Koszyce Małe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Koszyce Małe
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Wysokość 208 m n.p.m.
Liczba ludności (2015) 1941[1]
Strefa numeracyjna (+48) 14
Kod pocztowy 33-111 Koszyce Wielkie
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832835
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Koszyce Małe
Koszyce Małe
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Koszyce Małe
Koszyce Małe
Ziemia49°58′08,2560″N 20°56′50,8672″E/49,968960 20,947463

Koszyce Małewieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. Południowa część wsi wchodzi w skład Obszaru Chronionego Krajobrazu Pogórza Ciężkowickiego, pełniąc funkcję otuliny Ciężkowicko-Rożnowskiego Parku Krajobrazowego[2][3]. Występują tu takie gatunki chronione jak: myszołów zwyczajny, jaszczurka zwinka, padalec czy pachnica dębowa mająca siedliska na terenie starych sadów.

Dworek Maschlera w Koszycach Małych koło Tarnowa. Fot. przed 1936r.
Dwór Maschlera rozbudowany w I poł. XXw. o kaplicę, pełnił rolę klasztoru Urszulanek. Fot. 2012r.
Kapliczka w pniu drzewa obok Ochotniczej Straży Pożarnej w Koszycach Małych. Od uderzenia pioruna drzewo to zostało nadłamane ale figurka przetrwała nienaruszona. Pierwotnie środek był wyłożony kamieniem[4].

Toponimia[edytuj]

W źródłach pisanych Koszyce Małe pod nazwą Wola Koszycka wymienione zostały po raz pierwszy w dokumencie z roku 1362. Sama nazwa Koszyce Małe pojawia się w 1424[5]. Równolegle nazywano ją czasem Koszyczki (w miejscowej gwarze Koszycki)[6], dla odróżnienia od Koszyc zwanych później Koszycami Wielkimi. Nazwa pochodzi od wyplatanych przez mieszkańców wiklinowych koszyków[5], co potwierdza pieczęć wiejska sąsiednich Koszyc Wielkich przedstawiająca niewielki koszyk z kwiatami. Wieś znajduje się na wzniesieniach nad potokiem Koszyckim[7], od wschodu oblewają je wody rzeki Biała, od północy granicę stanowi potok Zimna Woda, od południa Ostrębowski potok zwany przy swym ujściu Szerokim, od zachodu potok Cirkwia. Warunki takie ułatwiały budowę stawów rybnych. Integralne części wsi: Abisynia (Isep), Borki, Cyrkla (Cirkwia), Dół, Jałowce, Siciny, Wola Ostrębowska[6], Poddębrze, Rudawki[8][9]. Wzniesienia we wsi noszą nazwy: Skała oraz Psia Górka[10][8].

Największym z przysiółków Koszyc Małych jest położona w najwyższej, południowo-zachodniej części wsi Wola Ostrębowska zwana w niektórych źródłach Wolą Ostrychowską lub Ostrzębowską. Jeszcze w 1536 Koszyce Małe "miały lasy dębowe piękne"[11]. W 1596 w miejsce lasu pojawiają się nazwy Ostrabowa i Wola Ostrębowska jako osady wchodzące obok Koszyc Małych w skład tej samej parafii w Zbylitowskiej Górze[12]. Te zapewne młodsze osady śródleśne całkowicie połączyły się z Koszycami Małymi w nieznanym czasie. Nazwa przysiółka Cyrkla (Cirkwia) świadczy o tym, że w tej okolicy lasów raczej nie wycinano od razu lecz wypalano metodą cyrhlenia.

Nazwa Ostrabowa pochodzi najprawdopodobniej od miejscowych określeń na gęste zarośla tj. "ostrężyna" (tak mówiono w Małopolsce na jeżynę)[13] lub "ostręże" oznaczającego tarninę. Kilka kilometrów dalej na południowy zachód, nad Dunajcem, pomiędzy Dąbrówką Szczepanowską a Janowicami znajduje się las Ostręgowa[14].

