René Descartes

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Kartezjusz)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kartezjusz
René Descartes
Portret Kartezjusza pędzla Fransa Halsa z 1649
Podpis Kartezjusz
Portret Kartezjusza pędzla Fransa Halsa z 1649
Data i miejsce urodzenia 31 marca 1596
Descartes, Francja
Data i miejsce śmierci 11 lutego 1650
Sztokholm, Szwecja
Przyczyna śmierci zapalenie płuc
Miejsce spoczynku opactwo Saint-Germain-des-Prés
Zawód filozof

René Descartes (pl. Kartezjusz, łac. Renatus Cartesius, ur. 31 marca 1596 w La Haye-en-Touraine w Turenii, zm. 11 lutego 1650 w Sztokholmie) – francuski filozof, matematyk i fizyk, jeden z najwybitniejszych uczonych XVII wieku, uznawany również za ojca filozofii nowożytnej[1].

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Dom, w którym urodził się Kartezjusz (La Haye-en-Touraine)

René Descartes urodził się 31 marca 1596 roku w La Haye-en-Touraine (od 1967 miejscowość nazywa się Descartes)[2]. Pochodził ze starego szlacheckiego rodu jako syn Joachima – prawnika i urzędnika miejskiego – oraz Jeanne zd. Brochard, która zmarła po roku od narodzin kolejnego syna, również żyjącego jedynie kilka dni. Ojciec ożenił się powtórnie w 1600 i z nowego związku miał jeszcze dwójkę dzieci. René wraz z dwójką starszego rodzeństwa o imionach Pierre i Jeanne spędził dzieciństwo w domu babki ze strony matki. Ok. 1607 René rozpoczął naukę w kolegium prowadzonym przez jezuitów w La Flèche (Collège Henri IV), gdzie od 1604 uczył się już jego brat Pierre. W kolegium przebywał prawdopodobnie do 1615. Później naukę kontynuował w Paryżu, uzyskując w 1616 stopień z prawa cywilnego i kanonicznego na Uniwersytecie w Poitiers[3].

W wieku 21 lat zaciągnął się do sprzymierzonej z Francją armii holenderskiej[3]. Spotkał tam Isaaca Beeckmana, który przedstawił mu wiele nowych teorii matematycznych. Z wdzięczności Kartezjusz napisał dla niego traktat muzyczny Compendium musicae, opublikowany dopiero w 1650[4]. W 1621 porzucił służbę wojskową i powrócił do Paryża, gdzie skierował swe zainteresowania ku naukom matematycznym i fizycznym. Rozpoczął również prace nad traktatem poświęconym metodologii nauk[5].

Od 1628 do 1649 przez większość czasu mieszkał w Holandii, przedkładając Amsterdam nad Paryż czy francuską wieś[6]. Francję odwiedził trzykrotnie (1644, 1647, 1648)[7]. W 1648 w uznaniu jego prac król Francji przyznał mu pensję[8]. W tym okresie oprócz problematyki fizycznej (głównie optyka, mechanika), matematycznej i metodologicznej zaczął pisać również na tematy biologiczne i metafizyczne[9]. Kartezjusz nigdy się nie ożenił. W 1635 ze związku ze służącą Helene Jans urodziła się córka Kartezjusza – Francine, która zmarła w 1640[10].

Pewien wpływ na jego prace miały spory światopoglądowe. Pod wpływem potępienia Galileusza w 1633 porzucił plany opublikowania dzieła Świat albo Traktat o świetle (ukazało się dopiero po jego śmierci)[11]. W 1643 Uniwersytet w Utrechcie potępił tezy Kartezjusza, zakazując ich nauczania[12].

W 1649 filozof przyjął zaproszenie szwedzkiej królowej Krystyny do Sztokholmu, która chciała pod jego kierunkiem studiować filozofię i skorzystać z jego rad przy organizowaniu szwedzkiej akademii nauk. By zachować trzeźwość i czystość umysłu, królowa wyznaczyła mu godzinę swoich korepetycji na piątą rano. Filozof przeziębił się, w wyniku czego rozwinęło się zapalenie płuc[13]. Descartes odmawiał początkowo leczenia, zgadzając się na pomoc dopiero po kilku dniach[14]. Zmarł 11 lutego 1650.

