Iwan Mazepa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Iwan Mazepa
Iwan Mazepa Kołodyński
Ilustracja
Herb
Herb Mazepa, odmiana herbu Kurcz
Hetman Wojska Zaporoskiego
Rodzina

Mazepowie herbu Kołodyn

Data i miejsce urodzenia

20 marca 1639
Mazepińce

Data i miejsce śmierci

2 października 1709
Varnița

Ojciec

Adam Stefan Mazepa

Matka

Maryna Mokijewska - Mazepa

Żona

Hanna Frydrychiewicz z Połowców

Dzieci

córka

podpis
Odznaczenia
Order św. Andrzeja (Imperium Rosyjskie) Order Orła Białego
Uniwersał hetmana Mazepy
Pomnik Hetmana Mazepy (Czernihów)

Iwan Mazepa, właśc. Iwan Mazepa Kołodyński herbu Kołodyn (ur. 20 marca 1639 w Mazepińce, zm. 2 października 1709 w Varnițy) – polski szlachcic, dyplomata, hetman Wojska Zaporoskiego i Ukrainy Lewobrzeżnej w latach 1687–1709. Kawaler Orderu Orła Białego, książę Świętego Cesarstwa Rzymskiego.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w szlacheckiej rodzinie Mazepa-Kołodyńskich (Koledyńskich) herbu Mazepa II (będącego odmianą herbu Kurcz) w ich rodowej wsi Mazepińce, położonej nad rzeczką Kamjanką (dopływem Rosi) koło Białej Cerkwi w powiecie kijowskim na terenie województwa kijowskiego Rzeczypospolitej. W roku 1544 roku król polski Zygmunt I Stary osadził Mikołaja Mazepę Kołodyńskiego w chutorze Kamieniec nad Kamienką, a w roku w 1572 roku król Zygmunt II August w zamian za zasługi wojskowe wystawił w Warszawie przywilej nadający Michałowi (synowi Mikołaja) majątek szlachecki Mazepińce. Jeden z synów Michała, Fiodor Mazepa, był atamanem kozackim i uczestniczył w kozackich powstaniach Kosińskiego i Nalewajki, za co został stracony w Warszawie. Drugi syn, Mikołaj pozostał w majątku i był ojcem Adama Stefana oraz dziadkiem Iwana.

Rodzicami Iwana byli Adam Stefan Mazepa Kołodyński, podczaszy czernihowski, szlachcic na urzędzie Rzeczypospolitej (zm. 1665) i Maryna z domu Mokiewska (1617-1707), szlachcianka z okolic Białej Cerkwi, po śmierci męża prawosławna przeorysza w Ławrze Peczerskiej pod imieniem Maria Magdalena.

Iwan Mazepa Kołodyński kształcił się w Kolegium Mohylańskim w Kijowie, kolegium jezuickim w Warszawie, za rekomendacją ojca został pokojowym Jana Kazimierza, który wysłał go celem kształcenia w podróż do Europy Zachodniej. Na dworze jego adwersarzem był Jan Chryzostom Pasek, który poświęcił Mazepie zjadliwe komentarze w swych Pamiętnikach. W latach 1659–1663 w służbie dyplomatycznej Rzeczypospolitej. W 1663 powrócił na Ukrainę naddnieprzańską w poselstwie, wiozącym buławę hetmańską Pawłowi Teterze, i otrzymał urząd podczaszego czernihowskiego, a także mocno podupadły majątek Mazepińce. W czasie walki o urząd hetmański związał się z obozem późniejszego hetmana Prawobrzeża, Petra Doroszenki. Na jego dworze pełnił funkcję dowódcy gwardii przybocznej, a następnie pisarza generalnego Prawobrzeża.

Podczas misji dyplomatycznej do Chanatu Krymskiego i Turcji został schwytany przez oddział kozacki Hetmanatu lewobrzeżnego. Przekazany hetmanowi Iwanowi Samojłowiczowi, od 1682 pełnił funkcję generalnego esauła Lewobrzeża. W 1687, po usunięciu Samojłowicza z urzędu przez Rosję, pod jej naciskiem został wybrany hetmanem.

Chcąc zyskać przychylność ówczesnego cara Rosji Piotra I, Mazepa zgodził się na udział oddziałów kozackich po stronie Rosji w wojnie rosyjsko-tureckiej i w III wojnie północnej. Nie protestował również przeciw wprowadzeniu wojsk rosyjskich na terytorium Hetmanatu po rozpoczęciu wojny ze Szwecją, mimo negatywnych reakcji społeczeństwa.

W sierpniu 1704 i lipcu 1705 na polecenie cara Piotra I miał wspierać zbrojnie Augusta II w walkach ze Szwedami, jednak jego pomoc ograniczyła się do grabienia ziem Rzeczypospolitej, w tym posiadłości Augusta. Znaczna część terenów Ukrainy Prawobrzeżnej została wówczas zajęta przez wojska Mazepy, który dążył do włączenia ich do Hetmanatu, pod pretekstem pacyfikacji powstania Paleja. Rzeczywistym celem Mazepy było zjednoczenie ziem ukraińskich pod swoim panowaniem[1].

W 1705, wobec planów Piotra I likwidacji Hetmanatu, Mazepa zmienił front i zaczął prowadzić tajne rozmowy z Rzecząpospolitą i Szwecją, które doprowadziły do zawarcia w 1708 umowy między Mazepą i Stanisławem Leszczyńskim, której gwarantem był Karol XII. Po ujawnieniu porozumienia, wojska Piotra I dowodzone przez Aleksandra Mienszykowa spaliły stolicę Hetmanatu – Baturyn i wymordowały jego mieszkańców, zaś Rosyjska Cerkiew Prawosławna obłożyła Mazepę klątwą[2], formalnie nieodwołaną do dnia dzisiejszego[3], choć deklarowaną za nieobowiązującą[4].

