Kartezjusz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kartezjusz
René Descartes
Portret Kartezjusza pędzla Fransa Halsa z 1649
Podpis Kartezjusz
Portret Kartezjusza pędzla Fransa Halsa z 1649
Data i miejsce urodzenia 31 marca 1596
Descartes, Francja
Data i miejsce śmierci 11 lutego 1650
Sztokholm, Szwecja
Dysputa królowej Krystyny i Kartezjusza

Kartezjusz (fr. René Descartes, łac. Renatus Cartesius, ur. 31 marca 1596 w La Haye-en-Touraine w Turenii, zm. 11 lutego 1650 w Sztokholmie) – francuski filozof, matematyk i fizyk, jeden z najwybitniejszych uczonych XVII wieku.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

René Descartes urodził się 31 marca 1596 roku w La Haye-en-Touraine (teraz nazywającym się Descartes). Pochodził ze starego szlacheckiego rodu jako syn Joachima, prawnika i urzędnika miejskiego oraz Jeanne zd. Brochard, która zmarła po roku od narodzin kolejnego syna, również żyjącego jedynie kilka dni. Ojciec ożenił się powtórnie w 1600 i z nowego związku miał jeszcze dwójkę dzieci. René wraz z dwójką starszego rodzeństwa (Pierre i Jeanne) spędził dzieciństwo w domu babki ze strony matki. Ok. 1607 René rozpoczął naukę w kolegium prowadzonym przez jezuitów w La Flèche (Collège Henri IV), gdzie od 1604 uczył się już jego brat Pierre. W kolegium przebywał prawdopodobnie do 1615. Później naukę kontynuował w Paryżu, uzyskując w 1616 stopień z prawa cywilnego i kanonicznego Uniwersytecie w Poitiers[1].

W wieku 21 lat zaciągnął się do sprzymierzonej z Francją armii holenderskiej[1]. Spotkał tam Isaaca Beeckmana, który przedstawił mu wiele nowych teorii matematycznych. Z wdzięczności Kartezjusz napisał dla niego traktat muzyczny Compendium musicae, opublikowane dopiero w 1650[2]. W 1621 porzucił służbę wojskową i powrócił do Paryża, gdzie skierował swe zainteresowania ku naukom matematycznym i fizycznym. Rozpoczął również prace nad traktatem poświęconym metodologii nauk[3].

Od 1628 do 1649 przez większość czasu mieszkał w Holandii, przedkładając Amsterdam nad Paryż czy francuską wieś[4]. Francję odwiedził trzykrotnie (1644, 1647, 1648)[5]. W 1648 w uznaniu jego prac król Francuski przyznał mu pensję[6]. W tym okresie, oprócz problematyki fizycznej (głównie optyka, mechanika), matematycznej i metodologicznej, zaczął pisać również na tematy biologiczne, metafizyczne[7]. Kartezjusz nigdy się nie ożenił. W 1635 ze związku ze służącą Helene Jans urodziła się córka Kartezjusza - Francine, która zmarła w 1640[8].

Pewien wpływ na jego prace miały spory światopoglądowe. Pod wpływem potępienia Galileusza w 1633 porzucił plany opublikowania Świat albo traktat o świetle (ukazał się dopiero po jego śmierci)[9]. W 1643 Uniwersytet w Utrechcie potępił tezy Kartezjusza, zakazując ich nauczania[10].

W 1649 przyjął zaproszenie królowej szwedzkiej Krystyny do Sztokholmu, która chciała pod jego kierunkiem studiować filozofię i skorzystać z jego rad przy organizowaniu szwedzkiej akademii nauk. By zachować trzeźwość i czystość umysłu, królowa wyznaczyła mu godzinę swoich korepetycji na piątą rano. Filozof przeziębił się, a przeziębienie przekształciło się w śmiertelną gorączkę. Descartes odmawiał początkowo leczenia, zgadzając się na pomoc dopiero po kilku dniach. Zmarł 11 lutego 1650[11].

Pochowano go w Sztokholmie. W 1667 ciało przeniesiono do Paryża i pochowano w opactwie Saint-Germain-des-Prés. W 1817 szczątki przeniesiono do osobnej kaplicy opactwa. Czaszka Kartezjusza została przewieziona do Paryża, gdzie wystawiano ją w Muzeum Człowieka, gdzie znajduje się obecnie (nie w ekspozycji)[5].

Miejscowość urodzenia Kartezjusza, La Haye-en-Touraine, w XIX wieku została przemianowana na La Haye-Descartes a od 1969 nazywa się Descartes.

