Gwara orawska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Gwara orawska
Obszar Górna Orawa
Liczba mówiących ok. 40 tys.
Pismo/alfabet łacińskie
Klasyfikacja genetyczna

lub

Występowanie
Ilustracja
Zasięg dialektu na Orawie. Widoczna również jedna z wysp językowych na Liptowie.
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Gwara orawska (słow. oravské goralské nárečia) – gwara pasa górskiego dialektu małopolskiego języka polskiego. Słowaccy językoznawcy uważają ją za gwarę przejściową słowacko-polską, małopolskiego pochodzenia. Posługują nią się rdzenni mieszkańcy Górnej Orawy, znajdującej się w Polsce i na Słowacji. Występuje również w wyspach językowych w głębi Słowacji.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Według polskich językoznawców jest to gwara pasa górskiego (inna nazwa: pas podhalańsko-beskidzki) dialektu małopolskiego języka polskiego[1]. Słowaccy uważają zaś, że te pierwotnie małopolskie gwary, pod wpływem kontaktów polsko-słowackich, stały się gwarami przejściowymi polsko-słowackimi. Zaliczają je do gwar góralskich (słow. goralské nárečia)[2].

Zasięg[edytuj | edytuj kod]

Na Polskiej Orawie gwara występuje w 14 wsiach w powiecie nowotarskim. W słowackiej części tego regionu gwary używa się w 11 wsiach: 9 w powiecie Namiestów i 2 w powiecie Twardoszyn (w tym jedna wieś z gwarą przejściową słowacko-orawską). Ponadto gwara przejściowa słowacko-orawska występuje w wyspach językowych poza Orawą, we 5 wsiach, założonych przez osadników z Górnej Orawy[2].

Występowanie gwary orawskiej w polskiej części Orawy[2]
Nazwa polska Nazwa słowacka Gmina
Bukowina-Osiedle Bukovina Raba Wyżna
Chyżne Chyžné Jabłonka
Harkabuz Harkabúz Raba Wyżna
Jabłonka Jablonka Jabłonka
Kiczory Lipnica Wielka
Lipnica Mała Malá Lipnica Jabłonka
Lipnica Wielka Veľká Lipnica Lipnica Wielka
Orawka Oravka Jabłonka
Piekielnik Pekelník Czarny Dunajec
Podsarnie Podsrnie Raba Wyżna
Podszkle Podsklie Czarny Dunajec
Podwilk Podvlk Jabłonka
Zubrzyca Dolna Dolná Zubrica Jabłonka
Zubrzyca Górna Horná Zubrica Jabłonka
Występowanie gwary orawskiej w słowackiej części Orawy[2]
Nazwa polska Nazwa słowacka Powiat (okres) Uwagi
Głodówka Hladovka Twardoszyn gwara przejściowa słowacko-orawska
Mutne Mútne Namiestów
Nowoć Novoť Namiestów
Orawska Leśna Oravská Lesná Namiestów
Orawska Półgóra Oravská Polhora Namiestów
Orawskie Wesele Oravské Veselé Namiestów
Rabcza Rabča Namiestów
Rabczyca Rabčice Namiestów
Sihelne Namiestów
Sucha Góra Suchá Hora Twardoszyn
Zakamienny Klin Zákamenné Namiestów
Występowanie gwary orawskiej na Słowacji poza Orawą[2]
Nazwa polska Nazwa slowacka Powiat (okres) Region historyczny Uwagi
Huty Liptowski Mikułasz Liptów gwara przejściowa słowacko-orawska
Liptovská Lúžna Rużomberk Liptów gwara przejściowa słowacko-orawska
Lom nad Rimavicou Brezno Gemer gwara przejściowa słowacko-orawska
Małe Borowe Malé Borové Liptowski Mikułasz Liptów gwara przejściowa słowacko-orawska
Wielkie Borowe Veľké Borové Liptowski Mikułasz Liptów gwara przejściowa słowacko-orawska

