Poręba Radlna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Poręba Radlna
Poręba Radlna. Kościół parafialny.
Poręba Radlna. Kościół parafialny.
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Tarnów
Liczba ludności (2015) 777[1]
Strefa numeracyjna (+48) 14
Kod pocztowy 33-112[2]
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0832976
Położenie na mapie gminy wiejskiej Tarnów
Mapa lokalizacyjna gminy wiejskiej Tarnów
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnowskiego
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Poręba Radlna
Poręba Radlna
Ziemia49°57′26″N 21°00′00″E/49,957222 21,000000

Poręba Radlnawieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Tarnów. Wieś leży w dolinie potoku Radlanka, w obniżeniu pomiędzy Górą Świętego Marcina a Słoną Górą, około siedem kilometrów na południe od centrum Tarnowa[3].

Poręba Radlna. Mapa wsi około 1860.

Pieczęć wiejska z 1798 przedstawia rękę trzymającą topór drwalski. Napis w otoku: POREMBA[4]. Według innych źródeł druga wersja pieczęci przedstawiała pień drzewa z wbitą siekierą[5].

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Poręba Radlna[6][7]
SIMC Nazwa Rodzaj
0832982 Czermakówka część wsi
0832999 Granice Południowe część wsi
0833007 Granice Północne część wsi
0833013 Masiówki część wsi
0833020 Podkościele część wsi
0833036 Pod Lasem część wsi
0833042 Przebięda część wsi
0833059 Przemyśl część wsi
0833065 Rola część wsi
0833071 Stawiska część wsi

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

Poręba oznacza obszar, na którym wycięto drzewa w lesie[8]. Drugi człon nazwy Radlna pochodzi od sąsiedniej miejscowości. Być może pierwotnie była to lesista część Radlnej, na której osadzono nowych mieszkańców, następnie wydzielona jako nowa wieś (wskazuje na to zmiana nazwy miejscowej parafii). Drugi człon w nazwie mógł też się pojawić w celu odróżnienia od innych poręb. Jako wyróżnik przyjęto nazwę sąsiedniej, znaczniejszej wówczas wsi Radlna[4]. Integralne części wsi: Sutkówka, Podkościele, Stawiska, Rola, Przebienda, Kolonia, Masiówka. Przysiółki: Granice, Górskiego[4].

Najstarsze miejscowe nazwiska[edytuj | edytuj kod]

Spis pańszczyzny z 1785 roku wymienia w Porębie Radlnej rodziny o następujących nazwiskach: Bryg (1), Budzik (1), Czermak (1), Frysztak (2), Górski (2), Hońdo (1), Kasprzycki (1), Kloch (1), Kostkowicz (1), Nowak (1), Reszczyński (1), Sutkowski (1), Tyrka (2), Walkowicz (2), Wzorek (1), Żydowski (3). W nawiasach podano liczbę rodzin o danym nazwisku[4].

W tym też czasie poszczególne role (części wsi) i zagrody nosiły nazwy zaczerpnięte od poprzednich gospodarzy. Były to: Banachowska (Banach), Dziubrowska, Gieracowska, Kostkowiczowa (Kostkowicz), Kowalowska (Kowal), Nosalowska (Nosal), Reszczyńska (Reszczyński), Stępkowska (Stępek), Sutkowska (Sutkowski), Tyrkowska (Tyrka), Walkowiczowska (Walkowicz), Wilkowska (Wilk), Zygmuntowska (Zygmunt), Żydowska (Żydowski)[4]. W nawiasie podano przypuszczalne nazwisko, od którego pochodziła.

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

W okresie I RP położona w powiecie pilzneńskim w województwie sandomierskim. W latach 1547-1945 należała do tzw. Hrabstwa Tarnowskiego[9][10].

Po utworzeniu gmin zbiorowych Poręba Radlna należała w latach 1934–1954 do Gminy Gumniska. Następnie w latach 1954–1960 do Gromady Radlna. Między 1960–1972 do Gromady Tarnowiec. Od 1973 sołectwo wchodzi w skład Gminy Tarnów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Historia Poręby Radlnej sięga XIV wieku. W 1392 kupił ją od syna Pełki z rodu Gryfitów późniejszy wojewoda krakowski Jan Tarnowski herbu Leliwa. Odtąd przez kilka stuleci należące do ich potomków sąsiednie wsie: Poręba Radlna i Radlna, wchodziły w skład jednej parafii. Oprócz dokumentów zaświadcza o tym znajdująca się w kościele kamienna, gotycka chrzcielnica ozdobiona odkutymi w niej ich herbami: Leliwą i Gryfem[4]. Miejscowa parafia (pierwotnie wymieniana jako parafia w Radlnej) istniała już przed 1350 rokiem i posiadała własny, drewniany kościół[4]. Następna świątynia powstała przypuszczalnie w XV wieku i istniała do 1933 roku, kiedy to została uszkodzona w czasie gwałtownej burzy i rozebrana. Upadająca lipa przedzieliła kościół na pół[4]. Po drugiej stronie drogi istniała już wówczas nowa, murowana świątynia[4].