Można też próbować tłumaczyć tę nazwę usadowieniem nad strumieniem o stromo ("ostro") opadających brzegach. Być może jest to zniekształcone słowo "ostrów" oznaczające wyspę lub wzniesienie nad wodami[15][16][17]. Może odnosić się do miejsca gdzie rzeka Biała podmyła tzw. koszycką Skałę.

Historia[edytuj]

Pierwszym znanym właścicielem wsi był Wincenty z Koszyc[5]. Od XIV wieku należała do Rokoszów herbu Ostoja[5]. W 1398 Piotr, syn Szymona sprzedaje Wolę Koszycką (obecnie Koszyce Małe) Dobiesławowi, dziedzicowi Koszyc (obecnie Koszyce Wielkie)[18]. W 1437 Koszyce Małe były własnością Piotra Koszyckiego[19], w 1536 Franciszka Rokosza[5]. Mieszkało tam wówczas siedmiu kmieci i dwóch zagrodników, była karczma, dwór, folwark i dziewięć stawów[5]. W 1650 epidemia spustoszyła Koszyczki k.Tarnowa[20]. W czasie III wojny północnej w 1710 wojska rosyjskie w odwecie za zabicie jednego z żołnierzy zrabowały Koszyce Wielkie i Koszyce Małe[20]. W 1827 główną właścicielką wsi była nieznana z imienia pani Gawrońska[21]. Przed 1846 wieś należała do Józefa Strzyżowskiego[22], w 1846 do Jana Radkiewicza[22], w 1855 do Melanii ze Strzyżowskich[5], w 1866 do Tytusa Bobrowskiego[23], a w 1872 do hrabiny Julii Mieroszewskiej. Podczas rabacji galicyjskiej w 1846 w Koszyczkach pod Tarnowem zginął Ludwik Bogusz[24].

W 1883 Koszyce Małe liczyły 411 mieszkańców. W tym czasie znajdował się tam: "piękny dwór" i "ogród założony w zeszłem stuleciu"[11]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje błędnie jakoby we wsi miał się znajdować również "piękny starożytny most murowany na arkadach z nakryciem"[11] obiekt ten usytuowany był w sąsiedniej wsi tj. w Koszycach Wielkich. Pod koniec XIX w. we wsi większe majątki posiadali: Adam Cichy, Józef Cichy, Maria Wykowska i książę Eustachy Sanguszko[5].

We wrześniu 1886 całą noc płonęły budynki folwarku w Koszycach Małych. Spaliły się maszyny i zbiory. Majątek Jozuego Maschlera (żyjącego w latach 1840-1917[25], właściciela młyna parowego, radnego miasta Tarnowa, przewodniczącego żydowskiej gminy wyznaniowej w Tarnowie tzw. kahału)[26][27][28] dzierżawił wówczas Morgenstern[29]. Na przełomie listopada i grudnia 1939 Niemcy rozstrzelali w laskach zwanych Skała i Żabianka kilkanaście osób o nieustalonej tożsamości, przywiezionych z kierunku Tarnowa. W latach pięćdziesiątych XXw. ciała ofiar ekshumowano i przeniesiono na miejscowy cmentarz wojenny[5][30]. Wiosną 1943 Armia Krajowa ukrywała w gospodarstwach Skubisia i Stanisława Mroza beczki z materiałem wybuchowym i detonatory[31].

Wiosną 1948 powstała Ochotnicza Straż Pożarna w Koszycach Małych[32]. W 1955 powołano Ludowy Klub Sportowy Victoria Koszyce Małe o żółto-niebieskich barwach[33]. W styczniu 1979 oddano do użytku ośrodek zdrowia. W 1980 roku utworzono Parafię Najświętszego Serca Pana Jezusa w Koszycach Małych[34] oraz cmentarz komunalny[30].

