Brzesko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Brzesko (ujednoznacznienie).
Brzesko
Rynek w Brzesku w oddali kościół św. Jakuba Apostoła
Rynek w Brzesku w oddali kościół św. Jakuba Apostoła
Herb Flaga
Herb Brzeska Flaga Brzeska
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat brzeski
Gmina Brzesko
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1385
Burmistrz Grzegorz Wawryka
Powierzchnia 11,83[1] km²
Populacja (2008)
• liczba ludności
• gęstość

17 193[2]
1453 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 14
Kod pocztowy 32-800
Tablice rejestracyjne KBR
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Brzesko
Brzesko
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brzesko
Brzesko
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Brzesko
Brzesko
Ziemia 49°58′08″N 20°36′23″E/49,968889 20,606389
TERC
(TERYT)
2121502024
Urząd miejski
ul. Głowackiego 51
32-800 Brzesko
Strona internetowa

Brzeskomiasto w Polsce, w województwie małopolskim, w powiecie brzeskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Brzesko, położone na Podgórzu Wiśnickim, nad rzeką Uszwicą.

Miasto liczy 17 193 mieszkańców (31 grudnia 2012).

W Brzesku znajduje się znany Browar Okocim, założony przez Jana Ewangelistę Goetza w 1845 r. Przemysł metalowy, paszowy. Neobarokowy kompleks pałacowo-parkowy Goetzów z XIX w. oraz kościół pw. św. Jakuba z XIV w. Zabytkowe cmentarze: wojenne z czasów I wojny światowej (nr 275, 276, 277) i cmentarz wyznania mojżeszowego z ok. trzystoma nagrobkami. W 1904 r. Brzesko nawiedził pożar, który zniszczył znaczną część zabudowy miasta.

Etymologia[edytuj]

Nazwa Brzeska prawdopodobnie pochodzi od słowa brzeg, brzeżek, ze względu na położenie miasta nad rzeką Uszwicą.[potrzebny przypis]

Historia[edytuj]

Prehistoria i starożytność[edytuj]

Prawdopodobnie najstarsze pozostałości pradziejowych myśliwych na terenie obecnego miasta Brzeska pochodzą z epoki mezolitu. Odnaleziono charakterystyczne wyroby krzemienne, służące za narzędzia pierwszym mieszkańcom tych terenów. Szybki rozwój gospodarki wpłynął na dalsze zasiedlanie, w początkach neolitu przybyły większe gromady hodowców i rolników. Pozostałości osad odnaleziono na terenie Okocimia, Poręby Spytkowskiej, Jasienia, a także bardziej na południe – Biesiadek, Lewniowej i Gosprzydowej (Gmina Gnojnik). Liczne stanowiska wczesnorolniczych kultur dostarczyły wielu odkryć archeologom – naczyń i kamiennych narzędzi. Mnogość odkryć czyni Brzesko jednym z ważniejszych ośrodków cywilizacji wczesnorolniczej na ziemiach polskich. Sposób uprawy ziemi z zastosowaniem orki sprzężajnej wprowadziła ludność kultury pucharów lejkowatych, która przybyła w późniejszych stuleciach neolitu. Przyczyniło się to do dalszego rozwoju rolnictwa i osadnictwa. Wyjałowienie ziemi doprowadziło jednak do poważnego kryzysu, w epoce brązu. W II–III w. n.e. nastąpił ponowny rozwój osadnictwa. W późnej fazie okresu rzymskiego na terenie Jadownik, Okocimia i Jasienia istniały osady ludności kultury przeworskiej. Jeszcze w XIX w. znaleziono w Brzesku rzymskie monety.

Średniowiecze[edytuj]

Kamienice przy rynku w Brzesku

Miasto lokowane było przez Spytka II Melsztyńskiego, kasztelana bieckiego, za zgodą królowej Jadwigi, która w 1385 roku wydała akt lokacyjny na prawie magdeburskim. Rozpoczął się proces urbanizacji oraz kształtowania szlaków komunikacyjnych, które obecnie funkcjonują. Zachował się też średniowieczny układ urbanistyczny z kwadratowym rynkiem i gotyckim kościołem pw. św. Jakuba z 1447 r. W 1386 r. mieszczanie brzescy trudniący się handlem i rzemiosłem zostali zwolnieni z ceł i myt.

W 1440 r. Grzegorz z Sanoka ufundował szpital dla ubogich w Brzesku.

Nowożytność i czasy najnowsze[edytuj]

W 1910 zorganizowano Stałą Drużynę Sokoła i przekształcono ją w 1914 r. w Polową Drużynę Sokolą oraz utworzono „Strzelca”.

1 sierpnia 1914 r., gdy wybuchła wojna serbskoaustro-węgierska, która w ciągu tygodnia przekształciła się w pierwszą wojnę światową, w Brzesku wydarzenia te poprzedziła mobilizacja do armii austro-węgierskiej.

