Poręba Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 777[1]
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832976
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Ziemia49°57′26″N 21°00′00″E/49,957222 21,000000

Poręba Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. W latach 1547-1945 należała do tzw. Hrabstwa Tarnowskiego. Wieś leży w dolinie potoku Radlanka, w obniżeniu pomiędzy Górą Świętego Marcina a Słoną Górą, około siedem kilometrów na południe od centrum Tarnowa[2].

Poręba Radlna. Mapa wsi około 1860.
Poręba Radlna. Widok na nowy kościół z tzw. Kościeliska tj. placu po starym, rozebranym już kościele. Według podań pierwotnie znajdowała się tu gontyna słowiańska. Fot. 16.01.2016.

Pieczęć wiejska z 1798 przedstawia rękę trzymającą topór drwalski. Napis w otoku: POREMBA[3]. Według innych źródeł druga wersja pieczęci przedstawiała pień drzewa z wbitą siekierą[4].

Toponimia[edytuj]

Poręba oznacza obszar, na którym wycięto drzewa w lesie[5]. Drugi człon nazwy Radlna pochodzi od sąsiedniej miejscowości. Być może pierwotnie była to lesista część Radlnej, na której osadzono nowych mieszkańców, następnie wydzielona jako nowa wieś (wskazuje na to zmiana nazwy miejscowej parafii). Drugi człon w nazwie mógł też się pojawić w celu odróżnienia od innych poręb. Jako wyróżnik przyjęto nazwę sąsiedniej, znaczniejszej wówczas wsi Radlna[3]. Integralne części wsi: Sutkówka, Podkościele, Stawiska, Rola, Przebienda, Kolonia, Masiówka. Przysiółki: Granice, Górskiego[3].

Historia[edytuj]

Historia Poręby Radlnej sięga XIV wieku. W 1392 kupił ją od syna Pełki z rodu Gryfitów późniejszy wojewoda krakowski Jan Tarnowski herbu Leliwa. Odtąd przez kilka stuleci należące do ich potomków sąsiednie wsie: Poręba Radlna i Radlna, wchodziły w skład jednej parafii. Oprócz dokumentów zaświadcza o tym znajdująca się w kościele kamienna, gotycka chrzcielnica ozdobiona odkutymi w niej ich herbami: Leliwą i Gryfem[3]. Miejscowa parafia (pierwotnie wymieniana jako parafia w Radlnej) istniała już przed 1350 rokiem i posiadała własny, drewniany kościół[3]. Następna świątynia powstała przypuszczalnie w XV wieku i istniała do 1933 roku, kiedy to została uszkodzona w czasie gwałtownej burzy i rozebrana. Upadająca lipa przedzieliła kościół na pół[3]. Po drugiej stronie drogi istniała już wówczas nowa, murowana świątynia[3].

W latach 1687 - 1814 we wsi istniał przytułek zwany wówczas szpitalem[6]. Obecny, murowany kościół pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła został ufundowany przez parafian oraz w części[3] przez Konstancję i Eustachego Sanguszków jako wotum za narodziny syna Romana. Świątynia powstała w latach 1904 - 1905. Autorem projektu kościoła w stylu neoromańskim i neogotyckim, był Jan Sas-Zubrzycki[7].

Przed rokiem 1587 powstała w Porębie Radlnej szkoła parafialna, funkcjonowała ona w różnych miejscach do 1856. Przez kilka lat istniała szkoła trywialna, ale z przyczyny złych warunków lokalowych starano się o nowy obiekt. Dopiero w 1878 dzięki dotacji rządowej i składkom ludności otwarto kolejny parterowy budynek szkolny z dwoma salami lekcyjnymi i trzyizbowym mieszkaniem dla kierownika szkoły. W latach 1982-1986 na miejscu poprzedniej, wybudowano obecny budynek szkoły podstawowej[8].