24 lutego 1984 doszło do tzw. "wpadki koszyckiej"[35][36]. W domu Alojzego Warchoła w Koszycach Małych funkcjonariusze SB aresztowali 11 osób pod zarzutem członkostwa w "nielegalnym związku o charakterze antyreżimowym". Zatrzymani byli działaczami Tymczasowej Komisji Koordynacyjnej NSZZ „Solidarność”. Wiadomość o aresztowaniu podano w wieczornym wydaniu "Dziennika Telewizyjnego"[37][38].

W 1985 rozpoczęto budowę kościoła parafialnego[39], który poświęcono 22 grudnia 1991.[39] Obok kościoła w 1992 powstał dom zakonny Księży Sercanów. Od 2013 na miejscowym boisku piłkarskim odbywają się koncerty charytatywne "MANIA POMAGANIA", organizowane przez Urząd Gminy Tarnów i radio RDN Małopolska[40].

Dwór Maschlera i klasztor Urszulanek[edytuj]

Na początku XX w. na zlecenie dzierżawcy tarnowskiej rzeźni miejskiej[41], Hirscha Maschlera postawiono w Koszycach Małych murowany dwór[30]. Jest to budynek parterowy nakryty czterospadowym dachem, z dwoma frontowymi ryzalitami nakrytymi dwuspadowymi dachami. W 1917 budynek ten zakupiły siostry urszulanki[5][42] stał on się filią klasztoru w Tarnowie[42]. W tym czasie zamieniono istniejący w dworku żydowski dom modlitwy na kaplicę, a później rozbudowano ją od frontu, pomiędzy ryzalitami[5]. W marcu 1956 doszło do częściowej eksmisji sióstr urszulanek z dworku. Władze państwowe w ramach akcji odbierania tzw. „dóbr martwej ręki[42] chciały przeznaczyć go na potrzeby PGR. W obronie zabarykadowanych zakonnic stanęło ponad dwudziestu mieszkańców i mieszkanek Koszyc Małych, którzy przeszkadzali, wyzywali oraz zastraszali dokonujących eksmisji robotników i funkcjonariuszy MO. Kilka osób aresztowano[43]. Ostatecznie pozostawiono w rękach sióstr część majątku[42], a w 1957 dotychczasowa filia stała się samodzielnym klasztorem[42]. W 1983 zlikwidowano klasztor urszulanek[42]. Budynek przeznaczono na mieszkania socjalne. Poniżej pagórka, na którym znajduje się dworek w 2012 oddano do użytku tzw. centrum wsi, z parkingiem i placem zabaw. Wcześniej wycięto drzewostan (głównie stare lipy) rosnący wokół.

Szkoła w Koszycach Małych[edytuj]

7 sierpnia 1873 hrabina Maria Żaba zobowiązała się do nieodpłatnego przekazania 1 morga gruntu pod szkołę i ogród. Z kolei miejscowy (ze Zbylitowskiej Góry) proboszcz ks. Antoni Wróbel 26 sierpnia 1873 zadeklarował dopłacać nauczycielowi do pensji. W maju 1873 ówczesne gminy Koszyce Małe oraz Koszyce Wielkie postanowiły wybudować w Koszycach Małych budynek z przeznaczeniem na szkołę trywialną oraz mieszkanie dla nauczyciela[44]. W 1910 funkcjonowała w Koszycach Małych szkoła jednoklasowa[45]. W latach 1957-1960 z resztek poniemieckich bunkrów-ziemianek czynem społecznym wybudowano kolejny budynek szkolny we wsi[46]. W miejscu drewnianego postawiono z czasem obecnie istniejący budynek. W styczniu 2012 blisko sto osób przez godzinę blokowało drogę powiatową w Koszycach Małych. Mieszkańcy protestowali przeciw przekształceniu przedszkola i szkoły podstawowej w placówkę niepubliczną[47]. 25 maja 2016 obok szkoły podstawowej otwarto Centrum Kultury i Sportu w Koszycach Małych[48].