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

W gwarze orawskiej występują takie zjawiska fonetyczne jak[3]:

  • mazurzenie;
  • udźwięcznienie międzywyrazowe;
  • występowanie samogłosek pochylonych:
    • a pochylone, realizowane jako å – dźwięk pośredni pomiędzy a i o bliższa jednak o lub jako o;
    • o pochylone, realizowane jako ů – dźwięk pośredni pomiędzy o i u;
    • e pochylone, realizowane jako y, występuje zarówno po samogłoskach twardych, jak i miękkich;
  • rezonans nosowy:
    • w pozycji śródgłosowej:
      • przed spółgłoską zwartą. W tej pozycji występują grupy e+N i o+N.;
      • przed spółgłoską szczelinową. W tej pozycji występuje rezonans nosowy synchroniczny.;
      • przed spółgłoskami ł, l (w typie stanął, stanęli). W tej pozycji występują realizacje wźon, wźyna; stanůł, stanyła.;
    • w pozycji wygłosowej:
      • odpowiednik ogólnopolskiego ę:
        • -ym w 1. os. l. poj. czasu teraźniejszego;
        • -e w bierniku l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w mianowniku lp na a jasne;
        • -o w bierniku l. poj. rzeczowników rodzaju żeńskiego, zakończonych w mianowniku lp na a pochylone;
      • odpowiednik ogólnopolskiego ą:
        • -o w 3. os. lm czasu teraźniejszego;
        • -o w bierniku l. poj. przymiotników, liczebników, zaimków rodzaju żeńskiego;
        • -e w bierniku l. poj. przymiotników dzierżawczych, mających a jasne w mianowniku l. poj.;
  • występowanie spółgłosek protetycznych:
  • przejście wygłosowego -χ w -k. Zachodzi to w:
    • końcówkach fleksyjnych:
      • w końcówce -ach w Miejscowniku l. mn. rzeczowników;
      • w końcówce -ych (|| -ich) w Dopełniaczu i Miejscowniku l. mn. przymiotników, zaimków itd.;
      • w końcówce 1. os. l. poj. czasu przeszłego;
      • w końcówce 1. os. l. poj. trybu przypuszczającego
    • w partykule ńek (niech);
  • przejście -χ w -k w określonych grupach spółgłoskowych, np. křest, křon;
  • zachowanie frykatywnego r (ř);
  • brak wałczenia, zwłaszcza w zachodniej części Orawy;
  • wyrównanie analogiczne w końcówkach -i oraz -u w Dopełniaczu l. mn. liczebników i upowszechnienie się w nich χ (z jego przejściem w -k);
  • wymowa połączeń pierwotnego połączenia . Występuje tu różnica w zależności od usytuowania tego połączenia. W pozycji synsylabicznej – jako ůł, a w pozycji heterosylabicznej jako ;
  • brak przegłosu e w o przed spółgłoskami zębowymi twardymi;
  • utrzymanie miękkiego l’ nie tylko przed i;
  • zachowanie dwuwargowego w (Obecnie występuje rzadko, tylko w wymowie starszego pokolenia.);
  • zachowanie dźwięcznego v po spółgłoskach bezdźwięcznych;
  • akcent inicjalny (Występuje głównie po stronie polskiej, bywa jednak nieregularny. Na Słowacji przeważa akcent paroksytoniczny.);
  • uproszczenie wygłosowych grup spółgłoskowych -ść, -řć w -ś, -ř.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. DIALEKTOLOGIA POLSKA, www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2020-04-25].
  2. a b c d e Júlia Dudášová-Kriššáková, Goralské nárečia z pohľadu súčasnej slovenskej jazykovedy, Preszów: Vydavateľstvo Prešovskej univerzity v Prešove, 2016, ISBN 978-80-555-1714-8 (słow.).
  3. Gwara Orawska - Górale Orawscy - Etnozagroda, www.etnozagroda.pl [dostęp 2020-04-25].