W czasie suszy, w lipcu 1889 w Porębie Radlnej spłonęła na stosie pochodząca z Łowczówka Marianna Kozik, pastuszka i służąca miejscowego gospodarza Frysztaka[9][10]. W tym samym roku prasa donosiła, że po ekshumacji, śledztwo sądowe uznało ten przypadek za tzw. "samobójstwo ascetyczne"[11][12]. Badacze literatury wskazują to wydarzenie jako jeden z motywów napisania przez Stanisława Wyspiańskiego dramatu Klątwa (autor przebywał w sierpniu 1889 w pobliskim Tarnowie)[13].

Od 1910[14], przez 16 lat kierownikiem miejscowej szkoły ludowej, dwuklasowej był Jan Jaracz, ojciec znanego aktora Stefana Jaracza[3].

Począwszy od 1912 Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec” w Tarnowie organizowało stałe ćwiczenia terenowe i manewry wojskowe m.in. w Skrzyszowie, Czarnej, Porębie Radlnej i Zgłobicach.

Z miejscowością związany jest ks. prof. Zbigniew Adamek, który w ciągu dnia odprawiał msze u miejscowych sióstr w tzw. Willi, a nocą używając teleskopów "podpatrywał tajne życie gwiazd"[15]. Od 2004 roku w budynku tym funkcjonuje ośrodek leczenia z uzależnień prowadzony przez Wspólnotę Cenacolo tzw. dom im. bł. Karoliny Kózkówny[16].

Na skraju wsi, na Słonej Górze znajduje się cmentarz wojenny nr 175 z okresu pierwszej wojny światowej.

Las Gajków - miejsce zbrodni wojennej[edytuj]

W leśnych wąwozach na północnym stoku Słonej Góry, na granicy Piotrkowic, Poręby Radlnej i Łękawki Niemcy trzykrotnie dokonali egzekucji polskich obywateli, osadzonych wcześniej w tarnowskim więzieniu oraz jednego przypadkowego świadka wydarzenia z Łękawki. W dniach 29.VII i 24.XII.1940 oraz 2.II.1944 rozstrzelano łącznie ok. 70 osób, a ich bagaż podręczny spalono. Spalone na miejscu bagaże ofiar świadczą o wywożeniu osadzonych pod pretekstem zmiany aresztu. Po wojnie ciała ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły obok drogi wojewódzkiej na terenie Łękawki. W ekshumacji pomagała drużyna z Ochotniczej Straży Pożarnej w Porębie Radlnej. Uroczysty pogrzeb pomordowanych odbył się w 1959. Ustalono jedynie 38 nazwisk ofiar. W 1968 w Bochum rozpoczął się proces trzech byłych podoficerów SS oskarżonych m.in. o masowe egzekucje w Porębie Radlnej i Piotrkowicach[17][3][18][19][20][21].

Znani mieszkańcy[edytuj]

  • Karol Trochanowski (1854-1929) - urodzony w Porębie Radlnej, chemik, balneolog, pedagog. Dyrektor Wyższej Szkoły Realnej w Tarnowie w latach 1902-1924. Odkrywca wielu źródeł mineralnych m.in. w Wysowej, Iwoniczu, Krościenku. Jeden z inicjatorów budowy wodociągu w Tarnowie (1910). Pochowany na Starym Cmentarzu w Tarnowie[22][23][24].
  • Ludwik Tyrka (1864-1954) - urodzony w Porębie Radlnej, wójt, polityk BBWR[25], senator II RP.
  • Maria Kozaczkowa (1910-1982) ps. "Maryla znad Wisły" - poetka ludowa, w latach 1931-1932 prowadziła w Porębie Radlnej placówkę pocztową[3][26], w czasie II wojny światowej łączniczka i kolporterka prasy podziemnej[26].
  • Józefa Frysztakowa (1921-2008) - poetka i malarka, nauczycielka matematyki w Szkole Podstawowej w Porębie Radlnej.
Poręba Radlna k.Tarnowa. Po lewej cmentarz z kaplicą cmentarną, po prawej kościół. Panorama przysiółka Sutkówka. 2009
Poręba Radlna k.Tarnowa. Po lewej cmentarz z kaplicą cmentarną, po prawej kościół. Panorama przysiółka Sutkówka. 2009

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

Tadeusz Pęcak - „Poręba Radlna. Dzieje do 1988r.”