W latach 1687 - 1814 we wsi istniał przytułek zwany wówczas szpitalem[11]. Obecny, murowany kościół pw. świętych Apostołów Piotra i Pawła został ufundowany (120 000 koron) przez Konstancję i Eustachego Sanguszków jako wotum za narodziny syna Romana. Parafianie opłacili robociznę i transport (80 000 koron)[4]. Świątynia powstała w latach 1904 - 1906. Autorem projektu kościoła w stylu neoromańskim i neogotyckim, był Jan Sas-Zubrzycki[12].

W 1884 roku powstało we wsi kółko rolnicze[4].

W czasie suszy, w lipcu 1889 w Porębie Radlnej spłonęła na stosie pochodząca z Łowczówka Marianna Kozik, pastuszka i służąca miejscowego gospodarza Frysztaka[13][14]. W tym samym roku prasa donosiła o wynikach śledztwa. Przy braku świadków, po ekshumacji i przesłuchaniach we wsi uznano ten przypadek za tzw. "samobójstwo ascetyczne"[15][16]. Wg śledczych kobieta sama usypała stos drewna pod ścianą lasu, przywiązała się do pala i podpaliła. Badacze literatury wskazują to głośne wydarzenie (temat poruszany był przez prasę w 3 zaborach) jako jeden z motywów napisania przez Stanisława Wyspiańskiego dramatu Klątwa. Przebywał on w sierpniu 1889 w pobliskim Tarnowie[17].

W 1910 pod auspicjami Powiatowej Spółki Kredytowej otwarto w Porębie Radlnej Kasę Stefczyka[4].

Począwszy od 1912 Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne „Strzelec” w Tarnowie organizowało stałe ćwiczenia terenowe i manewry wojskowe m.in. w Skrzyszowie, Czarnej, Porębie Radlnej i Zgłobicach. W czasie pierwszej wojny światowej na południowym skraju wsi, na Słonej Górze zatrzymała się linia frontu. Pozostałością z tego okresu jest cmentarz wojenny nr 175.

W 1919 roku przemianowano istniejące we wsi Stowarzyszenia Młodzieży Katolickiej Męskiej i Żeńskiej na Zjednoczenie Młodzieży Polskiej. W ramach tej organizacji działał wiejski zespół teatralny[4].

Od 1922 roku na terenie wsi działa Ochotnicza Straż Pożarna[4].

W latach 1925 - 1937 działał we wsi zespół chóralny założony przez miejscowego organistę Józefa Kempę[4].

W latach 30-tych we wsi działały struktury następujących partii: Narodowa Demokracja, Stronnictwo Ludowe oraz zwolennicy sanacji w osobach wójta i plebana[4].

W 1935 roku grupa mieszkańców Poręby Radlnej oskarżona została o tworzenie komórki nielegalnej organizacji o nazwie Obóz Wielkiej Polski pod przykrywką młodzieżowej sekcji Stronnictwa Narodowego[18].

Z miejscowością związany jest ks. prof. Zbigniew Adamek, który w ciągu dnia odprawiał msze u miejscowych sióstr w tzw. Willi, a nocą używając teleskopów "podpatrywał tajne życie gwiazd"[19]. Od 2004 roku w budynku tym funkcjonuje ośrodek leczenia z uzależnień prowadzony przez Wspólnotę Cenacolo tzw. dom im. bł. Karoliny Kózkówny[20].

Szkoła w Porębie Radlnej[edytuj | edytuj kod]

Przed rokiem 1587 powstała w Porębie Radlnej szkoła parafialna, funkcjonowała ona w różnych miejscach do 1856. Przez kilka lat istniała szkoła trywialna, ale z przyczyny złych warunków lokalowych starano się o nowy obiekt. Dopiero w 1878 dzięki dotacji rządowej i składkom ludności otwarto kolejny parterowy budynek szkolny z dwoma salami lekcyjnymi i trzyizbowym mieszkaniem dla kierownika szkoły. W latach 1982-1986 na miejscu poprzedniej wybudowano obecną placówkę[21]. Od 1910[22], przez 16 lat kierownikiem miejscowej szkoły ludowej, dwuklasowej był Jan Jaracz, ojciec znanego aktora Stefana Jaracza[4]. W latach 80-tych XX wieku w miejscowej szkole uczyła Józefa Frysztakowa.

