина) - Крепости Молдовы, www.moldovenii.md [dostęp 2017-10-26].
  8. a b КРАТКАЯ ИСТОРИЯ БЕНДЕРСКОЙ КРЕПОСТИ.
  9. Крепость Бендеры (Тигина) - Крепости Молдовы, www.moldovenii.md [dostęp 2017-10-26].
  10. J. Solak, Mołdawia: republika na trzy pęknięta. Historyczno-społeczny, militarny i geopolityczny wymiar "zamrożonego konfliktu" o Naddniestrze, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2014, ​ISBN 978-83-7780-997-6​, s. 224.
  11. Valentin Balan, CAROL AL XII-LEA LA VARNIȚA 1713, istoriamilitara.org [dostęp 2017-10-27] (ang.).
  12. Так где же находится могила Ивана Мазепы? [dostęp 2017-10-27] (ros.).
  13. Ch. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, ​ISBN 978-0-8179-9792-2​, s. 21.
  14. a b c d e ИСТОРИЯ ОСНОВАНИЯ ГОРОДА, bendery-ga.org [dostęp 2018-01-07].
  15. W. van Meurs, The Bessarabian Question in Communist Historiography. Nationalist and Communist Policy and History-Writing, Columbia University Press, New York 1994, s. 62.
  16. Ch. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, ​​ISBN 978-0-8179-9792-2​, s. 52.
  17. J. D. Smele, Historical Dictionary of the Russian Civil Wars, 1916-1926, Rowman & Littlefield 2015, s. 190.
  18. Ch. King, The Moldovans..., s. 91-92.
  19. Ch. King, The Moldovans..., s. 93-94.
  20. Ch. King, The Moldovans. Romania, Russia and the Politics of Culture, Hoover Institution Press, Stanford University Press, Stanford 2000, ​​ISBN 978-0-8179-9792-2​, s. 194.
  21. J. Solak, Mołdawia: republika na trzy pęknięta. Historyczno-społeczny, militarny i geopolityczny wymiar „zamrożonego konfliktu” o Naddniestrze, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2014, ​ISBN 978-83-7780-997-6​, s. 96.
  22. J. Solak, Mołdawia: republika na trzy pęknięta. Historyczno-społeczny, militarny i geopolityczny wymiar „zamrożonego konfliktu” o Naddniestrze, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2014, ​ISBN 978-83-7780-997-6​, s. 98.
  23. a b J. Solak, Mołdawia: republika na trzy pęknięta. Historyczno-społeczny, militarny i geopolityczny wymiar „zamrożonego konfliktu” o Naddniestrze, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2014, ​ISBN 978-83-7780-997-6​, s. 113-115.
  24. Cities of Moldova, pop-stat.mashke.org [dostęp 2018-01-06].
  25. a b Статистический ежегодник 2017 - Министерство экономического развития Приднестровской Молдавской Республики, mer.gospmr.org [dostęp 2018-01-06] (ros.).
  26. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ, bendery-ga.org [dostęp 2018-01-06].
  27. Схема троллейбусных маршрутов, bendery-ga.org [dostęp 2018-01-06].
  28. Музеи города, bendery-ga.org [dostęp 2018-01-07].
  29. Крепость Бендеры (Тигина) - Крепости Молдовы, www.moldovenii.md [dostęp 2018-01-07].
  30. Картинная галерея, bendery-ga.org [dostęp 2018-01-07].
  31. ПАМЯТНИКИ И ПАМЯТНЫЕ МЕСТА ГОРОДА, bendery-ga.org [dostęp 2018-01-06].
  32. БЕНДЕРЫ 1408-2008. Кручок Тамара Яковлевна (1897-1921), bendery.su [dostęp 2018-01-06].
  33. P. Oleksy, Wspólnota z przypadku. Studium tożsamości mieszkańców Naddniestrza, Instytut Kultury Europejskiej, Gniezno 2016, s. 286-287.
  34. a b Благочиния, www.diocese-tiras.org [dostęp 2018-01-06].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]