Członkowie Polowej Drużyny Sokolej przygotowywali się do wojny z Rosją, odbywając ćwiczenia z zakresu musztry bojowej z użyciem broni palnej. Kiedy zorganizowano PDS, Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół” kierował Piotr Górski (prezes), Zygmunt Sozański (wiceprezes), Władysław Cyga (I wiceprezes), Włodzimierz Albinowski (gospodarz), Stefan Sukiennik i Szczęsny Chrapczyński. Pod ich kierunkiem „Sokół” i społeczeństwo powiatu brzeskiego zakupiło dla plutonu brzeskiego 20 karabinów marki Mannlicher, które przekazało PDS.

Właściciel pałacu w Brzesku Jan Ewangelista Goetz, Julian Kodrębski i Józef Neuman założyli spółkę – zalążek Browaru w Okocimiu w 1845 r. W 1856 r. wybudowano kolej KrakówDębicaLwów.

1 stycznia 1951 do Brzeska przyłączono wieś Słotwina[3].

W latach 1975–1998 miasto należało do województwa tarnowskiego.

 Z tym tematem związana jest kategoria: Osiedla Brzeska.

Zabytki[edytuj]

Ratusz[edytuj]

Ratusz w Brzesku

Ceglany, piętrowy Ratusz z wieżą, zaprojektowany przez Gabriela Niewiadomskiego, w stylu neogotyckim, pochodzący z 1909 r., mieści się przy ulicy Kościuszki. Jest jednym z najstarszych obiektów zabytkowo-historycznych w centrum Brzeska. W chwili obecnej mieści się tam Miejski Ośrodek Kultury.

Pałac Goetza[edytuj]

Część zachodnia pałacu
 Osobny artykuł: Pałac Goetza.

Dawna siedziba Goetzów Okocimskich, właścicieli i twórców Browaru Okocim, znajdująca się w Brzesku. Później wieloletnia siedziba Liceum Ogólnokształcącego, Liceum Ekonomicznego i innych szkół. Pierwsze zajęcia szkolne w pałacu odbyły się 12 kwietnia 1945 r. Obecnie zabytkowy (w dużej części drewniany, z holem myśliwskim, gdzie na ścianach wiszą poroża jeleni, głowy dzików, łosi i innych zwierząt łownych, w tym wielu już wymarłych gatunków[potrzebny przypis], oraz nie mniej znaną palmiarnią z wyjątkowym okazem groty wykonanej ze skał wulkanicznych, oraz zabytkową, prywatną kaplicą, oryginalnymi drewnianymi schodami i stylową biblioteką) gmach niszczał, przez nikogo nie zagospodarowany od 2002 roku. 30 listopada 2007 r. powrócił do potomków rodziny Goetzów, wykupiony od Państwa.

Cmentarz wojenny nr 276 – Brzesko[edytuj]

Zabytkowy cmentarz wojskowy, znajdujący się w Brzesku przy ul. Czarnowiejskiej. Pochodzi on z czasów I wojny światowej.

Jest miejscem pochówku 441 żołnierzy austro-węgierskich, 3 niemieckich i 63 rosyjskich. Przylega do ściany południowej cmentarza żydowskiego. Ogrodzony kamiennym murem, z wysoką bramą z półokrągłymi wrotami z drewna, z płaskorzeźbami orłów, po której obu stronach, od wewnętrznej części znajdują się altany kontemplacyjne. Naprzeciw wejścia, na końcu cmentarza znajduje się ściana o charakterze pomnika, z kamiennym krzyżem z datą 1914–1915, pośrodku niej znajduje się zaś tablica inskrypcyjna głosząca w trzech językach:

„WY COŚCIE PADLI ZA OJCZYZNĘ W BOJU
WRÓG CZY PRZYJACIEL – DOKONAWSZY CZYNU
ŚPIJCIE ZŁĄCZENI W TEJ ZIEMI POKOJU –
ZARÓWNO ZDOBI WAS WIENIEC WAWRZYNU”

Cmentarz został zaprojektowany przez Roberta Motkę, austriackiego porucznika, architekta, autora projektów wielu cmentarzy, a także pomników i kaplic.

Najważniejszymi elementami są ściana szczytowa z tablicą inskrypcyjną, zespół bramny, centralny monument oraz zbiorowa mogiła z pomnikiem z granitu.

Stary cmentarz[edytuj]

Naprzeciw budynku Sądu Rejonowego w Brzesku, przy ul. Kościuszki znajduje się stary, obecnie już nieużywany cmentarz parafialny parafii św. Jakuba Apostoła w Brzesku. Uwagę zwraca ciekawa architektura.

Cmentarze żydowskie[edytuj]

W Brzesku istniały dwa kirkuty. Starszy cmentarz powstał w XVII wieku i został zamknięty z powodu zapełnienia w połowie XIX wieku. Przetrwał, choć był uszkodzony II wojnę światową. Powojenne władze miasta zniszczyły cmentarz, godząc się na wzniesienie na jego terenie garaży. Nowy cmentarz powstał w 1846, istnieje do dnia dzisiejszego. Znajdują się na nim masowe groby żydowskich ofiar niemieckich zbrodni i pomnik upamiętniający ich śmierć. Cmentarz został wpisany do rejestru zabytków.