Po przyłączeniu się do Szwedów, wojska kozackie wzięły udział w bitwie pod Połtawą, gdzie 8 lipca 1709 rozegrała się decydująca bitwa, zakończona wielką klęską wojsk szwedzkich. Mazepa wraz z Karolem XII schronił się na terytorium Imperium Osmańskiego. Zatrzymał się w Varniţy pod Benderami w Hospodarstwie Mołdawskim, gdzie zmarł 2 października 1709. Pół roku później, 16 kwietnia 1710, hetmanem obrany został Filip Orlik. Majątek Mazepińce, będący pod zarządem synowca Mazepy, Andrzeja Wojnarowskiego został skonfiskowany, a Andrzej zesłany do Jakucka. Sam Mazepa został pochowany w cerkwi św. Jerzego w Gałaczu nad Dunajem. Cerkiew została zrujnowana w latach 50. XX wieku, obecne miejsce pochówku prochów hetmana pozostaje nieznane.

Oceny historyczne[edytuj | edytuj kod]

W historiografii rosyjskiej Iwan Mazepa jest przedstawiany jako zdrajca Rusi i prawosławia[5]. Natomiast na Ukrainie jako człowiek szerokich horyzontów, który swoje talenty dyplomatyczne starał się wykorzystać jak najlepiej w trudnej sytuacji Hetmanatu, pomiędzy ówczesnymi potęgami europejskimi – Carstwem Rosyjskim, Rzeczpospolitą, Szwecją i Imperium Osmańskim.

Odznaczony Orderem Świętego Andrzeja Pierwozwannogo (1700) i Orderem Orła Białego (1703).

Mecenat Mazepy[edytuj | edytuj kod]

Staraniem i sumptem Mazepy powstało wiele budowli w stylu baroku kozackiego, w tym: nowa siedziba Akademii Mohylańskiej, Sobór Sofijski w Kijowie, sobór św. Mikołaja[6], sobór Objawienia Pańskiego, Cerkiew Nadbramna Św. Trójcy, cerkiew Wszystkich Świętych, cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy w kompleksie Ławry Peczerskiej w Kijowie i nowe mury Ławry, a także Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego w Perejasławiu.

Upamiętnienie w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Mazepa jest bohaterem wielu dzieł literackich i muzycznych[7][8] począwszy od doby romantyzmu, m.in. George'a Byrona (poemat Mazepa - 1818), Aleksandra Puszkina (poemat Połtawa (1828–1829)), Wiktora Hugo (poemat Mazepa - 1829), Juliusza Słowackiego (dramat Mazepa - 1840), Bertolta Brechta Ballada o Mazepie, poematu symfonicznego Ferenca Liszta Mazepa (1851), opery Piotra Czajkowskiego Mazepa (1881-1883), wierszy Tarasa Szewczenki i Bohdana Łepkiego.

W 2001 ukazał się ukraiński film historyczny pt. Modlitwa za hetmana Mazepę (ukr. Молитва за гетьмана Мазепу) w reż. Jurija Ilienki, w którym główną rolę zagrał Bohdan Stupka.

21 sierpnia 2009 obok historycznego budynku kolegium w Czernihowie założonego przez Mazepę odsłonięto pomnik hetmana (z brązu i marmuru) autorstwa Giennadija Jerszowa.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Wizerunek Mazepy na banknotach i monetach ukraińskich
10 hrywien (1992-1996)
10 hrywien (2005)
10 hrywien (2001)


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Karol Grunberg, Bolesław Sprengel Trudne sąsiedztwo, Warszawa 2005, s. 93
  2. Tekst klątwy: "Новый изменник, нарицаемый Ивашка Мазепа, бывший гетман украинский, или паче — антихристов предтеча, лютый волк, овчею покрытый кожею, и потаенный вор, сосуд змеин, внешне златом блестящий, честию и благолепием красящийся, внутри же всякой нечистоты, коварства, злобы диавольской, хитрости, неправды, вражды, ненависти, мучительства, кровопролития и убийства исполненный. Ехиднино порождение, как змей вселукавый, яд своего злого умышления на православное государство изблева в 1708 г. в месяце декабре… Как второй Иуда-предатель, отвержися Христа Господа и благочинной державы…"
  3. Почему не может быть снята анафема с Ивана Мазепы pravoslavie.ru
  4. Архимандрит УПЦ МП доказывает отсутствие анафемы на Мазепу
  5. Ze strony historyków rosyjskich często pada słowo „zdrajca", polscy lubią mówić „awanturnik". Kto chce spokojnie potraktować nabolałą sprawę, ten winien zacząć od prawdy podstawowej. W danym wypadku polegać to musi na przypomnieniu tezy, głoszonej w tomach poprzednich: Ukraina nie po to istnieje na świecie, by podlegać Polsce czy Rosji. Paweł Jasienica, Dzieje agonii, rozdział Droga za kraty.
  6. Николаевский военный собор, Пустынно-Николаевский монастырь :: "Вашъ Кіевъ", web.archive.org, 6 maja 2011 [dostęp 2022-04-17] [zarchiwizowane z adresu 2011-05-06].
  7. Teresa Chynczewska-Hennel, Stereotypy – literatura – polityka. Jan (Iwan) Mazepa w polskim przekazie, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, sectio F – Historia”, 73, 2019, s. 105, DOI10.17951/f.2018.73.105-117 [dostęp 2021-07-26].
  8. Mazepa Iwan (Jan), [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2021-07-26].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]