Przypisy

  1. Urząd Gminy Tarnów: Stan ludności Gminy Tarnów na dzień: 30 czerwca 2015 r. [dostęp 2015-12-31].
  2. Andrzej Matuszczyk: Pogórze Karpackie. Tarnów: 1995. ISBN 83-903260-1-9.
  3. a b c d e f g h i j k „Poręba Radlna.Dzieje do 1988r.” Tadeusz Pęcak
  4. Urząd Gminy Tarnów [dostęp 30 lipca 2009]
  5. Słownik języka polskiego. PWN. [dostęp 2015-12-28].
  6. Archiwum Diecezjalne w Tarnowie [dostęp 30 lipca 2009]
  7. Zabytkowe kościoły diecezji tarnowskiej [dostęp 3 września 2012]
  8. Stowarzyszenie Przyjaciół Gminy Tarnów: Poręba Radlna. [dostęp 2016-01-01].
  9. Kurier Lwowski, 24 lipca 1889.
  10. "Pamiętnik literacki. Tom 89" - Zakład im. Ossolińskich, 1998 https://books.google.pl/books?id=FVlgAAAAMAAJ&q=kozik+radlnej&dq=kozik+radlnej&hl=pl&sa=X&redir_esc=y
  11. Dom Polski. Pismo Beletrystyczne i Naukowe. 1889 R.2 nr25, www.wbc.poznan.pl, 1889 [dostęp 2016-02-26].
  12. Prawda. Tygodnik polityczny, społeczny i literacki., Warszawa 1889.
  13. "Stanisław Wyspiański, studium artysty" - Ewa Miodońska-Brookes https://books.google.pl/books?id=C6IoAAAAMAAJ&q=kozik+radlnej&dq=kozik+radlnej&hl=pl&sa=X&redir_esc=y
  14. EdwardE. Krasiński EdwardE., Stefan Jaracz, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  15. Poręba Radlna. Parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła. "Skąd lepiej widać niebo". Tarnowski Gość Niedzielny http://www.tgn.diecezja.tarnow.pl/archiwum/%212004/0201/_parafia.php
  16. Domy Wspólnoty Cenacolo w Polsce http://www.nie-narkotykom.sos.pl/index.php/kimjestesmy/polskiecenacolo
  17. PAP. Winni śmierci 45 tys. ludzi. „Dziennik Bałtycki”, 05.11.1968. 
  18. Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, s. Irena Molenda - uczestniczka konspiracji antyniemieckiej w Krynicy, rozstrzelana w Porębie Radlnej..
  19. Miejsca pamięci narodowej. W: Poręba Radlna - mogiła zamordowanych Polaków w czasie II wś [on-line]. [dostęp 2016-01-01].
  20. Pomniki i Miejsca pamięci Narodowej. Przewodnik cz. I. Tarnów: PTTK, 2006.
  21. Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939 - 1945. Województwo tarnowskie. Warszawa: 1984.
  22. Pochowani na Starym Cmentarzu w Tarnowie. [dostęp 2015-12-31].
  23. Andrzej Kazimierz Banach: Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61-1917/18: rozprawa habilitacyjna. 1997. [dostęp 2015-12-31].
  24. Antoni Sypek: Facebookowy sztambuch Antoniego Sypka. W: Dr Karol Trochanowski (1854-1929) [on-line]. [dostęp 2016-01-01].
  25. Senatorowie III kadencji Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (1930-1935)
  26. a b kwartalnik Twórczość Ludowa nr 3-4 (50). 2001. [dostęp 2015-12-28].

Linki zewnętrzne[edytuj]