Nagrobek Kartezjusza w opactwie Saint-Germain-des-Prés

Pochowano go w Sztokholmie. W 1667 ciało przeniesiono do Paryża i pochowano w opactwie Saint-Germain-des-Prés. W 1817 szczątki przeniesiono do osobnej kaplicy opactwa. Czaszka Kartezjusza została przewieziona do Paryża, gdzie wystawiano ją w Muzeum Człowieka, w którym znajduje się obecnie (nie w ekspozycji)[7].

Miejscowość, w której urodził się Kartezjusz, La Haye-en-Touraine, w XIX wieku została przemianowana na La Haye-Descartes, a od 1969 nazywa się Descartes.

Filozofia[edytuj | edytuj kod]

Dysputa królowej Krystyny i Kartezjusza (detal z kopii dzieła Pierre'a Louisa Dumesnila)

Powstanie filozofii nowożytnej[edytuj | edytuj kod]

Kartezjusz nazywany jest często ojcem filozofii nowożytnej[1][15]. Jego działalność wydatnie przyczyniła się do porzucenia dawnych metod filozofowania, zarówno charakterystycznych dla filozofii średniowiecznej, jak i renesansowego platonizmu. Przejście to określa się czasem zmiany paradygmatu filozofii, z paradygmatu ontologicznego na mentalistyczny[16].

O ile filozofia nastawiona ontologicznie zajmowała się przedmiotem i jego istnieniem, to filozofia mentalistyczna postawiła pod znakiem zapytania możliwość prawdziwego poznania. Filozofia taka wskazywała, że nim możemy określić, jaki jest byt, należy najpierw określić, czy prawdziwe poznanie jest możliwe i jakie są jego warunki. Zasadniczym jej pytaniem jest "co można poznać?", "co można wiedzieć?"[17]. Stąd też, zamiast ontologii, w paradygmacie mentalistycznym zaczęto uprzywilejowywać epistemologię. Rozwinęła się filozofia umysłu badająca procesy myślowe i stany świadomości. Metodyczne wątpienie było nie tylko punktem wyjścia, ale jedną z podstawowych metod testowania prawdziwości sądów. Kartezjusz, a za nim inni filozofowie, dążył wpierw do rozstrzygnięcia zasadniczych kwestii epistemologicznych (jakiego rodzaju wiedza jest wiedzą pewną), a dopiero w dalszej kolejności do stawiania tez ontologicznych[18].

We wczesnej nowożytności doszło do wyodrębnienia się z filozofii nauk ścisłych i przyrodniczych, dotychczas uprawianych w ramach filozofii przyrody. Chociaż nadal filozofia i przyrodoznawstwo były blisko ze sobą związane, a wielu ówczesnych filozofów było jednocześnie wybitnymi naukowcami, to coraz częściej filozofia i nauka będą dla siebie jedynie inspiracją. Sam Kartezjusz – oprócz filozofii – zajmował się również matematyką, jak i badaniami z zakresu fizyki i optyki, meteorologii i fizjologii. Uważał, że jego odkrycia naukowe są ściśle związane z jego rozważaniami na tematy metafizyczne, epistemologiczne czy z zakresu filozofii umysłu. Filozofia daje też metodologiczne podstawy dla uprawiania nauk empirycznych[15].

Metoda filozoficzna[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Jasność i wyraźność.

Kartezjusz zakładał, że możliwe jest oparcie całości wiedzy ludzkiej na pewnym niepowątpiewalnym fundamencie. Tylko w ten sposób możliwe jest jego zdaniem odparcie argumentów sceptycyzmu co do możliwości uzyskania wiedzy pewnej. Stanowisko takie określane jest jako fundacjonalizm[19].