Słona Góra - miejsce zbrodni wojennej[edytuj | edytuj kod]

W leśnych wąwozach na północnym stoku Słonej Góry, na granicy Piotrkowic, Poręby Radlnej i Łękawki Niemcy trzykrotnie dokonali egzekucji polskich obywateli, osadzonych wcześniej w tarnowskim więzieniu oraz jednego przypadkowego świadka wydarzenia z Łękawki. W dniach 29.VII i 24.XII.1940 oraz 2.II.1944 rozstrzelano łącznie ok. 70 osób, a ich bagaż podręczny spalono. Spalone na miejscu bagaże ofiar świadczą o wywożeniu osadzonych pod pretekstem zmiany aresztu. Po wojnie ciała ekshumowano i przeniesiono do wspólnej mogiły obok drogi wojewódzkiej na terenie Łękawki. W ekshumacji pomagała drużyna z Ochotniczej Straży Pożarnej w Porębie Radlnej. Uroczysty pogrzeb pomordowanych odbył się w 1959. Ustalono jedynie 38 nazwisk ofiar. W 1968 w Bochum rozpoczął się proces trzech byłych podoficerów SS oskarżonych m.in. o masowe egzekucje w Porębie Radlnej i Piotrkowicach[23][4][24][25][26][27].

Związani z Porębą Radlną[edytuj | edytuj kod]

  • Karol Trochanowski (1854-1929) - urodzony w Porębie Radlnej, chemik, balneolog, pedagog. Dyrektor Wyższej Szkoły Realnej w Tarnowie w latach 1902-1924. Odkrywca wielu źródeł mineralnych m.in. w Wysowej, Iwoniczu, Krościenku. Jeden z inicjatorów budowy wodociągu w Tarnowie (1910). Pochowany na Starym Cmentarzu w Tarnowie[28][29][30].
  • Piotr Halak (1862-1931) - urodzony w Porębie Radlnej, ksiądz katolicki, od 1896 proboszcz w Porębie Radlnej[4], od 1903 w Trzcianie a od 1907 w Gręboszowie[31]. Współzałożyciel Unii Apostolskiej Kleru (ascetyczne stowarzyszenie kapłańskie). We wrześniu 1914 roku dla walczących legionistów zorganizował szpital, zabitych chował na cmentarzu w Gręboszowie. Odznaczony Krzyżem i medalem niepodległości[32]. Dla samotnych i schorowanych urządził na plebanii przytułek. Zmarł w opinii świętości[33][34][35].
  • Ludwik Tyrka (1864-1954) - urodzony w Porębie Radlnej, wójt Poręby Radlnej, polityk SKL a następnie BBWR[36], senator II RP.
  • Maria Kozaczkowa (1910-1982) ps. "Maryla znad Wisły" - poetka ludowa, w latach 1931-1932 prowadziła w Porębie Radlnej placówkę pocztową[4][37], w czasie II wojny światowej łączniczka i kolporterka prasy podziemnej[37].
  • Józefa Frysztakowa (1921-2008) - poetka i malarka, nauczycielka matematyki w Szkole Podstawowej w Porębie Radlnej.
Poręba Radlna k.Tarnowa. Po lewej cmentarz z kaplicą cmentarną, po prawej kościół. Panorama przysiółka Sutkówka. 2009
Poręba Radlna k.Tarnowa. Po lewej cmentarz z kaplicą cmentarną, po prawej kościół. Panorama przysiółka Sutkówka. 2009

