Egzekucje w lesie Buczyna pod Zbylitowską Górą

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Las Buczyna. Miejsce kaźni i cmentarz z okresu II wojny światowej

Egzekucje w lesie Buczyna pod Zbylitowską Górą – masowe egzekucje obywateli polskich przeprowadzane przez okupantów niemieckich w lesie Buczyna nieopodal wsi Zbylitowska Góra pod Tarnowem.

W latach 1939–1944 funkcjonariusze SS i policji niemieckiej zamordowali w Buczynie nawet do 10 tys. mężczyzn, kobiet i dzieci. W gronie ofiar znalazło się od kilkuset do 2 tys. polskich więźniów politycznych oraz około 6 – 8 tys. Żydów. Wśród tych ostatnich przeważali mieszkańcy getta w Tarnowie.

Po wojnie na miejscu zbrodni wzniesiono pomnik-mauzoleum. Masowe groby w lesie Buczyna są największym cmentarzem ofiar Holocaustu znajdującym się w obecnych granicach Polski.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Tarnów został zajęty przez oddziały Wehrmachtu 7 września 1939[1]. Od pierwszych dni okupacji Niemcy stosowali bezwzględny terror wobec polskiej i żydowskiej ludności miasta i regionu[2].

Szczególną rolę w represyjnej polityce okupanta odgrywało przedwojenne więzienie śledcze przy ul. Konarskiego, które niemiecka policja bezpieczeństwa przejęła wkrótce po zajęciu miasta[3]. W latach okupacji codziennie doprowadzano tam grupy aresztantów z Tarnowa i okolicznych miejscowości, liczące zazwyczaj od kilku do kilkunastu osób[4]. Bywały dni, kiedy w więzieniu osadzano jednorazowo nawet do 70 aresztantów[5]. Ponadto tarnowski zakład pełnił funkcję więzienia etapowego, w którym gromadzono Polaków przywiezionych z różnych więzień i aresztów w Polsce południowo-wschodniej[6]. Tylko do 31 lipca 1942 skierowano tam 204 transporty z 6296 więźniami. W zakładzie przy ul. Konarskiego osadzano najczęściej więźniów przywiezionych z Nowego Sącza, Krakowa i Sanoka. Trafiały tam również transporty z Bochni, Brzeska, Dębicy, Dąbrowy Tarnowskiej, Jarosławia, Niska, Rzeszowa, a nawet z Lublina i Zamościa[7].

Niemcy przystąpili także do izolowania i koncentracji ludności żydowskiej, choć formalne utworzenie getta nastąpiło dopiero 19 czerwca 1942, tj. po zakończeniu pierwszej „akcji wysiedleńczej”[8][9]. W pierwszych latach okupacji do Tarnowa przesiedlono tysiące Żydów z okolicznych miast i miasteczek. Na początku czerwca 1942 dzielnica żydowska liczyła już około 40 tys. mieszkańców[a]. Tarnów stał się w ten sposób jednym z największych skupisk żydowskich w dystrykcie krakowskim Generalnego Gubernatorstwa[10].

Miejsce kaźni Polaków[edytuj | edytuj kod]

Grób Polaków zamordowanych 11 grudnia 1939 roku

W okresie niemieckiej okupacji przez tarnowskie więzienie przeszło około 25 tys. więźniów[11]. Wielu z nich zostało deportowanych do obozów koncentracyjnych[b][12], wielu innych stracono. Polskich więźniów politycznych potajemnie rozstrzeliwano zarówno na terenie więzienia, jak też w miejscach kaźni położonych w pobliżu Tarnowa – w lesie „Kruk” pod Skrzyszowem, w Pogórskiej Woli, w lesie na Słonej Górze (w części należącej do Poręby Radlnej), w lasku „Sośnina” na pograniczu Śmigna i Pawęzowa, w lasach w pobliżu Wojnicza i Zakliczyna. Najczęściej jednak pensjonariuszy tarnowskiego więzienia wywożono na stracenie do lasu Buczyna pod Zbylitowską Górą[13] (ok. 8 km na zachód od centrum Tarnowa)[14].

Przygotowania do egzekucji odbywały się zazwyczaj według jednakowego scenariusza. Więźniów skazanych na śmierć wyprowadzano na więzienny korytarz i po odczytaniu wyroku odprowadzano do cel śmierci (niem. Abgangzelle). O świcie lub o zmierzchu skazańców ładowano na auta, zakuwając ich jednocześnie w kajdany lub krępując im ręce drutem[13]. Po dowiezieniu do lasu ofiary były rozstrzeliwane, a ich ciała grzebano w miejscu egzekucji[15].