Filozofia Kartezjusza[edytuj | edytuj kod]

Mimo że Kartezjusz żył w epoce baroku, jego filozofia jest przejściem od scholastyki do oświecenia. Tak jak scholastycy, stawia on sobie za zadanie ustalenie systemu i związku dla zasadniczych prawd nauki i religii. Nowością jest jednak to, że jedynie matematykę uznaje za naukę, matematyzuje naturę i uznaje jedynie rozumowe myślenie za źródło poznania. Na tym też polega jednostronność jego rozumowania, z którym łączy się jeszcze typowa wówczas pogarda dla historii, tym samym dla ustalonych przez nią, także w dziedzinie filozofii, pojęć. Połączenie przez Kartezjusza matematyczno-fizycznego światopoglądu z teologią, w przeciwstawieniu do chrześcijaństwa, w którym teologia wiąże się z historią, odnajdujemy u Spinozy, Leibniza i Wolffa, a nawet u Kanta, dla którego zawsze jeszcze matematyka jest istotną nauką, a Bóg najwyższym przedmiotem filozofii. Wychodząc, tak jak św. Augustyn z zasadniczego zwątpienia o wszystkim, co nazywamy poznaniem, dochodzi Kartezjusz do odkrycia, iż jedynie tylko uświadomienie sobie zwątpienia jest bezwzględnie pewne. Wątpienie jest aktem myśli, więc stwierdza równocześnie istnienie myślących ludzi. Tak dochodzi do swego pierwszego twierdzenia: „cogito ergo sum” („myślę, więc jestem”). Ponieważ wszystkie twierdzenia o mojej osobie mogę odrzucić, a nie mogę odrzucić tylko myślenia, bo choćbym je odrzucił, to jednak negując je – myślę, przeto wynika z tego, że istota człowieka polega na myśleniu. W przeciwieństwie do św. Augustyna wyklucza zatem Kartezjusz poza myśleniem każdą inną treść świadomości: Rozsądkowe myślenie jest jedynym źródłem prawdy, które posiadamy. Pewnym jest zatem wszystko, co rozsądek jasno i wyraźnie widzi, jak np. cogito ergo sum. Jeżeli wedle tej zasady zbadamy treść naszego myślenia, to znajdziemy w nim idee różnego gatunku, częściowo wrodzone, częściowo nabyte, częściowo wynalezione. Między nimi idea Boga zajmuje pierwsze miejsce. Ponieważ człowiek jest niedoskonały i otacza go jedynie niedoskonałość i doczesność, a Boga z konieczności musimy sobie wyobrażać nieskończonym i doskonałym, przeto idea Boga nie może powstać z człowieka. Ona jest przez Boga w niego wlana, czyli wrodzona, tak jak jest mi wrodzona idea mnie samego. Bóg jest przyczyną idei Boga w nas, a zarazem wszystkich prawd wiecznych. Istnienie Boga jest zatem takim samym pewnikiem jak cogito ergo sum i jak prawdziwość jasnych i dokładnych twierdzeń odnajdywanych w naszym myśleniu. W przeciwnym bowiem razie Bóg byłby oszustem, jeśliby nam dał rozum, który by nas stale wprowadzał w błąd, co jest niemożliwe.

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Jako filozof Kartezjusz był skrajnym racjonalistą. Próbował on różnych doświadczeń by zastosować do filozofii swoją, wziętą z matematyki zasadę znalezienia podstawowego aksjomatu, który by był absolutnie pewny i od którego można by wywieść drogą dedukcji resztę systemu. Analizując podstawy wszystkich sobie znanych systemów filozoficznych, zauważył, że niemal dla każdego stwierdzenia filozoficznego można sformułować jego antytezę i że nie ma sposobu, aby ustalić, które z tych twierdzeń jest prawdziwe. Jedyną rzeczą, której nie da się zaprzeczyć, jest to, że w danym momencie myślimy.

Niezaprzeczalny fakt istnienia myśli stał się więc jego punktem wyjścia. Idąc drogą dedukcji, z faktu, że istnieje myślenie, można wysnuć wniosek, że istnieje też coś, co myśli, czyli ja sam. Ta prosta idea została przedstawiona po raz pierwszy w Rozprawie o metodzie (1637): myślę, więc jestem; znana jest dziś przede wszystkim jej łacińska wersja, Cogito ergo sum.