Poszukiwanie pewnych podstaw wiedzy rozpoczął Kartezjusz od opracowania nowej metody filozofowania. Arystotelizm opierał się na logicznych rozumowaniach, przede wszystkim sylogizmie. Rozumowanie to opierało się jednak na danych zmysłowych, które – zdaniem Kartezjusza – mogą być zawodne. Tym samym, skoro przesłanki są jedynie prawdopodobne, to również konkluzje nie są pewne[20]. Arystotelizm został w średniowieczu pogodzony z chrześcijaństwem i przybrał postać filozofii scholastycznej, co sprawiało, że miał silne oparcie w Kościele katolickim. Kartezjusz został wyedukowany w tej tradycji, lecz dość szybko zauważył jej błędy i ograniczenia (przede wszystkim w zakresie metody i twierdzeń przyrodniczych)[21]

Pierwszym krokiem w refleksji filozoficznej było dla Kartezjusza odrzucenie wszelkich niepewnych sądów. Wątpienie to ("wątpienie kartezjańskie") miało charakter metodologiczny, a jego celem miało być znalezienie niepodważalnych podstaw, nie zaś podważenie istniejących sądów. "Kartezjański sceptycyzm" jest więc sceptycyzmem metodologicznym[22].

Świadectwa zmysłów są zawodne, natomiast prawdy niepodważalne muszą mieć charakter rozumowy (racjonalizm filozoficzny). Mają one być jasne i wyraźne dla każdej rozumnej istoty. Z tych jasnych i wyraźnych prawd wyprowadza się kolejne prawdy, metodami podobnymi do geometrii[20]. Rozumowanie more geometrico stało się wzorem dla wszystkich kartezjan, a przykładem jego zastosowania jest Etyka w porządku geometrycznym dowiedziona Barucha Spinozy[23].

Cogito ergo sum[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Cogito ergo sum.

Swoje słynne rozumowanie przedstawił (pierwotnie w języku francuskim) w Rozprawie o metodzie (1637)[24]. Wychodząc z zasadniczego zwątpienia o wszystkim, co nazywane bywa poznaniem, dochodzi Kartezjusz do stwierdzenia, iż jedynie uświadomienie sobie zwątpienia jest bezwzględnie pewne. Wątpienie jest aktem myśli. Fakt myślenia jest zdaniem Kartezjusza oczywisty i dany w sposób prosty i bezpośredni[25]. Jest ideą jasną i wyraźną, a tym samym nie wymaga dalszego uzasadniania[26].

Z faktu myślenia wynika równocześnie istnienie myślącego podmiotu. Tak Kartezjusz dochodzi do swego twierdzenia: „cogito ergo sum” („myślę, więc jestem”). Twierdzenie to traktuje jako prostą i podstawową ideę, która jest podstawą wiedzy pewnej i z której wywodzą się kolejne sądy[25].

Dualizm kartezjański[edytuj | edytuj kod]

Schemat rozchodzenia się bólu (Ilustracja z Traite de l'homme, 1664).

Istotnym elementem filozofii Kartezjusza był dualizm psychofizyczny, czyli pogląd, zgodnie z którym rzeczywistość fizyczna i rzeczywistość umysłowa są dwiema odrębnymi substancjami. Rzeczywistość fizyczna zbudowana jest z materii rozciągłej w trójwymiarowej przestrzeni, ma charakter mechanicystyczny i jest badana przez nauki przyrodnicze. Rzeczywistość umysłowa złożona jest z myśli i świadomości i jest obszarem wolności[27]. W człowieku te dwa rodzaje rzeczy się łączą. Tym samym przynajmniej część zachowań ludzkich można wyjasniac mechanicznie. Problem relacji rzeczywistości fizycznej (ciała) i umysłu (zwany problemem psychofizycznym) pozostaje do dzisiaj jednym z istotniejszych problemów filozofii i nauki.

Nauka[edytuj | edytuj kod]

Podstawy nowej nauki[edytuj | edytuj kod]

Refrakcja światła w oku (Ilustracja z Dioptrique, 1637)

