Franz Brentano

Franz Brentano

Fotografia Franza Brentano (1890)
Profesor
Specjalność: psychologia empiryczna, historia filozofii (arystotelizm)
Alma Mater	Uniwersytet w Münsterze Uniwersytet Monachijski Uniwerystet Berliński
Doktorat	1862 – filozofia Uniwersytet w Tybindze promotor: Franz Jakob Clemens
Habilitacja	1866 – filozofia Uniwersytet w Würzburgu
Nauczyciel akademicki
Uczelnia	Uniwersytet w Würzburgu Uniwersytet Wiedeński

Franz Brentano (ur. 16 stycznia 1838 w Marienberg am Rhein, zm. 17 marca 1917 w Zurychu) – psycholog, socjolog i filozof niemiecki, miał wpływ na kształtowanie się fenomenologii Edmunda Husserla. Jego poglądy były bliskie reizmowi. Najważniejszym dziełem była Psychologia z empirycznego punktu widzenia (1874).

Życiorys

Urodził się w Marienbergu w rodzinie inteligenckiej, jego bratem był Lujo Brentano. Studiował filozofię na Uniwersytetach w Monachium, Berlinie oraz Münster. Obronił w 1862 roku na Uniwersytecie w Tybindze doktorat zakresu filozofii arystotelesowskiej pod kierunkiem Franza Jakoba Clemensa. W 1866 roku uzyskał habilitację na Uniwersytecie w Würzburgu, gdzie następnie pracował. W 1874 roku otrzymał profesurę na Uniwersytecie Wiedeńskim.

W 1862 roku wstąpił do seminarium duchownego, a następnie w 1864 roku otrzymał święcenia kapłańskie. Z czasem jednak popadł w konflikt z Kościołem na tle sporu o dogmat o nieomylności papieża. W efekcie czego wycofywał się z aktywności kapłańskiej w 1873 roku, a ostatecznie w 1879 roku porzucił stan duchowny. Ze względu na ówczesne prawo obyczajowe został zepchnięty na margines życia akademickiego, musząc zrezygnować z profesury w 1880 roku, ze względu na wejście w związek małżeński z Idą Lieben (1852-1894) pomimo przyjętych święceń. Para miała syna Johanna Michaela (1888-1964). Pracował dalej w Wiedniu ale jako docent prywatny, mieszkał tam do 1895 roku. Następnie po śmierci żony wyprowadził się do Włoch, których został obywatelem. W 1897 roku ożenił się z Emilią Ruprecht. Mieszkał we Florencji aż do 1915 roku, w wyniku wybuchu I wojny światowej przeprowadził się do Zurychu, gdzie zmarł na zapalenie wyrostka robaczkowego.

Brentano był wychowawcą wielu badaczy, nigdy nie stworzył sformalizowanej szkoły, jednakże jego koncepcje stanowiły podstawę do rozwoju m.in. fenomenologii. Wśród jego uczniów wymienia się m.in.: Edmunda Husserla, Alexiusa Meinonga, Tomáša Masaryka, Kazimierza Twardowskiego, Carla Stumpfa, Alfreda Kastila czy Sigmunda Freuda.

Koncepcje filozoficzne

Brentano był zwolennikiem empiryzmu i na doświadczeniu opierał swoje poglądy filozoficzne – zwłaszcza na spostrzeżeniu wewnętrznym oraz doświadczeniu retrospekcyjnym, które należy odróżnić od introspekcyjnego. Obserwacja wewnętrzna, czyli introspekcja, nie jest możliwa wedle Brentana, gdyż zakłada niewykonalną pełną samozwrotność aktu psychicznego. Brentano uważał, że wspólną cechą aktów psychicznych jest intencjonalność – skierowanie ku określonym przedmiotom. Te przedmioty – w odróżnieniu od aktów psychicznych – mają transcendentny charakter.