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Pęcak, Poręba Radlna. Dzieje do 1988r.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Urząd Gminy Tarnów: Stan ludności Gminy Tarnów na dzień: 30 czerwca 2015 r. [dostęp 2015-12-31].
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2014–03–09]. s. według wyboru.
  3. Andrzej Matuszczyk, Pogórze Karpackie, Tarnów: Oddział PTTK [Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego] „Ziemi Tarnowskiej”, 1995, ISBN 83-903260-1-9, OCLC 891189204.
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t „Poręba Radlna.Dzieje do 1988r.” Tadeusz Pęcak
  5. Urząd Gminy Tarnów [dostęp 30 lipca 2009]
  6. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części. „Dziennik Ustaw”. Nr 29, poz. 200, s. 1867, 2013–02–15. Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji. [dostęp 2014–03–09]. 
  7. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  8. Słownik języka polskiego. PWN. [dostęp 2015-12-28].
  9. Andrzej Niedojadło: Hrabstwo Tarnowskie w XVII i XVIII wieku : dzieje społeczno-gospodarcze. Tarnów, Tuchów: Mała Poligrafia Redemptorystów, 2011. ISBN 978-83-7631-300-9.
  10. Marek Popiel, Stanisław Potępa: Hrabstwo tarnowskie Sanguszków. Tarnów: Tarnowskie Towarzystwo Kulturalne, 2001.
  11. Archiwum Diecezjalne w Tarnowie [dostęp 30 lipca 2009]
  12. Zabytkowe kościoły diecezji tarnowskiej [dostęp 3 września 2012]
  13. Kurier Lwowski, 24 lipca 1889.
  14. "Pamiętnik literacki. Tom 89" - Zakład im. Ossolińskich, 1998 https://books.google.pl/books?id=FVlgAAAAMAAJ&q=kozik+radlnej&dq=kozik+radlnej&hl=pl&sa=X&redir_esc=y
  15. Dom Polski. Pismo Beletrystyczne i Naukowe. 1889 R.2 nr25, www.wbc.poznan.pl, 1889 [dostęp 2016-02-26].
  16. Prawda. Tygodnik polityczny, społeczny i literacki., Warszawa 1889.
  17. "Stanisław Wyspiański, studium artysty" - Ewa Miodońska-Brookes https://books.google.pl/books?id=C6IoAAAAMAAJ&q=kozik+radlnej&dq=kozik+radlnej&hl=pl&sa=X&redir_esc=y
  18. Jeszcze jedno oskarżenie przeciw działaczom Stronnictwa Narodowego, „Dziennik Wileński”, Drugie wydanie po konfiskacie (Nr 284), Wilno , 15 października 1935.
  19. Poręba Radlna. Parafia pw. św. Apostołów Piotra i Pawła. "Skąd lepiej widać niebo". Tarnowski Gość Niedzielny http://www.tgn.diecezja.tarnow.pl/archiwum/%212004/0201/_parafia.php
  20. Domy Wspólnoty Cenacolo w Polsce http://www.nie-narkotykom.sos.pl/index.php/kimjestesmy/polskiecenacolo
  21. Stowarzyszenie Przyjaciół Gminy Tarnów: Poręba Radlna. [dostęp 2016-01-01].
  22. Edward Krasiński, Stefan Jaracz, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983 [dostęp 2016-06-19] (pol.).
  23. PAP. Winni śmierci 45 tys. ludzi. „Dziennik Bałtycki”, 05.11.1968. 
  24. Słownik uczestniczek walki o niepodległość Polski 1939-1945. Poległe i zmarłe w okresie okupacji niemieckiej. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, s. Irena Molenda - uczestniczka konspiracji antyniemieckiej w Krynicy, rozstrzelana w Porębie Radlnej..
  25. Miejsca pamięci narodowej. W: Poręba Radlna - mogiła zamordowanych Polaków w czasie II wś [on-line]. [dostęp 2016-01-01].
  26. Pomniki i Miejsca pamięci Narodowej. Przewodnik cz. I. Tarnów: PTTK, 2006.
  27. Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939 - 1945. Województwo tarnowskie. Warszawa: 1984.
  28. Pochowani na Starym Cmentarzu w Tarnowie. [dostęp 2015-12-31].
  29. Andrzej Kazimierz Banach: Młodzież chłopska na Uniwersytecie Jagiellońskim w latach 1860/61-1917/18: rozprawa habilitacyjna. 1997. [dostęp 2015-12-31].
  30. Antoni Sypek: Facebookowy sztambuch Antoniego Sypka. W: Dr Karol Trochanowski (1854-1929) [on-line]. [dostęp 2016-01-01].
  31. Ks. Ryszard Banach, I LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCE A SEMINARIUM DUCHOWNE W TARNOWIE [w:] TARNOWSKIE STUDIA TEOLOGICZNE, t. TOM XXXI/2, 2012.
  32. Niezwyciężeni 1918-2018, HALAK PIOTR, „Niezwyciężeni 1918-2018” [dostęp 2018-04-02] (pol.).
  33. Folia historica Cracoviensia, Akademia, 2004 [dostęp 2018-04-15] (pol.).
  34. Parafia, www.greboszow.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2018-04-02] (pol.).
  35. Szlifierze diamentów, „Gość Tarnowski” (31/932), 7 sierpnia 2011, s. 5.
  36. Senatorowie III kadencji Senatu Rzeczypospolitej Polskiej (1930-1935)
  37. a b kwartalnik Twórczość Ludowa nr 3-4 (50). 2001. [dostęp 2015-12-28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]