Obok dokonania szeregu odkryć empirycznych czy matematycznych Kartezjusz stał się jedną z czołowych postaci, która obaliła arystotelejskie przyrodoznawstwo i stworzyła podstawy pod nową naukę (chociaż wiele jego twierdzeń okazało się ostatecznie błędnymi). Już przed Kartezjuszem pojawili sie wybitni badacze, którzy byli oznaką zmieniającego się obrazu świata i początków nauki nowożytnej. Odkrycia Kopernika, Galileusza, Keplera czy Williama Harveya były znane Kartezjuszowi i skłoniły go do własnych badań[28]. Z zamiarem stworzenia nowej nauki, jawnie zrywającej z arystotelizmem wystąpił wcześniej Francis Bacon. Bacon opierał nową naukę na eksperymencie jako podstawowej metodzie badawczej i indukcji jako sposobie wyprowadzania tez ogólnych. Dla Kartezjusza eksperyment miał znaczenie wtórne, ilustracyjne. Większe znaczenie przypisywał dedukcji tez z zasad ogólnych[29]. Tę jednostronność systemów Bacona i Kartezjusza zauważył Christiaan Huygens, wskazując, że nowa metoda naukowa musi być syntezą podejścia matematycznego i eksperymentalnego[30].

Podstawą alternatywnej wobec arystotelizmu obrazu rzeczywistości był mechanicyzm, którego Kartezjusz (obok Pierre'a Gassendiego) był najbardziej wpływowym przedstawicielem[28]. Tym, co różniło mechanicyzm Kartezjusza od wcześniejszych filozofów przyrody (np. epikurejczyków), było połączenie go z matematycznym opisem przyrody oraz szukanie potwierdzenia tez w badaniach empirycznych.

Wiry eteru wokół planet (Ilustracja z Principia philosophiae, 1644)

Arystoteles dzielił rzeczywistość przyrodniczą na obszary istotowo różne. Rzeczywistość ziemska składała się z czterech żywiołów (ziemi, wody, ognia, powietrza), natomiast rzeczywistość nadziemska (gwiazdy) składała się z eteru. W ramach rzeczywistości ziemskiej Arystoteles rozróżniał również przyrodę nieożywioną i ożywioną. Przyroda ożywiona obdarzona była różnymi formami duszy, która była podstawowym elementem życia (witalizm). W mechanistycznym modelu rzeczywistości Kartezjusza te podziały zostały zniesione. Cała rzeczywistość składała się z jednolitej materii (pełnia, plenum). Próżnia jego zdaniem nie istniała, a poruszane cząstki zastępowane są od razu przez inne (w tym cząstki eteru). Odziałują one na siebie w sposób mechaniczny w oparciu o prawa fizyczne (będące prekursorami Newtonowskiego prawa bezwładności i odbicia)[28]. Tym samym Kartezjusz odrzucał Arystotelejską koncepcję ruchu, opierającą się na takich pojęciach jak potencja, akt, przyczyna sprawcza czy miejsce naturalne. Ruch odbywał się jego zdaniem w trójwymiarowej przestrzeni, w której żaden punkt nie jest uprzywilejowany. Mechanicznymi ruchami tłumaczył Kartezjusz również działanie organizmów żywych (nie odwołując się do pojęcia duszy), ruchy planet, magnetyzm czy tworzenie się skomplikowanych form materii[28]. Koncepcja materii jako pełni była charakterystyczną cechą mechanicyzmu w wydaniu Kartezjańskim, a jej konsekwencją była tzw. teoria wirów. Materia zdaniem Kartezjusza znajdowała się w ciągłym ruchu kolistym, wywoływanym przez zawirowania eteru. Inny nurt mechanicyzmu, opierający się na atomizmie, stworzony został przez Pierre'a Gassendiego i to on w perspektywie czasu stał się bardziej popularny[31].

Przez długi czas Kartezjańska wizja rzeczywistości konkurowała też z systemem Izaaka Newtona. Spór między kartezjanizmem a newtonizmem toczył się jeszcze w drugiej połowie XVIII w. Obok takich kwestii, jak rola Boga, kształt Ziemi czy funkcjonowanie istot żywych, nałożyły się na to również kwestie narodowej dumy Francuzów i Anglików. Newtonizm okazał sie słuszny w wielu szczegółowych kwestiach, natomiast Kartezjusz w większym stopniu przyczynił się do ukształtowania ducha nowej nauki. Kartezjanizm oddzielił się od religijnych rozważań Kartezjusza, oferując czysto świecki obraz świata. Tym samym w większym stopniu odpowiadał materialistycznej, oświeceniowej nauce niż mocno zakorzeniony w teologii newtonizm[32].

W samych pismach Kartezjusza Bóg pełnił jednak nadal ważną rolę[28]. To on ustalił prawa ruchu materii i utrzymywał je w działaniu. Dzięki Bogu umysł ludzki ma możliwość pewnego poznania rzeczywistości materialnej. Dusza (w znaczeniu chrześcijańskim) została przypisana wyłącznie ludziom. Kartezjusz oddzielił ją jednak od ludzkiego ciała, funkcjonującego w sposób mechaniczny. Twierdzenia te były dalekie od religijnej ortodoksji i stały się jedną z przyczyn potępienia pism Kartezjusza przez Kościół katolicki[13].

Odkrycia naukowe[edytuj | edytuj kod]

Powstawanie tęczy (Ilustracja z Discours de la méthode, 1637)

Teza o mechanicznej i matematycznej naturze świata okazała się bardzo owocna badawczo. Mechanicyzm miał jednak swoje ograniczenia i konsekwencja w jego stosowaniu prowadziła czasem Kartezjusza do formułowania skomplikowanych wyjaśnień, które w końcu nie ostały się krytyce naukowej. Stało się tak w szczególności z Kartezjańską fizyką. Całkowicie błędna okazała się jego koncepcja materii – nieskończenie podzielnej i ciągłej (wykluczającej próżnię i atomizm). Podobnie było z jego koncepcją wirów, mającą wyjaśniać grawitację i magnetyzm.

Istotny pozostał natomiast jego wkład w optykę. W Dioptrique (1637) sformułował falową teorię światła i jako pierwszy opisał zjawisko refrakcji światła. Zjawisko to zostało odkryte już w 1621 przez Willebrorda Snella, który sformułował prawa załamania światła, ale jednak swojego odkrycia nie opublikował[33]. Łącznie z geometrą Claudem Mydorge zastosował następnie prawo załamania światła do sfomułowania teorii soczewek (Dioptrique, 1637) oraz rozwiązania problemu powstawania tęczy (Les Meteores, 1637)[34].

Wrażenia zmysłowe przenoszone są nerwami do szyszynki, gdzie w ich wyniku powstaje reakcja, przenoszona nerwami do mięśni (Ilustracja z L'homme, et un Traitté de la formation du foetus, 1664)

Traktując ciało jako materialną maszynę, Kartezjusz zainspirował całe pokolenie fizjologów i przyrodników. Sam wniósł duży wkład w rozumienie funkcjonowania układu nerwowego. Opisywał, w jaki sposób bodźce zmysłowe przenoszone są nerwami do szyszynki, którą uznawał za narząd, w którym umysł łączy się z ciałem. Zdaniem Kartezjusza bodźce przenoszone są przez nerwy drganiami[35]. Kartezjusz jest niekiedy uznawany za twórcę teorii odruchów. Ciało bowiem reaguje na drgania nerwów półautomatycznie, a świadomość tylko częściowo może je kontrolować[36].

W matematyce Kartezjusz zastosował algebrę w geometrii i jest uznawany za jednego z ojców geometrii analitycznej[37]. Opracował też nazwany później jego imieniem układ współrzędnych[38]. Kartezjusz wniósł też istotny wkład w rozwój symboliki matematycznej, co znacznie przyczyniło się do rozwoju algebry. Wprowadził np. stosowaną do dziś konwencję, w której początkowe litery alfabetu łacińskiego oznaczają wielkości wiadome (a, b, c), natomiast litery końcowe (x, y, z) – wielkości niewiadome[39]. Wiele odkryć matematycznych Kartezjusz dokonał równolegle z Pierrem de Fermatem, co spowodowało spory o pierwszeństwo, zakończone ostatecznie ugodą i uznaniem wzajemnych zasług[38].

Kartezjanizm[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Kartezjanizm.

Kartezjusz był jednym z najbardziej wpływowych filozofów w historii. Jego system uznawało i rozwijało wielu filozofów, matematyków czy naukowców. Kartezjanizm był szczególnie popularny w Holandii i Francji XVII i XVIII w. W szerszym znaczeniu kartezjanizmem nazywa się też poglądy, które noszą cechy filozofii Kartezjusza, w szczególności przyjmują dualizm psychofizyczny czy fundacjonalizm[40].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Strona tytułowa pierwszego wydania Discours de la methode (1637)
Strona tytułowa pierwszego wydania Meditationes de prima philosophia (1641)
Pole magnetyczne ziemi w Specimina philosophiae (1644)

Lista zawiera pierwsze wydania dzieł oraz wczesne tłumaczenia[41].

  • 1637 – Discours de la methode pour bien conduire sa raison, & chercher la verité dans les sciences: plus la dioptrique, les meteores, et la geometrie, qui sont des essais de cete methode. Lejda: Jan Maire, pdf,
    (pl) 1878 – Rozprawa o metodzie jak dobrze kierować swym rozumem i szukać prawdy w naukach : przytem List do księdza Picot ; oraz Reguły do kierowania umysłem (tłum. Wojciech Dobrzycki), Lwów : Nakładem I Związkowej Drukarni,
    (pl) 1918 – Rozprawa o metodzie dobrego powodowania swoim rozumem i szukania prawdy w naukach (tłum. Tadeusz Boy-Żeleński), Kraków: G. Gebethner, Warszawa: Gebethner i Wolff; Poznań: M. Niemierkiewic, Tekst na Wolnych Lekturach,
    (pl) 1981 – Rozprawa o metodzie, (tłum. Wanda Wojciechowska), Warszawa:PWN,
  • 1641 – Meditationes de prima philosophia, in qua Dei existentia et animae immortalitas demonstrantur. Paryż: Michel Soly, pdf,
    (pl) 1885 – Rozmyślania nad zasadami filozofii, (tłum. Karol Dworzaczek, red. Henryk Struve), Warszawa,
    (pl) 1958 – Medytacje o pierwszej filozofii, (tłum. Maria Ajdukiewicz, Kazimierz Ajdukiewicz, Stefan Swieżawski, Izydora Dąmbska) Kraków:Państwowe Wydawnictwo Naukowe,
  • 1642 – Meditationes de prima philosophia, in quibus Dei existentia & animae humanae à corpore distinctio demonstrantur: his adjunctae sunt variae objectiones doctorum virorum in istas de Deo & anima demonstrationes, cum responsionibus authoris (II wydanie, zmienione i rozszerzone). Amsterdam: Elzevir,
  • 1644 – Principia philosophiae. Amsterdam: Elzevir, pdf,
    (pl) 1960 – Zasady filozofii, (tłum. Izydora Dąmbska), Warszawa:PWN,
  • 1644 – Specimina philosophiae, seu Dissertatio de methodo recte regendae rationis & veritatis in scientiis investigandae: Dioptrice et Meteora (tłum. Etienne de Courcelles). Amsterdam: Elzevir, pdf,
  • 1647 – Les meditations metaphysiques, touchant la premiere philosophie, dans lesquelles l'existence de Dieu, & la distinction réele entre l'ame & le corps de l'homme, sont demonstrées: et les Objections faites contre ces Meditations par diverses personnes tres-doctes, avec les réponses de l'Auteur, trans. Louis-Charles d'Albert, duc de Luynes (Meds.) and Claude Clerselier (Objections and Replies). Paryż: Jean Camusat and Pierre Le Petit, pdf,
    1661 – II wydanie, rozszerzone,
  • 1647 – Les principes de la philosophie (tłum. Claude Picot, wyd. rozszerzone). Paryż: Henry Le Gras, pdf,
  • 1649 – A discourse of a method for the well guiding of reason, and the discovery of truth in the sciences. London: Thomas Newcombe,
  • 1649 – Les passions de l'ame. Paryż: Henry Le Gras, pdf,
    (pl) 1986 – Namiętności duszy, (tłum. Ludwik Chmaj), Warszawa:PWN,
  • 1650 – Passiones animae (tłum. Henry Desmarets). Amsterdam: Elzevir, pdf,
  • 1650 – The passions of the soule. London: John Martin and John Ridley,
  • 1657–67 – Lettres, où sont traittées les plus belles questions de la morale, physique, medecine, et des mathematiques (3 tomy), red. Claude Clerselier. Paryż: Charles Angot, t. 1, t. 2, t.3,
  • 1662 – De homine (tłum. Florentius Schuyl). Lejda: Leffen and Moyardum, pdf,
    (pl) 1989 – Człowiek. Opis ciała ludzkiego, (tłum. Andrzej Bednarczyk), Warszawa: PWN,
  • 1664 – Le monde, ou, Le traite de la lumiere, et des autres principaux objects des sens. Paryż: Girad pdf,
