Bojków (Gliwice)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Gliwic Bojków
Osiedle Gliwic
Ilustracja
Bojków - Kościół Narodzenia NMP
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Gliwice
W granicach Gliwic 27.05.1975[1]
SIMC 0940016
Populacja (2011)
• liczba ludności

2 713
Nr kierunkowy 32
Kod pocztowy 44-141
Tablice rejestracyjne SG
Położenie na mapie Gliwic
Położenie na mapie
50°14′57,56″N 18°40′50,18″E/50,249322 18,680606
Portal Portal Polska

Bojków (dawniej Szywałd, śl. Szywołd, Šywoud, niem. Schönwald, gwara szywałdzka Schewaude/Šẹwaldẹ) – osiedle Gliwic[2] od 1975 roku. W latach 19451954 siedziba gminy Bojków.

Informacje ogólne[edytuj]

Osiedle jest położona w południowej części miasta i dzieli się na: Bojków Dolny, Bojków Środkowy i Bojków Górny.

Nazwa[edytuj]

Pierwsza zachowana informacja o nazwie miejscowości Scuenevalde pochodzi z 1263 roku, zaś z 1269 roku forma Sschönwald zbliżona do nazwy Schönwald używanej do 1947 roku, aż do wysiedlenia niemalże wszystkich rdzennych mieszkańców. Nazwa Schönwald oznacza ‘piękny las’.

Pierwsza polska nazwa wsi – Szywałd, będąca prostą adaptacją fonetyczną z języka niemieckiego, była używana od niepamiętnych czasów przez polskojęzycznych mieszkańców okolicznych wsi[3]. Obecna nazwa Bojków, wprowadzona urzędowo w 1946 roku[4], pochodzi od udokumentowanego faktu założenia w średniowieczu wsi Schönwald w lesie zwanym Boycou (stąd Bojków). Genezę taką potwierdza zresztą typ morfologiczny Szywałdu, który jest wsią łanów leśnych (łańcuchówką)[5].

Historia[edytuj]

Szywałdzkie kobiety w uroczystych strojach na drodze do kościoła (Lata 20. XX wieku)
Przedwojenny herb Szywałdu
Bojków – Symboliczny grób ofiar masakry z 1945 roku

Pierwsze wzmianki o wsi pochodzą z 1263 roku. Wieś Schönwald była kolonią niemieckich osadników z Frankonii, sprowadzonych na Śląsk przez władający tym terenem (dokładniej: lasem) klasztor cysterski w Rudach. Mieszkańcy przez prawie 700 lat zachowali swoją odrębność kulturową, czemu sprzyjało m.in. zawieranie związków małżeńskich w ramach miejscowości, a nawet pomiędzy bliskimi krewnymi. Odrębność od sąsiadującej z Szywałdem większości śląskiej (polskojęzycznej) wyrażała się własną, archaiczną gwarą wywodzącą się z dialektu języka średnio-wysoko-niemieckiego, odmiennym budownictwem i zwyczajami (m.in. bardzo ciekawe obrzędy weselne) oraz strojem – strój kobiecy noszony był na co dzień aż do końca funkcjonowania społeczności w 1945 roku. W Szywałdzie istniała wielowiekowa tradycja hafciarska. Od 1920 roku we wsi działała Schönwalder Stickstube – izba hafciarska której członkinie wykonały 17 tysięcy prac przeznaczonych na sprzedaż. Największą pracą hafciarska szywałdzianek była wykonana w 1944 roku kurtyna teatru miejskiego w Gliwicach, zniszczona przez Armię Czerwoną jeszcze przed spaleniem tego budynku.

Podczas Plebiscytu w 1921 roku ponad 99% mieszkańców Szywałdu opowiedziało się za przynależnością wsi do Niemiec. Po podziale Górnego Śląska w 1922 roku miejscowość pozostała w granicach Republiki Weimarskiej.