Zjawiska psychiczne dzielił Brentano na trzy klasy:

• przedstawienia – zarówno wrażenia zmysłowe, jak i wyobrażenia;
• sądy – uznanie bądź odrzucenie istnienia przedmiotu przedstawienia, mogą być prawdziwe lub fałszywe;
• fenomeny zainteresowania – akty miłości lub nienawiści.

Podział zjawisk psychicznych jest oparty na typologii intencjonalnego odniesienia do przedmiotu. Trzem klasom zjawisk psychicznych odpowiadają trzy działy filozofii: estetyka, logika i etyka oraz trzy ideały: piękno, prawda i dobro. Rozróżnienie to opiera się na filozofii Kartezjusza, który dzielił zjawiska psychiczne na „przedstawienia rzeczy” (idee), sądy oraz uczucia („chcenia”).

Dla filozofii Brentana zasadnicze znaczenie ma rozróżnienie sądów i przedstawień i uznanie ich za zupełnie odmienne zjawiska umysłowe. Przeciwstawia się w tym pochodzącej od czasów Arystotelesa klasycznej koncepcji sądu, zgodnie z którą każdy sąd jest złożeniem przedstawień. Brentanowską teorią sądów określa się niekiedy mianem idiogenicznej teorii sądów (w odróżnieniu od kantowskiej allogenicznej teorii sądów).

Brentano uważa, że podstawową formą sądu są proste sądy egzystencjalne, stwierdzające istnienie (lub nieistnienie) przedmiotu danego przedstawienia. Uznawane od czasów Arystotelesa za ogólną formę sądu sądy podmiotowo-orzecznikowe są, zdaniem Brentana, przypadkiem tzw. sądu podwójnego, w którym uznawane lub odrzucane jest przedstawienie złożone. Ogólna forma sądu zawiera jedynie formę (wyraz uznania lub odrzucenia tego, co przedstawiane) oraz materię (to, co przedstawiane). Tezy Brentana dotyczące sądów zostały następnie rozwinięte przez jego ucznia Kazimierza Twardowskiego.

Franz Brentano przez długą część swojej aktywności badawczej (1862-1911) pracował nad tzw. Aristotélicami, zajmując się analizą i recepcją prac Arystotelesa. Jest to zbiór kilku prac, rozpoczęte tematycznie od rozprawy doktorskiej, które Brentano przygotowywał równolegle z innymi dziełami. Pozostawał w tym zakresie pod wpływem badań filozofa i filologa klasycznego Friedricha Adolfa Trendelenburga oraz filozofa katolickiego Franza Jakoba Clemensa.

Bibliografia

• SoniaS. Kamińska SoniaS., Nieznane oblicze Franza Brentano, [w:] FranzF. Brentano, Arystoteles i jego światopogląd, tłum. Sonia Kamińska, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2012, s. 5-22, ISBN 978-83-7638-195-4 .
• SoniaS. Kamińska SoniaS., Brentano i jego Arystoteles : szkic o relacji Bóstwo-człowiek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2019, s. 173, ISBN 978-83-233-4759-0 .

Linki zewnętrzne

Polskojęzyczne

• Franz Brentano, Das Genie: Vortrag gehalten im Saale des Ingenieur-und Architektenvereins in Wien w bibliotece Polona

Anglojęzyczne

• Franz Brentano’s Ontology (ang.)
• Johannes L.J.L. Brandl Johannes L.J.L., Franz Brentano (1838-1917), Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2025-04-10]  (ang.).
• Brentano, Franz Clemens (1838–1917) (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-09].
• Artykuły na Stanford Encyclopedia of Philosophy (ang.) [dostęp 2018-01-28]:
• WolfgangW. Huemer WolfgangW., Franz Brentano, 26 sierpnia 2014 .
• JohannesJ. Brandl JohannesJ., Brentano’s Theory of Judgement, 7 kwietnia 2014 . (Teoria sądu Brentana)