Poręba Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Poręba Radlna
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 777[1]
Strefa numeracyjna (+48) 14
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832976
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Ziemia 49°57′N 21°00′E/49,950000 21,000000

Poręba Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego. W latach 1547-1945 należała do tzw. Hrabstwa Tarnowskiego. Wieś leży w dolinie potoku Radlanka, w obniżeniu pomiędzy Górą Świętego Marcina a Słoną Górą, około siedem kilometrów na południe od centrum Tarnowa[2].

Poręba Radlna k.Tarnowa. Kościół parafialny. Przysiółek Sutkówka. 2009
Poręba Radlna. Mapa wsi około 1860.

Pieczęć wiejska z 1798 przedstawia rękę trzymającą topór drwalski. Napis w otoku: POREMBA[3]. Wg innych źródeł alternatywna wersja pieczęci przedstawiała pień drzewa z wbitą siekierą[4].

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Poręba oznacza obszar, na którym wycięto drzewa w lesie[5]. Drugi człon nazwy Radlna pochodzi od sąsiedniej miejscowości. Być może pierwotnie była to lesista część Radlnej, na której osadzono nowych mieszkańców, następnie wydzielona jako nowa wieś (wskazuje na to zmiana nazwy miejscowej parafii). Drugi człon w nazwie mógł też się pojawić w celu odróżnienia od innych poręb. Jako wyróżnik przyjęto nazwę sąsiedniej, znaczniejszej wówczas wsi Radlna[3]. Przysiółki: Sutkówka, Podkościele, Stawiska, Rola, Przebienda, Masiówka, Granice, Górskiego[3].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia Poręby Radlnej sięga XIV wieku. W 1392 kupił ją od syna Pełki z rodu Gryfitów wojewoda krakowski Jan Tarnowski herbu Leliwa. Odtąd przez kilka stuleci należące do ich potomków sąsiednie wsie: Poręba Radlna i Radlna, wchodziły w skład jednej parafii. Oprócz dokumentów zaświadcza o tym znajdująca się w kościele kamienna, gotycka chrzcielnica ozdobiona odkutymi w niej ich herbami: Leliwą i Gryfem[3]. Miejscowa parafia (pierwotnie wymieniana jako parafia w Radlnej) istniała już przed 1350 rokiem i posiadała własny, drewniany kościół[3]. Następny kościół powstał przypuszczalnie w XV wieku i istniał do 1915 roku, kiedy został rozebrany w wyniku uszkodzenia przez drzewo podczas burzy[3]. Po drugiej stronie drogi istniała już wówczas nowa, murowana świątynia[3].

Przed rokiem 1587 powstała w Porębie Radlnej szkoła parafialna, a w latach 1687 - 1814 we wsi istniał przytułek zwany wówczas szpitalem[6]. Obecny, murowany kościół pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła został ufundowany w części[3] przez Konstancję i Eustachego Sanguszków jako wotum za narodziny syna Romana, powstał w latach 1904 - 1905. Autorem projektu świątyni, zbudowanej w stylach neoromańskim i neogotyckim, był Jan Sas-Zubrzycki[7].

W 1866 dzięki wsparciu księcia Władysława Sanguszki powstał budynek szkolny. W latach 80 – tych XX w. na miejscu starej, wybudowano nową szkołę[8].

W czasie suszy, w lipcu 1889 w Porębie Radlnej spalono na stosie pochodzącą z Łowczówka Mariannę Kozik, służącą miejscowego gospodarza Frysztaka[9][10].

Na skraju wsi, na grzbiecie jednego z ramion Słonej Góry, znajduje się zbiorowa mogiła rozstrzelanych, w czasie okupacji, ok. 70 osób z tarnowskiego więzienia. Egzekucje wykonywane przez Niemców w leśnym wąwozie, leżącym przy granicy z Piotrkowicami, odbyły się trzykrotnie 29.VII i 24.XII.1940 oraz 2.II.1944. Ciała ekshumowano z pobliskiego wąwozu. Ustalono jedynie 38 nazwisk ofiar[3][11][12][13][14].

Przez 16 lat dyrektorem miejscowej szkoły podstawowej był Jan Jaracz, ojciec znanego aktora Stefana Jaracza[3]. Z miejscowością związany jest ks. prof. Zbigniew Adamek, który w ciągu dnia odprawiał msze u miejscowych sióstr w tzw. Willi, a nocą używając teleskopów "podpatrywał tajne życie gwiazd"[15]. Od 2004 roku w budynku tym funkcjonuje ośrodek leczenia z uzależnień prowadzony przez Wspólnotę Cenacolo tzw. dom im. bł. Karoliny Kózkówny[16]. Na skraju wsi, na Słonej Górze znajduje się cmentarz wojenny nr 175.