Pomnik św. Floriana[edytuj]

Pomnik św. Floriana w Brzesku. Widok zza klombów

Pomnik św. Floriana, odsłonięto w 1731 r. Po pożarze miasta w 1904 roku został odrestaurowany i ustawiony w 1906 r. na środku Rynku Starego Miasta (dzisiejsze ścisłe centrum). Ostatnie prace restauratorskie poczyniono kilka lat temu. Jest najstarszą tego typu rzeźbą we wschodniej części województwa małopolskiego, a przy tym artystycznie najdoskonalszą i najstarszą z tego rodzaju zabytków w regionie.

Grób Nieznanego Żołnierza[edytuj]

Grób Nieznanego Żołnierza

Grób Nieznanego Żołnierza znajduje się przy szosie głównej E4 przy ul. Kościuszki, nieopodal cmentarza parafialnego parafii św. Jakuba Apostoła w Brzesku, tuż obok Kościoła Ducha Św., naprzeciwko budynku Sądu Rejonowego. Tablica pamiątkowa poświęcona jest „Nieznanemu Żołnierzowi poległemu za ojczyznę 1914–1920”. Przy pomniku z okazji ważnych uroczystości państwowych palą się dwa gazowe znicze, wartę pełnią żołnierze lub harcerze, składane są wieńce i kwiaty, w uroczystościach uczestniczą poczty sztandarowe.

Transport[edytuj]

Kolej[edytuj]

 Zobacz też: Brzesko Okocim.

W Brzesku znajduje się stacja, przez którą przebiega linia kolejowa 91 Kraków GłównyMedyka. Na stacji zatrzymują się pociągi REGIO i interREGIO Przewozów Regionalnych oraz pociągi TLK spółki PKP Intercity.

Komunikacja miejska[edytuj]

 Osobny artykuł: MPK w Brzesku.

Publicznym przewoźnikiem komunikacji miejskiej jest MPK w Brzesku, której prezesem tej firmy jest Krzysztof Gawor. Obecnie obsługuje 5 linii. Tabor wykorzystuje polskie autobusy Autosan i Jelcz oraz pięć niemieckich Mercedesów.

Transport lotniczy[edytuj]

Ok. 25 km na północ od miasta funkcjonuje samolotowe lądowisko Strzelce Małe-Szczurowa.

W 2013 r. przy ul. Kościuszki oddano do użytku sanitarne lądowisko.

Kultura i sport[edytuj]

  • Miejski Ośrodek Kultury w Brzesku
  • Starostwo Powiatowe w Brzesku
  • Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Brzesku
  • kino
  • stadion Okocimskiego Klubu Sportowego
  • kryta pływalnia
  • korty tenisowe
  • dwa obiekty sportowe „Orlik 2012”
  • kręgielnia klasyczna BOSiR Brzesko
  • bowling
  • Regionalne Centrum Kulturalno – Biblioteczne
  • Brzeski Klub Bokserski „Magic Boxing”
  • Biblioteka Pedagogiczna w Tarnowie Filia w Brzesku
  • zespół muzyczny „Tormentia”

Szkoły[edytuj]

Instytucje[edytuj]

  • Powiatowy Urząd Pracy w Brzesku
  • Zarząd Dróg Powiatowych w Brzesku
  • Powiatowy Inspektorat Nadzoru Budowlanego w Brzesku
  • Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie
  • Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Brzesku
  • Sąd Rejonowy w Brzesku
  • Bank Spółdzielczy w Brzesku

Wspólnoty religijne[edytuj]

Kościół Matki Bożej Częstochowskiej w Brzesku-Słotwinie
 Osobny artykuł: Religia w Brzesku.

Parki[edytuj]

Park Jordanowski w Brzesku w 2007 roku
Widok Pałacu Goetza

Park Jana Albina Goetza[edytuj]

Park krajobrazowy, typu angielskiego, założony pod koniec XIX w. przez Jana Albina Goetza i jego żonę hrabinę Zofię z Sumińskich w pobliżu Browaru Okocim, o powierzchni 40 ha (obecnie 17 ha z powierzchni dawnego parku, który przylega do 27 ha obszaru leśnego. Do dnia dzisiejszego rosną w nim 43 gatunki drzew (w tym egzotycznych), oraz 12 gatunków krzewów, m.in.: rododendrony, choiny kanadyjskie, tulipanowce amerykańskie, jaśminowce, berberysy, klony, buki, kasztanowce, wiązy, olchy, dęby. W centrum parku znajduje się neobarokowy i neorokokowy pałac w stylu wiedeńskim.

Ludzie związani z Brzeskiem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Brzeskiem.
Honorowi obywatele
Urodzeni w Brzesku
Zmarli w Brzesku

Miasta partnerskie[edytuj]

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Brzeska w 2014 roku [7].


Piramida wieku Brzesko.png

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj]