Geomorfologia i jednostki fizycznogeograficzne na obszarze Lublina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Podział obszaru Lublina na mezoregiony na tle modelu hipsometrycznego[1]

Lublin jest położony w północno-zachodniej części Wyżyny Lubelskiej, na styku czterech mezoregionów geomorfologicznych, które dolina Bystrzycy dzieli na dwie pary: zachodnią i wschodnią. Różnią się one znacznie zarówno charakterystyką skał powierzchniowych, jak i ukształtowaniem powierzchni terenu. Najwyżej położony punkt w granicach administracyjnych miasta znajduje się na wysokości 235,0 m n.p.m., a najniżej położony punkt – 163,6 m n.p.m.

Opis mezoregionów[edytuj | edytuj kod]

Lublin jest położony na styku czterech mezoregionów północno-zachodniej części Wyżyny Lubelskiej[2]:

Główną i jednocześnie naturalną osią miasta jest dolina Bystrzycy (dopływu Wieprza) wyścielona osadami mineralno-organicznymi wieku holoceńskiego[3]. Dolina ta stanowi subpołudnikową, uwarunkowaną tektonicznie strefę o zmiennej szerokości od około 300 do ponad 1000 metrów, która dzieli Lublin na dwie części. Każda z nich złożona jest z dwóch par mezoregionów – na zachodzie są to: Płaskowyż Nałęczowski i Równina Bełżycka, zaś na wschodzie: Płaskowyż Łuszczowski i Wyniosłość Giełczewska.

Jednostki te wyraźnie różnią się między sobą pod względem wykształcenia litologicznego skał powierzchniowych, jak też ukształtowania terenu. Część zachodnia zdominowana jest przez pokrywy lessowe o miąższości do kilkunastu metrów[4][5], tworzące zwarty płat rozdzielony subrównoleżnikową doliną Czechówki, uchodzącą do Bystrzycy poniżej Starego Miasta. Południowe zaplecze płaskowyżu lessowego stanowi seria pylasto-piaszczysta północno-wschodni skraj Równiny Bełżyckiej, zalegająca na glinach lodowcowych lub skałach węglanowych górnej kredy. Z kolei prawobrzeżną część miasta pokrywa względnie cienka warstwa osadów piaszczysto-pylastych, podścielona krasowiejącymi marglami i opokami górnokredowymi[3].

Ukształtowanie powierzchni terenu[edytuj | edytuj kod]

Budowa geologiczna Lublina[1]

Maksymalne różnice wysokości względnych, dochodzące nawet do 40 metrów, notowane są w obrębie Płaskowyżu Nałęczowskiego, mającego cechy typowego obszaru o rzeźbie lessowej[6] w typie erozyjno-denudacyjnym[7] (w znacznym stopniu zmienionym przez działalność człowieka)[8]. O pierwotnie erozyjnym typie krajobrazu lessowego wschodniej strefy krawędziowej Płaskowyżu Nałęczowskiego świadczyć mogą choćby dawne widoki miasta[9] z ostro zarysowanymi elementami rzeźby erozyjnej. Podobny wydźwięk geomorfologiczny ma nazwa dzielnicy położonej w skrajnie południowo-wschodniej części Płaskowyżu Nałęczowskiego – Czuby. Nazwa ta jest toponimem, oddającym żywy, erozyjny charakter rzeźby lessowej opisywanej jako „badlands[3].

W pozostałej części Lublina (mezoregiony: Równia Bełżycka, Płaskowyż Łuszczowski i Wyniosłość Giełczewska) różnice wysokości względnych są znacznie mniejsze i dochodzą do najwyżej kilkunastu metrów. Pozostałą część miasta cechuje wyraźnie denudacyjny krajobraz typu węglanowego i krzemionkowego. Ich dopełnieniem są strefy den dolin Bystrzycy i jej dopływów (Czechówka i Czerniejówka), w obrębie których wyróżnia się szereg akumulacyjno-erozyjnych form rzecznych wieku holoceńskiego, ale także plejstoceńskiego[3].

Charakterystyczne punkty wysokościowe[edytuj | edytuj kod]

  • najwyżej położony punkt: zespół dworsko-parkowy na Węglinie (rejon al. Kraśnickiej) – 235,0 m n.p.m.
  • najniżej położony punkt: koryto Bystrzycy poniżej Oczyszczalni Ścieków „Hajdów” – 163,6 m n.p.m.
  • zwierciadło wody w Zalewie Zemborzyckim – 178,6 m n.p.m.
  • zwierciadło wody w korycie Bystrzycy:
    • pod mostem ul. Krochmalnej – 171,0 m n.p.m.
    • pod mostem ul. Mełgiewskiej – 165,8 m n.p.m.
  • ujście Czerniejówki do Bystrzycy – 167,2 m n.p.m.
  • ujście Czechówki do Bystrzycy – 167,2 m n.p.m.
  • Plac Litewski – 195,0 m n.p.m.
  • Rynek Starego Miasta – 195,8 m n.p.m.
  • Plac Zamkowy – 175,0 m n.p.m.
  • Zamek Lubelski – 188,2 m n.p.m.
  • centralna część terenów zielonych na Choinach – 220,9 m n.p.m.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Mroczek P., 2014: Wpływ budowy geologicznej i ukształtowania terenu na historyczne i współczesne inwestycje inżynierskie i budowlane w Lublinie. Przegląd Geologiczny 62, 10/2; 645-653.
  2. Maruszczak H., 1972: Wyżyny Lubelsko-Wołyńskie. W: M. Klimaszewski (red.), Geomorfologia Polski, t. 1, Warszawa.
  3. a b c d Harasimiuk M., Henkiel A. 1982: Objaśnienia do Szczegółowej Mapy Geologicznej Polski, Arkusz Lublin, Wyd. Geologiczne, Warszawa; 1–83.
  4. Maruszczak H., Racinowski R., 1976: Dynamika akumulacji eolicznej lessu młodszego w okolicy Lublina w świetle uziarnienia i składu minerałów ciężkich. Biuletyn Inst. Geol., 297, Z badań czwartorzędu w Polsce, Warszawa; 211-225.
  5. Dolecki L., Kołodziej T., Mroczek P., 2004: Rozmieszczenie lessu na Wyżynie Lubelskiej i Roztoczu. Główne stanowiska badawcze i stan badań. Annales UMCS, LIX, 1; 9–35.
  6. Maruszczak H., 1958: Charakterystyczne formy rzeźby obszarów lessowych Wyżyny Lubelskiej. Czasopismo Geograficzne, 26; 335–353.
  7. Rodzik J., Ciupa T., Janicki G., Kociuba W., Tyc A., Zgłobicki W., 2008: Współczesne przemiany rzeźby Wyżyn Polskich. [W:] Kotarba A., Kostrzewski A., Krzemień K., Starkel L. (red.) Współczesne przemiany rzeźby Polski. Wyd. Wydziału Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, Kraków; 165–228.
  8. Rodzoś J., Gawrysiak L., Bochra A., 2005: Rzeźba terenu a organizacja przestrzeni miejskiej Lublina. Annales UMCS, B, LX, 2; 35–45.
  9. Harasimiuk M., Kociuba D., Dymmel P., 2007: Plany i widoki Lublina. Polskie Towarzystwo Turystyczno–Krajoznawcze Oddział Miejski w Lublinie; 1–172.