    (pl) 2005 – Świat albo Traktat o świetle, (tłum. Tomasz Śliwiński), Kraków: Aureus,
  • 1664 – L'homme, et un Traitté de la formation du foetus, red. Claude Clerselier. Paryż: Charles Angot, pdf,
    To pierwsze wydanie francuskiego oryginału. Dzieło wydano wcześniej (1662) w tłumaczeniu na łacinę,
  • 1680 - Six metaphysical meditations wherein it is proved that there is a God and that mans mind is really distinct from his body: hereunto are added the objections made against these meditations by Thomas Hobbes, with the authors answers (tłum. William Molyneux). Londyn: Benjamin Tooke
  • 1701 - Opuscula posthuma, physica et mathematica. Amsterdam: Blaeu, pdf,
    • Mundus, sive dissertatio de lumine. Ut et de aliis sensuum objectic primariis
    • De mechanica tractatus una cum elucidationibus N. Poissonii
    • Musicae compendium
    • N. Poisson elucidationes physicae in Cartesii musicam
    • Regulae ad Directionem Ingenii, ut et inquisitio veritatis per lumen naturale
      (pl) 1937 – Prawidła do kierowania umysłem. Poszukiwanie prawdy przez światło naturalne. (tłum. Józef Chmaj), Warszawa, djvu, (późniejsze wydania noszą tytuł Reguły kierowania umysłem. Poszukiwanie prawdy przez światło naturalne),
    • Primae cogitationes circa generationem animalium. Et nonnulla de saporibus
    • Excerpta ex mss. R. Des-Cartes
  • 1897-1913 – Oeuvres de Descartes (11 tomów), red. Charles Adam, Paul Tannery, Paryż: Vrin/CNRS,
    Dzieła zebrane Kartezjusza, pdf.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Russell 2000 ↓, s. 643.
  2. Hatfield 2014 ↓, sek. 1.1.
  3. 3,0 3,1 Ariew i in. 2003 ↓, s. 1.
  4. Ariew i in. 2003 ↓, s. 2-3.
  5. Ariew i in. 2003 ↓, s. 3.
  6. Ariew i in. 2003 ↓, s. 4.
  7. 7,0 7,1 Ariew i in. 2003 ↓, s. 10.
  8. Rodis-Lewis 2005 ↓, s. 47.
  9. Ariew i in. 2003 ↓, s. 5-9.
  10. Cottingham 2005 ↓, s. X.
  11. Rodis-Lewis 2005 ↓, s. 39.
  12. Rodis-Lewis 2005 ↓, s. 42-43.
  13. 13,0 13,1 Curley 2006 ↓, s. 755.
  14. Rodis-Lewis 2005 ↓, s. 48-49.
  15. 15,0 15,1 Rocca 2002 ↓, s. 60.
  16. Schnädelbach 1995 ↓, s. 79-89.
  17. Schnädelbach ↓, s. 79.
  18. Schnädelbach 1995 ↓, s. 82-89.
  19. TedT. Poston TedT., Foundationalism, [w:] JamesJ. Fieser, BradleyB. Dowden (red.), The Internet Encyclopedia of Philosophy, sek. 4.a.i..
  20. 20,0 20,1 Skirry ↓, 3.
  21. RogerR. Ariew RogerR., Descartes and Scholasticism: the Intellectual Background to Descartes' Thought, [w:] JohnJ. Cottingham (red.), The Cambridge Companion to Descartes, Cambridge: Cambridge University Press, 2005, s. 58-90..
  22. Sceptycyzm, [w:] HenrykH. Kiereś HenrykH., Powszechna Encyklopedia Filozofii, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000.
  23. UrsulaU. Goldenbaum UrsulaU., The Geometrical Method, [w:] JamesJ. Fieser, BradleyB. Dowden (red.), The Internet Encyclopedia of Philosophy..
  24. RenéR. Descartes RenéR., Rozprawa o metodzie, Kęty: Antyk, 2002, s. 32.
  25. 25,0 25,1 Skirry ↓, 4a.
  26. Skirry ↓, 6a.
  27. Rutherford 2006 ↓, s. 27.
  28. 28,0 28,1 28,2 28,3 28,4 Hatfield 2014 ↓, sek. 4.
  29. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 114-115.
  30. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 116.
  31. Psillos 2007 ↓, s. 149.
  32. Burns 2003 ↓, Cartesianism, s. 46-47.
