Czarny Staw Gąsienicowy
49°13′52″N 20°01′05″E/49,231111 20,018056 Widok z Dolinki Koziej | |
| Położenie | |
| Państwo | |
|---|---|
| Wysokość lustra |
1624 m n.p.m. |
| Wyspy |
1 wyspa (310 m²) |
| Morfometria | |
| Powierzchnia |
17,94 ha |
| Wymiary • max długość • max szerokość |
|
| Głębokość • maksymalna |
|
| Objętość |
3 798 000 m³ |
| Hydrologia | |
| Cieki wypływające | |
| Rodzaj jeziora | |
Położenie na mapie Tatr  | |
Położenie na mapie Karpat  | |
| 49°13′52″N 20°01′05″E/49,231111 20,018056 | |
Czarny Staw Gąsienicowy – jezioro polodowcowe z grupy Gąsienicowych Stawów w Tatrach Wysokich.
Charakterystyka
[edytuj | edytuj kod]Położone jest na wysokości 1624 m w Kotle Czarnego Stawu i jest piątym co do powierzchni jeziorem tatrzańskim. Nad jego zachodnim brzegiem wznoszą się ściany Kościelca. Czarny Staw jest największym jeziorem Doliny Gąsienicowej i jednym z dwóch położonych w części wschodniej, nazywanej czasem Doliną Czarną Gąsienicową (drugim jest Zmarzły Staw Gąsienicowy)[1]. Jest to jezioro oligotroficzne[2].
Nazwa wywodzi się z ciemnogranatowego, a nawet czarnego odcienia wody, związanego z ocienieniem wód pobliskim szczytem i sinicami (Pleurocapsa polonica) pokrywającymi głazy znajdujące się na brzegach jeziora. Przezroczystość wody wynosi 12 m. Staw pokrywa się lodem przeważnie w październiku – listopadzie, topnieje zaś w miesiącach maj – lipiec. Jezioro ma kształt owalny, woda jest przezroczysta, o zabarwieniu szafirowym[3]. Od północy jezioro zamyka skalny próg, z którego wypływa Czarny Potok Gąsienicowy. Czarny Staw został sztucznie zarybiony w 1881 r. (wpuszczono do niego pstrągi potokowe i źródlane). Na jeziorze, w pobliżu północno-wschodniego brzegu, znajduje się niewielka wysepka (310 m²) porośnięta kosodrzewiną, powstała na dawnym mutonie. Na wysepce tej planowano w 1909 r. zbudowanie mauzoleum Juliusza Słowackiego, pomysłu zaniechano w wyniku protestów działaczy ochrony przyrody[4].
Jeziorem od początków XIX wieku zachwycali się tatrzańscy turyści, dając temu świadectwo w rozlicznych publikacjach. Walery Eljasz w relacji z wycieczki odbytej w 1869 r., wiodącej przez Halę Gąsienicową i Zawrat do Morskiego Oka, pisał: Na wysokości 5,263 st[óp]. przestrzeń 31 morg[ów]. 1168 sąż[ni]. kw[adratowych]. zajmuje staw wśród pysznego otoczenia, ubiegając się z Morskiém Okiem o pierwszeństwo w piękności. Wysepka, niedaleko brzegu stercząca po nad wodą i zielonością pokryta, urozmaica ciemną powierzchnię wody, w której głębiach nurza stopy swe spiczasta turnia, przezwana od podobieństwa do kościoła Kościelcem[5]. Niżej jednak Eljasz wyjaśniał: Czarny Staw jednak ustępuje pierwszeństwa Morskiemu Oku z powodu braku drzew, czego przyczyną jest jego położenie wyższe od Rybiego o 803 st[opy]., gdzie już tylko kosodrzewina rośnie[5]. Jezioro było również tematem obrazów Alfreda Schouppégo, Wojciecha Gersona, Leona Wyczółkowskiego i wielu innych malarzy[4].