Kartezjusz rozwija te idee w Medytacjach o pierwszej filozofii (1641). W trzeciej Medytacji, proponuje on dowód na istnienie Boga, którego doskonałość, wynikająca z posiadania wszelkich cech (perfectiones), sprawia, że nie może on chcieć mylić nas systematycznie, i pewność ta pozwala na uzasadnienie cogito ergo sum.

Poglądy Kartezjusza były następnie wielokrotnie krytykowane, m.in. przez Davida Hume'a i później Immanuela Kanta. Z drugiej strony George Berkeley, a później też Fryderyk Nietzsche, poddali krytyce samo pojęcie substancji w rozumieniu Kartezjusza pokazując jego wewnętrzną sprzeczność.

Dzieło Kartezjusza Rozprawa o metodzie (fr. Discours de la méthode, 1637), wywołało sensację i zapewniło mu sławę w całej Europie, gdyż było to pierwsze od czasów Arystotelesa całościowe i przekonujące podejście do filozofii oczyszczające ją z wielu niejasnych i przyjmowanych zbyt pochopnie założeń.

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Kartezjusz był zarówno wybitnym filozofem, jak i matematykiem oraz badaczem z zakresu nauk empirycznych, w szczególności fizyki i optyki, meteorologii czy fizjologii. Uważał, że jego odkrycia naukowe są ściśle związane z jego rozważaniami na tematy metafizyczne, epistemologiczne czy z zakresu filozofii umysłu. Filozofia daje też metodologiczne podstawy dla uprawiania nauk empirycznych[12]. Jego skomplikowany system filozoficzno-naukowy stał się znakiem końca dominacji filozofii scholastycznej (czy szeroko rozumianej filozofii średniowiecznej) i początek epoki filozofii nowożytnej[12].

Już przed Kartezjuszem pojawili sie wybitni badacze, którzy byli oznaką zmieniającego się obrazu świata i początków nauki nowożytnej. Odkrycia Kopernika, Galileusza, Francisa Bacona, Keplera czy Williama Harveya były znane Kartezjuszowi i skłoniły go do własnych badań[13].

Obok szeregu odkryć empirycznych czy matematycznych, Kartezjusz stał się jedną z czołowych postaci, która obaliła arystotelejskie przyrodoznawstwo i stworzyła podstawy pod nową naukę (chociaż wiele jego twierdzeń okazało się ostatecznie błędnymi). Podstawą alternatywnej wobec arystotelizmu obrazu rzeczywistości był mechanicyzm, którego Kartezjusz (obok Pierre'a Gassendiego) był najbardziej wpływowym przedstawicielem[13]. Tym, co różniło mechanicyzm Kartezjusza od wcześniejszych filozofów przyrody (np. epikurejczyków) było połączenie go z matematycznym opisem przyrody, oraz nastawienie na badania empiryczne.

Arystoteles dzielił rzeczywistość przyrodniczą na obszary istotowo różne. Rzeczywistość ziemska składała się z czterech żywiołów (ziemi, wody, ognia, powietrza]]), natomiast rzeczywistość nadziemska (gwiazdy) składały się z eteru. W ramach rzeczywistości ziemskiej rozróżniał również przyrodę nieożywioną i ożywioną. Przyroda ożywiona obdarzona była różnymi formami duszy, która była podstawowym elementem życia (witalizm). W mechanistycznym modelu rzeczywistości Kartezjusza, te podziały zostały zniesione. Cała rzeczywistość składała się z jednolitej materii (pełnia, plenum). Próżnia jego zdaniem nie istniała, a poruszane cząstki zastępowane są od razu przez inne (w tym cząstki eteru). Odziałują one na siebie w sposób mechaniczny w oparciu o prawa fizyczne (będące prekursorami Newtonowskiego prawa bezwładności i zderzeń)[13]. Tym samym Kartezjusz odrzucał Arystotelejską koncepcję ruchu, opierającą się na takich pojęciach jak potencja, akt, przyczyna sprawcza czy miejsce naturalne. Ruch odbywał się jego zdaniem w trójwymiarowej przestrzeni, w której żaden punkt nie jest uprzywilejowany. Mechanicznymi ruchami tłumaczył Kartezjusz również działanie organizmów żywych (nie odwołując się do pojęcia duszy), ruchy planet, magnetyzm, czy tworzenie się skomplikowanych form materii[13]. Koncepcja materii jako pełni była charakterystyczną cechą mechanicyzmu w wydaniu Kartezjańskim, a jej konsekwencją była tzw. teoria wirów. Materia zdaniem Kartezjusza znajdowała się w ciągłym ruchu kolistym, wywoływanym przez zawirowania eteru. Inny nurt mechanicyzmu, opierający się na atomizmie, stworzony został przez Pierre'a Gassendiego i to on w perspektywie czasu stał się bardziej popularny[14].

