Gwara bydgoska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gwara bydgoskagwara języka polskiego używana przez niektórych mieszkańców Bydgoszczy i okolic.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miasto Bromberg w 1838 roku, uważane za miasto o charakterze niemieckim

Ludność zamieszkująca miasto Bydgoszcz przed XVIII wiekiem mówiła głównie gwarą kujawską.

Od 1772, to jest od I rozbioru Polski, w wyniku którego Bydgoszcz znalazła się w granicach Prus, nastąpił duży napływ ludności niemieckiej do miasta. Tuż przed 1920, to jest przed wkroczeniem do Bydgoszczy polskiej armii, ludność ta stanowiła większość mieszkańców miasta (ponad 80% populacji Bydgoszczy). Zarówno ten fakt, jak i postępująca germanizacja, wywarły duży wpływ na język mieszkańców pochodzenia polskiego. W związku z tym do mowy mieszkańców Bydgoszczy zostało wprowadzonych wiele germanizmów, poddanych spolszczeniu. Miejska gwara bydgoska, bardzo podobna do gwary poznańskiej, z zapożyczeniami słów z języka niemieckiego występowała na terenie Bydgoszczy i w jej okolicach.

W 1939 nastąpiło włączenie miasta do nazistowskich Niemiec oraz eksterminacja jego mieszkańców (szczególnie inteligencji). Po zakończeniu II wojny światowej gwarę bydgoską zaczął zastępować język literacki. Poprzez napływ ludności do miasta w czasach Polski Ludowej z ziemi chełmińskiej, Kociewia i okolic gwara bydgoska zaczęła zanikać. Obecnie najwięcej mieszkańców posługujących się nią można spotkać wśród starszej części społeczeństwa na Okolu, Szwederowie i Jachcicach.

Najlepiej udokumentowanym świadectwem gwary bydgoskiej jest powieść Jerzego Sulimy-Kamińskiego Most Królowej Jadwigi. We wrześniu 2012 ruszyła internetowa inicjatywa "Ratowanie Gwary Bydgoskiej", w której wzięło udział ponad 1200 osób. Owocem ich prac jest opublikowany w internecie na początku stycznia 2013 Słowniczek Gwary Bydgoskiej[1].

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Jedne z najczęściej stosowanych określeń to:

  • "ajnfach" – po prostu
  • "amendeus" – depresja, chandra
  • "antki" – napływowi mieszkańcy Bydgoszczy
  • "badeje", "badejki" – kąpielówki
  • "bana", "baniarz" – kolej, kolejarz
  • "bamber" – chłop
  • "bamberka" – chłopka
  • "bombka" – porcja wódki
  • "brawędzić" – marudzić, ględzić
  • "bryle" – okulary
  • "chichrać się" – śmiać się
  • "churchlać" – kaszleć
  • "dekel" – pokrywka
  • "dycht" – całkiem, zupełnie
  • "ganek" – ścieżka, przejście
  • "gzub" – dziecko
  • "ja" (z języka niemieckiego) lub "jo" (z gwar kociewskich) – tak
  • "klamoty" – zbędne rzeczy, w tym ubrania lub meble, bałagan, nieporządek; przedmioty ciężkie
  • "korekt" – w porządku
  • "krzyżak" – rdzenny mieszkaniec Pomorza; torunianin; Niemiec
  • "kuch" – placek, ciasto
  • "luj" – chuligan, menel
  • "mudzić" – marudzić
  • "nudle" – makaron
  • "ostrzółka" - ostrzałka, temperówka
  • "pryza" - tabaka
  • "rojber" – urwis, chuligan, niegrzeczne dziecko
  • "rychtyk", "rychtych", "rychtyg" (richtig) – dobrze, poprawnie
  • "sklep" – piwnica
  • "skład" – sklep
  • "statki" – naczynia
  • "sznytka" – kromka chleba
  • "zebuć się" – zdjąć okrycie wierzchnie
  • "żyć na knebel" – żyć w konkubinacie

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J. Sulima-Kamiński: Most Królowej Jadwigi
  • Andrzej S. Dyszak: Jak mówili bydgoszczanie. Mały słownik gwary bydgoskiej, TMMB, Bydgoszcz, 2008
  • Zbigniew Raszewski: Pamiętnik gapia. Bydgoszcz jaką pamiętam z lat 1930-1945. Wydawnictwo Pomorze, Bydgoszcz 1994

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Słowniczek Gwary Bydgoskiej [1]