  33. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 154.
  34. John A.J. A. Schuster John A.J. A., Descartes, René (1596–1650), [w:] WilburW. Applebaum (red.), Encyclopedia of the Scientific Revolution. From Copernicus to Newton., New York & London: Garland Publishing, 2000, s. 290.
  35. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 115.
  36. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 349.
  37. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 229.
  38. 38,0 38,1 Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 242.
  39. Schlager i Lauer 2000 ↓, s. 231.
  40. WillisW. Doney WillisW., Cartesianism, [w:] Donald M.D. M. Borchert (red.), Encyclopedia of Philosophy, t. II, Thomson Gale, 2006, s. 53-60, ISBN 0-02-866072-2.
  41. Hatfield 2014 ↓, Bibliography.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • RogerR. Ariew RogerR., Denis DesD. D. Chene Denis DesD. D., Douglas M.D. M. Jesseph Douglas M.D. M., Tad M.T. M. Schmaltz Tad M.T. M., TheoT. Verbeek TheoT. i inni, Historical Dictionary of Descartes and Cartesian Philosophy, Lanham, Maryland - Toronto - Oxford: The Scarecrow Press, Inc, 2003.
  • William E.W. E. Burns William E.W. E., Science in the Enlightenment. An Encyclopedia, ABC-Clio, 2003.
  • JohnJ. Cottingham JohnJ., Introduction, [w:] JohnJ. Cottingham (red.), The Cambridge Companion to Descartes, Cambridge: Cambridge University Press, 2005, s. 1-20.
  • EdwinE. Curley EdwinE., Descartes, René, [w:] Donald M.D. M. Borchert (red.), Encyclopedia of Philosophy, t. II, Thomson Gale, 2006, s. 720-756, ISBN 0-02-866072-2.
  • GaryG. Hatfield GaryG., René Descartes, [w:] Edward N.E. N. Zalta (red.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford University Press, 2014.
  • StathisS. Psillos StathisS., Philosophy of Science A-Z, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2007, s. 149-150.
  • Michael DellaM. D. Rocca Michael DellaM. D., René Descartes, [w:] StevenS. Nadler (red.), A Companion to Early Modern Philosophy, Malden, MA - Oxford - Carlton: Blackwell Publishing, 2002, s. 60-79.
  • GenevièveG. Rodis-Lewis GenevièveG., Descartes' Life and the Development of his Philosophy, [w:] JohnJ. Cottingham (red.), The Cambridge Companion to Descartes, Cambridge: Cambridge University Press, 2005, s. 21-57.
  • BertrandB. Russell BertrandB., Dzieje filozofii Zachodu i jej związki z rzeczywistością polityczno-społeczną od czasów najdawniejszych do dnia dzisiejszego, Warszawa: Aletheia, 2000.
  • DonaldD. Rutherford DonaldD., Innovation and orthodoxy in early modern philosophy, [w:] DonaldD. Rutherford (red.), The Cambridge Companion to Early Modern Philosophy, Cambridge University Press, 2006, s. 11-38.
  • NeilN. Schlager NeilN., JoshJ. Lauer JoshJ. (red.), Science and Its Times. Understanding the Social Significance of Scientific Discovery, t. III. 1450-1699, Farmington Hills, MI: Gale Group, 2000.
  • HerbertH. Schnädelbach HerbertH., Filozofia, [w:] EkkehardE. Martens, HerbertH. Schnädelbach (red.), Filozofia. Podstawowe pytania, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1995, s. 57-97.
  • JustinJ. Skirry JustinJ., René Descartes (1596—1650), [w:] JamesJ. Fieser, BradleyB. Dowden (red.), The Internet Encyclopedia of Philosophy.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]