Przez długi czas Kartezjańska wizja rzeczywistości konkurowała też z systemem Izaaka Newtona. Spór między kartezjanizmem a newtonizmem toczył się jeszcze w drugiej połowie XVIII w. Obok takich kwestii jak rola Boga, kształt Ziemi czy funkcjonowanie istot żywych, nałożyły się na to również kwestie narodowej dumy Francuzów i Anglików. Newtonizm okazał sie słuszny w wielu szczegółowych kwestiach, natomiast Kartezjusz w większym stopniu przyczynił się do ukształtowania ducha nowej nauki. Kartezjanizm oddzielił się od religijnych rozważań Kartezjusza, oferując czysto świecki obraz świata. Tym samym w większym stopniu odpowiadał materialistycznej, oświeceniowej nauce niż mocno zakorzeniony w teologii newtonizm[15].

W samych pismach Kartezjusza, Bóg pełnił jednak nadal ważną rolę[13]. To on ustalił prawa ruchu materii i utrzymywał je w działaniu. Dzięki Bogu, umysł ludzki ma możliwość pewnego poznania rzeczywistości materialnej. Dusza (w znaczeniu chrześcijańskim) została przypisana wyłącznie ludziom. Kartezjusz oddzielił ją jednak od ludzkiego ciała, funkcjonującego w sposób mechaniczny. Twierdzenia te były dalekie od religijnej ortodoksji i stały się jedną z przyczyn potępienia pism Kartezjusza przez Kościół Katolicki[16].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Lista zawiera pierwsze wydania dzieł oraz wczesne tłumaczenia[17].

  • 1637 - Discours de la methode pour bien conduire sa raison, & chercher la verité dans les sciences: plus la dioptrique, les meteores, et la geometrie, qui sont des essais de cete methode. Lejda: Jan Maire, pdf,
    (pl) 1878 - Rozprawa o metodzie jak dobrze kierować swym rozumem i szukać prawdy w naukach : przytem List do księdza Picot ; oraz Reguły do kierowania umysłem (tłum. Wojciech Dobrzycki), Lwów : Nakładem I Związkowej Drukarni,
    (pl) 1918 - Rozprawa o metodzie dobrego powodowania swoim rozumem i szukania prawdy w naukach (tłum. Tadeusz Boy-Żeleński), Kraków: G. Gebethner, Warszawa: Gebethner i Wolff; Poznań: M. Niemierkiewic, Tekst na Wolnych Lekturach,
    (pl) 1981 - Rozprawa o metodzie, (tłum. Wanda Wojciechowska), Warszawa:PWN,
  • 1641 - Meditationes de prima philosophia, in qua Dei existentia et animae immortalitas demonstrantur. Paryż: Michel Soly, pdf,
    (pl) 1885 - Rozmyślania nad zasadami filozofii, (tłum. Karol Dworzaczek, red. Henryk Struve), Warszawa,
    (pl) 1958 - Medytacje o pierwszej filozofii, (tłum. Maria Ajdukiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Stefan Swieżawski, Izadora Dąbska) Kraków:Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
  • 1642 - Meditationes de prima philosophia, in quibus Dei existentia & animae humanae à corpore distinctio demonstrantur: his adjunctae sunt variae objectiones doctorum virorum in istas de Deo & anima demonstrationes, cum responsionibus authoris (II wydanie, zmienione i rozszerzone). Amsterdam: Elzevir,
  • 1644 - Principia philosophiae. Amsterdam: Elzevir, pdf,
    (pl) 1960 - Zasady filozofii, (tłum. Izadora Dąbska), Warszawa:PWN,
  • 1644 - Specimina philosophiae, seu Dissertatio de methodo recte regendae rationis & veritatis in scientiis investigandae: Dioptrice et Meteora (tłum. Etienne de Courcelles). Amsterdam: Elzevir, pdf.
  • 1647 - Les meditations metaphysiques, touchant la premiere philosophie, dans lesquelles l'existence de Dieu, & la distinction réele entre l'ame & le corps de l'homme, sont demonstrées: et les Objections faites contre ces Meditations par diverses personnes tres-doctes, avec les réponses de l'Auteur, trans. Louis-Charles d'Albert, duc de Luynes (Meds.) and Claude Clerselier (Objections and Replies). Paryż: Jean Camusat and Pierre Le Petit, pdf,
    1661 - II wydanie, rozszerzone,
  • 1647 - Les principes de la philosophie (tłum. Claude Picot, wyd. rozszerzone). Paryż: Henry Le Gras, pdf.
  • 1649 - A discourse of a method for the well guiding of reason, and the discovery of truth in the sciences. London: Thomas Newcombe,
  • 1649 - Les passions de l'ame. Paryż: Henry Le Gras, pdf,
    (pl) 1986 - Namiętności duszy, (tłum. Ludwik Chmaj), Warszawa:PWN,
  • 1650 - Passiones animae (tłum. Henry Desmarets). Amsterdam: Elzevir, pdf,
  • 1650 - The passions of the soule. London: John Martin and John Ridley,
  • 1657–67 - Lettres, où sont traittées les plus belles questions de la morale, physique, medecine, et des mathematiques (3 tomy), red. Claude Clerselier. Paryż: Charles Angot, t. 1, t. 2, t.3,
  • 1662 - De homine (tłum. Florentius Schuyl). Lejda: Leffen and Moyardum, pdf,
    (pl) 1989 - Człowiek. Opis ciała ludzkiego, (tłum. Andrzej Bednarczyk), Warszawa: PWN,
  • 1664 - Le monde, ou, Le traite de la lumiere, et des autres principaux objects des sens. Paryż: Girad pdf,
    (pl) 2005 - Świat albo Traktat o świetle, (tłum. Tomasz Śliwiński), Kraków: Aureus,
  • 1664 - L'homme, et un Traitté de la formation du foetus, red. Claude Clerselier. Paryż: Charles Angot pdf.
    To pierwsze wydanie francuskiego oryginału. Dzieło wydano wcześniej (1662) w tłumaczeniu na łacinę.
  • 1680 - Six metaphysical meditations wherein it is proved that there is a God and that mans mind is really distinct from his body: hereunto are added the objections made against these meditations by Thomas Hobbes, with the authors answers (tłum. William Molyneux). Londyn: Benjamin Tooke
  • 1701 - Opuscula posthuma, physica et mathematica. Amsterdam: Blaeu, pdf.
    • Regulae ad Directionem Ingenii
      (pl) 1937 - Prawidła do kierowania umysłem. Poszukiwanie prawdy przez światło naturalne (tłum. Józef Chmaj), Warszawa, djvu, (późniejsze wydania noszą tytuł Reguły kierowania umysłem),
    • La Recherche de la Verite par la Lumiere Naturelle
      (pl) 1937 - Prawidła do kierowania umysłem. Poszukiwanie prawdy przez światło naturalne (tłum. Józef Chmaj), Warszawa,
  • 1897-1913 - Oeuvres de Descartes (11 tomów), red. Charles Adam, Paul Tannery, Paryż: Vrin/CNRS.
    Dzieła zebrane Kartezjusza, pdf