Pierwsza egzekucja w lesie Buczyna miała miejsce 11 grudnia 1939. Tego dnia z siedziby tarnowskiego Gestapo przy ul. Urszulańskiej przywieziono tam na stracenie 42 Polaków. Byli to w większości mieszkańcy Powiśla Dąbrowskiego aresztowani w wyniku niemieckiej akcji policyjnej, mającej na celu ujęcie osób przechowujących broń[c][16].

Egzekucje polskich więźniów odbywały się w lesie Buczyna także w kolejnych latach okupacji[17][18]. Nie jest znana dokładna liczba zamordowanych w tym miejscu Polaków. W zależności od źródła szacuje się, że wyniosła ona od kilkuset[19] do 2 tys.[13][15] osób.

Miejsce kaźni Żydów[edytuj | edytuj kod]

Mogiła dzieci żydowskich
Tablica upamiętniająca ofiary likwidacji getta tarnowskiego

11 czerwca 1942 Niemcy rozpoczęli w Tarnowie pierwszą zakrojoną na szeroką skalę akcję eksterminacyjną wymierzoną w ludność żydowską. W ciągu ośmiu dni wywieziono do obozu zagłady w Bełżcu od 3,5 tys.[20] do 10 tys.[21] mieszkańców getta. W tym samym czasie na rynku i pobliskich ulicach, a także na terenie żydowskiego cmentarza, zastrzelono lub zakatowano na śmierć ponad 3 tys. Żydów[20]. Masowe groby na cmentarzu szybko zapełniły się zwłokami, stąd Niemcy postanowili rozstrzelać część ofiar w lesie pod Zbylitowską Górą[22].

Pod nadzorem Niemców polscy robotnicy z Baudienstu zawczasu przygotowali w Buczynie masowe groby[19][23]. Pierwsze egzekucje tarnowskich Żydów zostały tam przeprowadzone 15 czerwca[24][25]. W ciągu kilku dni z rąk funkcjonariuszy SS i policji niemieckiej zginęło od 6[20][25] do 7[21] tys. Żydów. Wśród ofiar przeważały osoby niezdolne do pracy – starcy, dzieci, chorzy i niepełnosprawni[18][24]. Zginęło m.in. około 800 dzieci z żydowskiego sierocińca, które celem zaoszczędzenia amunicji Niemcy wpędzili do jednego z grobów, a następnie wymordowali przy użyciu granatów[19]. Najmłodsze dzieci zabijano, roztrzaskując ich głowy o pnie drzew[18]. Ponadto zeznania świadków wskazują, że część ofiar pogrzebano żywcem w masowych grobach.

Quote-alpha.png
Jeden strzał musiał wystarczyć. Kata hitlerowskiego nie obchodziło, czy ofiara została uśmiercona pierwszym strzałem. Dla każdego kula i natychmiast do masowego grobu. Hitlerowskie bestie w większości przypadków oszczędzały kule dla dziecka i wrzucały żywcem do dołu. Okoliczni chłopi opowiadali później, że spod ziemi słyszano ludzkie jęki[26].

Nie była to jedyna masakra Żydów dokonana w lesie Buczyna. Wiadomo bowiem, że w 1942 roku mordowano w tym miejscu Żydów przywiezionych z getta w Brzesku[d]. W egzekucjach ginęły całe rodziny[27]. Łączna liczba Żydów zamordowanych w Buczynie mogła sięgnąć nawet 8 tys.[18]

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik ofiar terroru
Flaga Izraela na jednej z mogił

3 listopada 1945 przeprowadzone zostały oględziny masowych grobów w lesie Buczyna[28]. Polskim śledczym i historykom nie udało się ustalić dokładnej liczby ofiar. Zazwyczaj jest ona szacowana na około 10 tys. Taka sama liczba widnieje także na pomniku, który wzniesiono po wojnie na miejscu zbrodni[14][18][29][30]. Z kolei Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945 szacuje liczbę zamordowanych na około 8 tys.[15] Ustalono nazwiska zaledwie 109 ofiar[31].

W 1948 roku[14] na miejscu zbrodni wzniesiono pomnik projektu Tadeusza Maxa[32]. Ma on formę obelisku uwieńczonego zniczem, na którego ścianach wykuto miecze oraz umieszczono napis „Chwała ofiarom terroru hitlerowskiego”[29][32]. Zaznaczono także symboliczne kształty sześciu zbiorowych mogił. Zostały one upamiętnione niewielkimi nagrobkami i pomnikami[14][31].