Pomiarów wysokości położenia jeziora dokonał już w 1852 r. Stefan Ludwik Kuczyński. W kolejnych latach również prowadzono tu jakieś pomiary, bowiem Walery Eljasz we wspomnianym opisie wycieczki z 1869 r. podawał z Czarnego Stawu tratwę zbudowaną ...dla studjów naukowych i dla zabawy gości (...), którą zbili tu ...przewodnicy, Wala i Sieczka, wywłócząc z wielkim trudem drzewo w górę z lasu[5]. Pełniejsze pomiary wykonał Eugeniusz Klemens Dziewulski w 1881 r., a dokładniejsze Ludomir Sawicki w 1909 r.[4]
Najstarszą znaną budowlą nad jeziorem była pasterska koliba – częściowo drewniany szałas oparty o wielki głaz, który tworzył jedną ze ścian. Znajdowała się na morenie kotła Czarnego Stawu. Nie wiadomo kiedy dokładnie ją zbudowano. Podawane jest, że powstała w II połowie XIX w.[6], jednak Walery Eljasz w relacji ze swej wycieczki w 1869 r. jej nie wspominał[5]. Szałas należał do Macieja Sieczki, jednego z pierwszych przewodników tatrzańskich. Służył prawdopodobnie jedynie jako schronienie dla pasterzy, brak jest informacji o jego wykorzystaniu turystycznym[6]. Szałas ów istniał co najmniej do 1895 r., kiedy to Eljasz utrwalił go na fotografii[7]. W roku 1885 tuż obok szałasu Józef Sieczka postawił niewielkie, dwuizbowe schronisko[8]. Spaliło się ono w 1920 r.[4] Dziś nie znajdziemy tu już żadnych śladów obu tych obiektów[8].
Szlaki turystyczne
[edytuj | edytuj kod]
z Hali Gąsienicowej na Zawrat, przebiega wzdłuż wschodniego brzegu:
- czas przejścia z „Murowańca” nad Czarny Staw: 30 min, ↓ 20 min
- czas przejścia znad Czarnego Stawu na Zawrat: 1:50 h, ↓ 1:20 h[9]
na Skrajny Granat, odchodzi od niebieskiego szlaku na wschodnim brzegu jeziora. Czas przejścia: 1:45 h, ↓ 1:20 h[9].
odchodzący przy północnym brzegu na Mały Kościelec i dalej na przełęcz Karb oraz Kościelec (trasa poprowadzona w 1961 – wcześniejsza, wytyczona przez Towarzystwo Tatrzańskie, prowadziła żlebem bezpośrednio na przełęcz). Czas przejścia na Karb: 40 min, ↓ 30 min[9]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Poronin: Wydawnictwo Górskie, 2004, ISBN 83-7104-009-1.
- ↑ Czarny Staw Gąsienicowy, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-06-25].
- ↑ Władysław Szafer, Tatrzański Park Narodowy, Zakład Ochrony Przyrody PAN, 1962.
- 1 2 3 4 Józef Nyka, Tatry Polskie. Przewodnik, wyd. 13, Latchorzew: Wydawnictwo Trawers, 2003, ISBN 83-915859-1-3.
- 1 2 3 4 Walery Eljasz: Wycieczka do Morskiego Oka przez Zawrat, w: „Szkice z podróży w Tatry”, w Poznaniu nakładem Tygodnika Wielkopolskiego, Dodatek w Krakowie, nakładem autora, 1874, s. 135
- 1 2 Bogusława Filar. (Nie)zmienne Tatry. „Tatry”. nr 96, s. 9, wiosna 2026. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531.
- ↑ Fotografia w zbiorach Ośrodka Dokumentacji Tatrzańskiej TPN
- 1 2 Zbigniew Moździerz. Budowle turystyczne w Tatrach Polskich (1). Początki. „Tatry”. nr 96, s. 102-107, wiosna 2026. Tatrzański Park Narodowy. ISSN 0867-4531.
- 1 2 3 Tatry. Zakopane i okolice. Mapa w skali 1:27 000, Warszawa: ExpressMap Polska, 2005, ISBN 83-88112-35-X.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Archiwalne zdjęcia stawu w bibliotece Polona