Przypisy

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • RogerR. Ariew RogerR., Denis DesD. D. Chene Denis DesD. D., Douglas M.D. M. Jesseph Douglas M.D. M., Tad M.T. M. Schmaltz Tad M.T. M., TheoT. Verbeek TheoT. i inni, Historical Dictionary of Descartes and Cartesian Philosophy, Lanham, Maryland - Toronto - Oxford: The Scarecrow Press, Inc, 2003.
  • William E.W. E. Burns William E.W. E., Science in the Enlightenment. An Encyclopedia, ABC-Clio.
  • JohnJ. Cottingham JohnJ., Introduction, [w:] JohnJ. Cottingham (red.), The Cambridge Companion to Descartes, Cambridge: Cambridge University Press, 2005, s. 1-20.
  • EdwinE. Curley EdwinE., Descartes, René, [w:] Donald M.D. M. Borchert (red.), Encyclopedia of Philosophy, Thomson Gale, s. 720-756, ISBN 0-02-866072-2.
  • GaryG. Hatfield GaryG., René Descartes, [w:] Edward N.E. N. Zalta (red.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford University Press, 2014.
  • StathisS. Psillos StathisS., Philosophy of Science A-Z, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007, s. 149-150.
  • Michael DellaM. D. Rocca Michael DellaM. D., René Descartes, [w:] StevenS. Nadler (red.), A Companion to Early Modern Philosophy, Malden, MA - Oxford - Carlton: Blackwell Publishing, 2002, s. 60-79.
  • GenevièveG. Rodis-Lewis GenevièveG., Descartes' Life and the Development of his Philosophy, [w:] JohnJ. Cottingham (red.), The Cambridge Companion to Descartes, Cambridge: Cambridge University Press, 2005, s. 21-57.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]