Masowe groby w lesie Buczyna są największym cmentarzem ofiar Holocaustu znajdującym się w obecnych granicach Polski. Od 2002 roku każdego czerwca odbywa się w tym miejscu inauguracja Dni Pamięci Żydów Galicyjskich[14]. Cmentarz, a w szczególności mogiła, w której pogrzebano 800 dzieci, stał się celem pielgrzymek Żydów z Izraela i z innych państw[14][18]. Liczba odwiedzających jest szacowana na kilkadziesiąt tysięcy rocznie[19].

W 2015 roku badacze działający na zlecenie komisji rabinicznej ds. cmentarzy żydowskich ponownie przebadali las, wykorzystując w tym celu m.in. georadar. W wyniku prac poszukiwawczych natrafiono na ślady siedmiu nieznanych wcześniej zbiorowych mogił. Ze względu na fakt, iż zasady judaizmu zabraniają rozkopywania grobów i ekshumacji ciał, nie jest możliwe ich dokładne przebadanie, a tym samym weryfikacja liczby ofiar. Oznaczenie i upamiętnienie nowo odkrytych grobów zaplanowano na 2016 rok[19].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W 1939 roku w Tarnowie mieszkało około 25 tys. Żydów. Patrz: Bańburski, Bogacz i Kozioł 2003 ↓, s. 52.
  2. 14 czerwca 1940 z Tarnowa odszedł pierwszy transport do nowo utworzonego obozu KL Auschwitz. Patrz: Pietrzykowa 1984 ↓, s. 175–176.
  3. Ofiarą akcji padły nie tylko osoby ukrywające broń, lecz także osoby, które dobrowolnie ją oddały – jednakże po wyznaczonym przez władze niemieckie terminie.
  4. Wśród nich znajdowali się m.in. przesiedleni do Brzeska żydowscy mieszkańcy Jadownik. Ustalono nazwiska 12 zamordowanych. Patrz: Rejestr 1984 ↓, s. 244.

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Kazimierz Bańburski, Janusz Bogacz, Janusz Kozioł: Żydzi w Tarnowie. Świat, którego nie ma. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 2003. ISBN 83-85988-51-3.
  • Adam Bartosz: Żydowskim szlakiem po Tarnowie. zydziwmalopolsce.pl, 2012. [dostęp 2016-01-19].
  • Paweł Chwał: Zbylitowska Góra. Mroczne tajemnice Buczyny odkryte po 73 latach. gazetakrakowska.pl, 2015-11-03. [dostęp 2015-12-26].
  • Czesław Czubryt-Borkowski [et al.]: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa. Lata wojny 1939–1945. Warszawa: Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa i Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1988. ISBN 83-217-2709-3.
  • Ryszard Hycnar [et al.]: Pomniki pamięci narodowej z dni walki i męczeństwa na terenie województwa tarnowskiego. Tarnów: ZBoWiD, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Tarnowie, Wojewódzki Obywatelski Komitet Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa w Tarnowie, 1984.
  • Feliks Kiryk, Zygmunt Ruta (red.): Tarnów. Dzieje miasta i regionu. T. III: Lata drugiej wojny światowej i okupacji hitlerowskiej oraz Polski Ludowej. Tarnów-Rzeszów: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987. ISBN 83-03-01851-5.
  • Aleksandra Pietrzykowa: Region tarnowski w okresie okupacji hitlerowskiej. Polityka okupanta i ruch oporu. Warszawa-Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984. ISBN 83-01-05263-5.
  • Aleksandra Pietrzykowa, Stanisław Potępa: Zagłada tarnowskich Żydów. Tarnów: Muzeum Okręgowe w Tarnowie i Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego w Tarnowie, 1990.
  • Cmentarz wojenny z II wojny światowej w Zbylitowskiej Górze. grobywojenne.malopolska.uw.gov.pl, 2013. [dostęp 2016-01-19].
  • Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945. Województwo tarnowskie. Warszawa: GKBZH, 1984.
  • Remont „mogiły dziecięcej” w lesie Buczyna zakończony. gmina.tarnow.pl, 2012-11-21. [dostęp 2016-01-19].
  • Śladami historii Powiśla Dąbrowskiego: Buczyna 1939. Dąbrowa Tarnowska: Starostwo Powiatowe w Dąbrowie Tarnowskiej, 2013. ISBN 978-83-937103-0-0.