Znani mieszkańcy[edytuj]

  • W historii miejscowości szczególnie wyróżniła się rodzina Głuszaków prowadząca gospodarstwo ogrodnicze. Józef Głuszak (1913–1994) ps."Skała"[49], z zawodu cieśla, kolportował ulotki ZWZ[50] więzień KL Auschwitz i Gross-Rosen[51], świadek koronny na procesie Rudolfa Hessa w Norymberdze[52], rolnik z Koszyc Małych, członek Rady Wojewódzkiej[53] NSZZ Rolników Indywidualnych „Solidarność”, internowany w stanie wojennym 14 grudnia 1981[54][55]. Jego staraniem miejscowe OSP otrzymało 15-arową działkę oraz potrzebne pozwolenia na budowę remizy[32]. Według miejscowych znał z obozu koncentracyjnego Józefa Cyrankiewicza.
  • Alojzy Warchoł (1931) działacz Solidarności, organizator tajnych spotkań, więziony, odznaczony m.in Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (2011)[36][37][35][56], radny gminy Tarnów.
  • Z Koszyc Małych a dokładnie z przysiółka Wola Ostrębowska pochodzi bokser Dariusz Sęk[57] pseudonim "Sęku" (ur.1986)[58], wielokrotny medalista Mistrzostw Polski w wadze półciężkiej. W czerwcu 2011 zdobył pas Mistrza Świata federacji TWBA w kategorii półciężkiej[59]. W lipcu 2015 na gali w Monachium zdobył regionalny pas WBC EPBC wagi półciężkiej[60][61].

Zobacz też[edytuj]

Koszyce Małe, przysiółek Wola Ostrębowska, widok od południowej strony, 2006 rok. Obszar Chronionego Krajobrazu Pogórza Ciężkowickiego.
Koszyce Małe, przysiółek Wola Ostrębowska, widok od południowej strony, 2006 rok. Obszar Chronionego Krajobrazu Pogórza Ciężkowickiego.