Szywałd do 1945 roku był regionalnym ewenementem kulturowym – jedyną w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym (Oberschlesisches Industriegebiet) autentyczną enklawą rzeczywiście niemieckiej społeczności wiejskiej (pozostałe obejmowały mieszczan i robotników, zazwyczaj przemieszane z ludnością polskojęzyczną). Sprzyjało to podejmowaniu od końca XIX wieku etnograficznych, historycznych i językowych badań naukowych[6] oraz ożywionemu kolekcjonerstwu muzealnemu (np. do 1945 roku Górnośląskie Muzeum Krajowe w Bytomiu posiadało w zbiorach komplet strojów i ozdób ludowych oraz reprezentatywną kolekcję sprzętów gospodarskich i rzemiosła ludowego, jak również pokaźną dokumentację zwyczajów mieszkańców Szywałdu – do dziś w Muzeum Górnośląskim zachowała się jedynie część dokumentacji fotograficznej szywałdzkich obyczajów ludowych). Unikalność świetnie zachowanej niemieckiej kultury szywałdzian często wykorzystywano w propagandzie narodowej Republiki Weimarskiej i III Rzeszy. Pomimo silnego konserwatyzmu kulturowego, szywałdzianie przejęli niektóre tradycje słowiańskich sąsiadów, np. otaczali kultem wizerunek częstochowskiej Czarnej Madonny, odbywając pielgrzymki do Sanktuarium Jasnogórskiego w Częstochowie.

W styczniu 1945 roku administracja niemiecka zarządziła ewakuację ludności, tuż przed wkroczeniem do wsi Armii Czerwonej, początkowo do Austrii, a następnie do zachodniej części Niemiec – jednak część szywałdzian pozostała we wsi. Wojsko niemieckie wycofało się 24 stycznia 1945 roku. Wkraczająca w nocy z 26 na 27 stycznia 1945 roku do Szywałdu Armia Czerwona, podobnie jak w pobliskich Przyszowicach, zamordowała tu około 120 mieszkańców (pamiątką po tej tragedii jest symboliczny grób na bojkowskim cmentarzu). Czerwonoarmiści dopuścili się też licznych aktów przemocy w stosunku do mieszkańców (gwałtów na kobietach, rabunków) i spaliła blisko sto budynków mieszkalnych. Pozostałą w Szywałdzie i wracającą z głębi Niemiec rdzenną ludność wysiedlono w trzech etapach: 16 października 1945 roku, w lipcu 1946 i maju 1947 roku. Spośród rodzimych mieszkańców na miejscu zdołały pozostać trzy młode kobiety, które wyszły za mąż za polskich osadników i w ten sposób uniknęły wysiedlenia.

Zaraz po przejęciu wsi przez władze polskie powrócono do spolszczonej fonetycznie formy Szywałd, używanej od dawna przez polskojęzycznych mieszkańców okolicznych wsi. Wieś została zasiedlona przez przesiedleńców z okolic Olkusza oraz ze wsi Załoźce (woj. tarnopolskie). Stosunki pomiędzy pozostającymi jeszcze na miejscu niemieckimi szywałdzianami a nowo przybyłymi przesiedleńcami (bojkowianami) były złe i doznawali oni od osadników wielu szykan.

Nowi mieszkańcy przejęli gospodarstwa po wysiedlonych szywałdzianach i odbudowali spalone przez Rosjan, rozpoczynając zupełnie nową epokę w dziejach wsi. Zmianę tę symbolicznie podkreśliła w 1946 roku zmiana nazwy Szywałdu na Bojków. W 1975 roku polski Bojków przyłączono do Gliwic.

Kościoły i kaplice[edytuj]

Kościoły rzymskokatolickie:

Kaplice:

  • Kaplica św. Jana Nepomucena
  • Kaplica Matki Boskiej Częstochowskiej

Edukacja[edytuj]

Szkoły podstawowe:

Transport[edytuj]

Przez wschodnią część dzielnicy przebiega autostrada A1. Przy granicy z dzielnicą przebiega autostrada A4 i znajduje się węzeł drogowy Bojków, łączący autostradę z drogą krajową nr 78.

Sport[edytuj]

Kluby sportowe:

  • KS Bojków Gliwice – klub piłkarski, grający obecnie w B-klasie

Przypisy

  1. Dz.U. 1975 nr 15, poz. 87.
  2. BiP Urząd Miejski w Gliwicach
  3. Konstanty Prus: Spis miejscowości polskiego Śląska Górnego. Bytom 1920, s. 75.
  4. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 roku (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  5. Herbert Schlenger: Formen ländlicher Siedlungen in Schlesien. Breslau 1930, s. 238.
  6. M. in.: Konrad Gusinde: Eine vergessene deutsche Sprachinsel im polnischen Oberschlesien. Breslau 1911; Konrad Gusinde: Beiträge zur Volkskunde und Geschichte eines deutschen Dorfes im polnischen Oberschlesien. Breslau 1912.

Bibliografia[edytuj]

Joanna Oczko, Bożena Kubit: Schönwald: wieś z przeszłości = Ein Dorf aus der Vergangenheit. Gliwice: Muzeum w Gliwicach, 2013. ISBN 978-83-89856-58-6.

Linki zewnętrzne[edytuj]