Znani mieszkańcy[edytuj | edytuj kod]

  • Karol Trochanowski (1854-1929) - urodzony w Porębie Radlnej, chemik, balneolog, pedagog. Dyrektor Wyższej Szkoły Realnej w Tarnowie w latach 1902-1924. Odkrywca wielu źródeł mineralnych m.in. w Wysowej, Iwoniczu, Krościenku. Jeden z inicjatorów budowy wodociągu w Tarnowie (1910). Pochowany na Starym Cmentarzu w Tarnowie[17][18][19].
  • Ludwik Tyrka (1864-1954) - urodzony w Porębie Radlnej, wójt, polityk BBWR[20], senator II RP.
  • Maria Kozaczkowa (1910-1982) ps. "Maryla znad Wisły" - poetka ludowa, w latach 1931-1932 prowadziła w Porębie Radlnej placówkę pocztową[3][21], w czasie II wojny światowej łączniczka i kolporterka prasy podziemnej[21].
  • Józefa Frysztakowa (1921-2008) - poetka i malarka, nauczycielka matematyki w Szkole Podstawowej w Porębie Radlnej.
Poręba Radlna k.Tarnowa. Po lewej cmentarz z kaplicą cmentarną, po prawej kościół. Panorama przysiółka Sutkówka. 2009
Poręba Radlna k.Tarnowa. Po lewej cmentarz z kaplicą cmentarną, po prawej kościół. Panorama przysiółka Sutkówka. 2009

Przypisy

  1. Urząd Gminy Tarnów: Stan ludności Gminy Tarnów na dzień: 30 czerwca 2015 r. [dostęp 2015-12-31].
  2. Andrzej Matuszczyk: Pogórze Karpackie. Tarnów: 1995. ISBN 83-903260-1-9.
  3. a b c d e f g h i j k „Poręba Radlna.Dzieje do 1988r.” Tadeusz Pęcak
  4. Urząd Gminy Tarnów [dostęp 30 lipca 2009]
  5. Słownik języka polskiego. PWN. [dostęp 2015-12-28].
  6. Archiwum Diecezjalne w Tarnowie [dostęp 30 lipca 2009]
  7. Zabytkowe kościoły diecezji tarnowskiej [dostęp 3 września 2012]
  8. Stowarzyszenie Przyjaciół Gminy Tarnów: Poręba Radlna. [dostęp 2016-01-01].
  9. "Stanisław Wyspiański, studium artysty" - Ewa Miodońska-Brookes https://books.google.pl/books?id=C6IoAAAAMAAJ&q=kozik+radlnej&dq=kozik+radlnej&hl=pl&sa=X&redir_esc=y
  10. "Pamiętnik literacki. Tom 89" - Zakład im. Ossolińskich, 1998 https://books.google.pl/books?id=FVlgAAAAMAAJ&q=kozik+radlnej&dq=kozik+radlnej&hl=pl&sa=X&redir_esc=y
  11. Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, s. Irena Molenda - uczestniczka konspiracji antyniemieckiej w Krynicy, rozstrzelana w Porębie Radlnej..
  12. Miejsca pamięci narodowej. W: Poręba Radlna - mogiła zamordowanych Polaków w czasie II wś [on-line]. [dostęp 2016-01-01].
  13. Pomniki i Miejsca pamięci Narodowej. Przewodnik cz. I. Tarnów: PTTK, 2006.
  14. Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939 - 1945. Województwo tarnowskie. Warszawa: 1984.
  15. Poręba Radlna. Parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła. "Skąd lepiej widać niebo". Tarnowski Gość Niedzielny http://www.tgn.diecezja.tarnow.pl/archiwum/%212004/0201/_parafia.php
  16. Domy Wspólnoty Cenacolo w Polsce http://www.nie-narkotykom.sos.pl/index.php/kimjestesmy/polskiecenacolo
  17. Pochowani na Starym Cmentarzu w Tarnowie. [dostęp 2015-12-31].
  18. Andrzej Kazimierz Banach: Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61-1917/18: rozprawa habilitacyjna. 1997. [dostęp 2015-12-31].
  19. Antoni Sypek: Facebookowy sztambuch Antoniego Sypka. W: Dr Karol Trochanowski (1854-1929) [on-line]. [dostęp 2016-01-01].
  20. Senatorowie III kadencji Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (1930-1935)
  21. a b kwartalnik Twórczość Ludowa nr 3-4 (50). 2001. [dostęp 2015-12-28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]