Przypisy

  1. Stan ludności Gminy Tarnów na dzień: 30 czerwca 2015 r.. [dostęp 2015-12-15].
  2. PRZEDSIĘBIORSTWO USŁUGOWE ”POŁUDNIE II” SP. Z O. O. Program Ochrony Środowiska BIURO INŻYNIERII ŚRODOWISKA I ROZWOJU TECHNOLOGII. Program Ochrony Środowiska Gminy Tarnów. , 2004. 
  3. Urząd Gminy Tarnów. Program Ochrony Środowiska dla Gminy Tarnów na lata 2008-15 - Aktualizacja - Uchwała RGT z dnia 16 września 2009 r. - Nr XXXVIII/360/09. , 2009. 
  4. krakow.tvp.pl: Film: Tarnowska kronika filmowa. Kapliczki przydrożne (w gminie Tarnów).. [dostęp 2016-01-06].
  5. a b c d e f g h i j k Urząd Gminy Tarnów. Nowiny Tarnowskiej Gminy nr 4 (123). , 2013. ISSN 1897-2446. 
  6. a b Alicja Falniowska-Gradowska, Testamenty szlachty krakowskiej XVII-XVIII w: wybór tekstów źródłowych z lat 1650-1799, Nakł. Polskiej Akademii Umiejętności, 1997, ISBN 9788386077847 [dostęp 2017-01-30] (pol.).
  7. Roboty wodne i melioracyjne w południowej Małopolsce wykonane z inicjatywy Sejmu i Wydziału Krajowego. Cz. 2.
  8. a b Małopolska Infrastruktura Informacji Przestrzennej | Urząd Marszałkowski Województwa Małopolskiego, miip.geomalopolska.pl [dostęp 2016-02-17].
  9. Koszyce Małe. Kataster 1848.
  10. Prace Komisji Językoznawstwa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawn. Polskiej Akademii Nauk., 1967 [dostęp 2016-08-15] (pol.).
  11. a b c Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. 1883.
  12. Piotr Pawlina: Rzeczpospolita Mościcka. 80 lat tarnowskich Zakładów Azotowych (1927-2007). 2007.
  13. Karol Estreicher: Nie od razu Kraków zbudowano.. Kraków: Spółdzielnia Księgarska "Czytelnik", 1947, s. 33.
  14. Arkusz M-34-78-B-c-2, [w:] RZGW Kraków, Studium określające granice obszarów bezpośredniego zagrożenia powodzią dla terenów nieobwałowanych w zlewni dolnego Dunajca, 2004.
  15. Genowefa Surma: Toponimia powiatu bytowskiego. Ossolineum, 1990. [dostęp 2015-12-15].
  16. Zdzisław Stieber: Atlas językowy kaszubszczyzny i dialektów sąsiednich: Wykazy i komentarze, Tom 1. PAN, 1964. [dostęp 2015-12-15].
  17. Lech Ratajski, Janina Szewczyk, Przemysław Zwoliński: Polskie nazewnictwo geograficzne świata. PWN, 1959. [dostęp 2015-12-15].
  18. Filip (1843-1885) Red Sulimierski, Władysław (1818-1890) Red Walewski, Bronisław (1846-1918) Red Chlebowski, Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 15, cz. 2, [Dopełnienia: Januszpol - Żyżkowa. Dodatek: Aleksin - Wola Justowska], Druk. "Wieku", 1902 [dostęp 2016-07-27].
  19. Materiały Komisji Nauk Historycznych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1963 [dostęp 2017-08-07] (pol.).
  20. a b Feliks Kiryk, Zygmunt Ruta: Tarnów dzieje miasta i regionu. Tom I - czasy przedrozbiorowe. 1981.
  21. Schematismus des Königreiches Galizien und Lodomerien. Für das Jahr ..., Piller, 1827 [dostęp 2017-06-30] (niem.).
  22. a b Österreichische Nationalbibliothek, ANNO-Gazeta_Lwowska_(Lemberger_Zeitung)-18470213-21, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-05-28].
  23. Gazeta Lwowska, 1866 [dostęp 2017-06-24] (pol.).
  24. Józef Sieradzki, Czesław Wycech, Rok 1846 w Galicji: materialy źrodlowe, Państwowe Wydawn. Naukowe, 1958 [dostęp 2017-08-08] (pol.).
  25. Adam Bartosz, Janusz Kozioł, Tarnowski cmentarz żydowski, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, 2005.
  26. Racjonalista - Żydowskie miasto Tarnów, www.racjonalista.pl [dostęp 2016-05-09].
  27. Żydowski Instytut Historyczny, Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego Tomy 147-152, 1988, str.186-189.
  28. Österreichische Nationalbibliothek, ANNO-Kuryer_Lwowski_(Lemberger_Courier)-19110302-12, anno.onb.ac.at [dostęp 2016-05-27].
  29. Pogoń - dwutygodnik ekonomiczno społeczny. , 12.09.1886. 
  30. a b c Beata Odo: Koszyce Małe. W: Tarnowski Gość Niedzielny [on-line]. [dostęp 2015-12-15].
  31. Aleksandra Pietrzykowa: Region tarnowski w okresie okupacji hitlerowskiej: polityka okupanta i ruch oporu. Państwowe Wydawn. Naukowe, 1984. ISBN 83-01-05263-5.
  32. a b Ochotnicza Straż Pożarna w Koszycach Małych. Historia OSP.. [dostęp 2015-12-15].
  33. LKS Victoria Koszyce Małe - strona nieoficjalna. O Victorii. [dostęp 2015-12-15].
  34. Oficjalna strona parafii rzymskokatolickiej w Koszycach Małych. [dostęp 2015-12-15].
  35. a b Committee in Support of Solidarity Reports, The Committee, 1984 [dostęp 2017-08-07] (ang.).
  36. a b Inwentarz archiwalny, inwentarz.ipn.gov.pl [dostęp 2017-08-07].
  37. a b Urząd Gminy Tarnów, Sylwetki osób wyróżnionych przez wójta medalami., „Nowiny Tarnowskiej Gminy” (Nr 1 (82)), styczeń 2004, s. 9.
  38. r, "Esbek" skazany, „dziennikpolski24.pl” [dostęp 2017-08-07] (pol.).
  39. a b Rada Gminy Tarnów: Plan odnowy miejscowości Koszyce Małe na lata 2011-2017. 2011. [dostęp 2015-12-15].
  40. Mania Pomagania Koszyce Wielkie - NaszeMiasto.pl, tarnow.naszemiasto.pl [dostęp 2017-08-07] (pol.).
  41. Artykuł: Samorząd a ludzie., „Pogoń. Tygodnik polityczny i ekonomiczny.”, 2 grudnia 1888.
  42. a b c d e f siostra Scholastyka Knapczyk OSU. Rozwój i organizacja polskich klasztorów urszulańskich 1857 - 1980.. , 1980. 
  43. Michał Wenklar: Nie tylko WiN i PSL. Opór społeczny w latach 1945–1956 w powiecie tarnowskim.. Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „Societas Vistulana”, 2009. ISBN 9788361033332.
  44. C.K. Rada Szkolna Krajowa, Część Urzędowa, „Gazeta Lwowska” (121), 27 maja 1878, s. 1.
  45. Kurier Lwowski, 21 lipca 1910.
  46. Stowarzyszenie Przyjaciół Gminy Tarnów.. [dostęp 2015-12-15].
  47. "Koszyce Małe: blokada w obronie szkoły" GAZETA KRAKOWSKA 27 stycznia 2012 http://www.gazetakrakowska.pl/artykul/498573,koszyce-male-blokada-w-obronie-szkoly-zdjecia,id,t.html
  48. Administrator, Centrum Kultury i Sportu w Koszycach Małych otwarte, www.gmina.tarnow.pl [dostęp 2017-08-07] (pol.).
  49. Biografia byłych więźniów politycznych niemieckich obozów koncentracyjnych, Tom 1. Promyk.
  50. Feliks Kiryk, Zygmunt Ruta: Dąbrowa Tarnowska: zarys dziejów miasta i powiatu.. Państwowe Wydawn. Naukowe, 1974, s. 585.
  51. Archiwum Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau: Informacje o prześladowaniach. [dostęp 2015-12-19].
  52. Praca zbiorowa. Zeszyty Wojnickie. Pismo Historyczno-Kulturalne Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Wojnickiej nr 3 (129). , 2008. Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Wojnickiej. ISSN 1232-4310. 
  53. Głosiciel. Miesięcznik Miasta i Gminy Zakliczyn. Nr 5 (216). , s. 6, 2014. Zakliczyńskie Centrum Kultury. ISSN 1231-4641. 
  54. Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie: Lista internowanych w stanie wojennym. W: Lista internowanych Małopolska (13 XII 1981- 31 XII 1982) [on-line]. [dostęp 2015-12-19].
  55. Andrzej W. Kaczorowski: Lista internowanych rolników w stanie wojennym. W: Lista internowanych rolników w stanie wojennym [on-line]. NSSZ RI Solidarność. [dostęp 2015-12-19].
  56. Adam Gliksman, Ludzie "S" odznaczeni, „Dwutygodnik Solidarność”, 4 października 2011, ISSN 1507-0875.
  57. Sportowy Tarnów. Rozmawiała Arleta Siedlik.: Wywiad z Dariuszem Sękiem: "Śpiewam tylko przy goleniu". [dostęp 2015-12-15].
  58. Dariusz Sęk na boxrec.com Boxing Records Archive - internetowa baza zawodowych bokserów. [dostęp 2015-12-20].
  59. tarnow.net.pl, wideo dzięki uprzejmości www.bokser.org: Dariusz Sęk zdobył pas Mistrz Świata Federacji TWBA (FOTO, WIDEO). 2011. [dostęp 2015-12-19].
  60. ringpolska.pl. W: Dariusz Sęk wygrywa przed czasem, zdobywa pas EPBC WBC [on-line]. 2015. [dostęp 2015-12-19].
  61. Wirtualna Polska. Sportowe fakty.. W: Polak wygrał na niebezpiecznym terenie i zdobył regionalny pas WBC! [on-line]. [dostęp 2015-12-19].