Gwara zagłębiowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gwara zagłębiowska – mowa ludu zagłębiowskiego, obecnie nieużywana. Należała do gwar zachodnio-krakowskich dialektu małopolskiego z naleciałościami śląskimi oraz rosyjskimi (głównie w sferze leksykalnej).

Cechy zatracone, to m.in.:

  • zachowanie dawnego zakończenia aorystu w pierwszej osobie l. poj. czasu przeszłego trybu oznajmującego (byłem -> byłek) oraz w pierwszej osobie l. poj. trybu przypuszającego (byłbym -> byłbyk)[1][2]
  • w rzeczownikach miękkotematowych w odmianie samogłoskowej dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników żeńskich zachował archaiczną końcówkę -e, np.: ide do piwnice, cena kosule itd.[3][4]
  • przejście wygłosowego -ch w -k, np.: w nosyk cosak, ik
  • mazurzenie, np.: sacunek, zaba, capka
  • rusycyzmy w sferze leksykalnej, np. raniec - plecak, tornister; śmirny - grzeczny, spokojny; skolko - ile; konfiety - cukierki; riebiata - dzieci.
  • udźwięczniająca fonetyka krakowsko-poznańska, np.: bered Adama, płod upad
  • labializacja, np.: łociec, łokno, łobrona
  • obecność głosek pochylonych
    • 'a' pochylone wymawiane jako 'o', np.: ja → jo, dobra (baba) → dobro (baba)
    • 'e' pochylone często wymawiane jako ‘i’ lub ‘y’, np.: kobieta → kobita, wierzba → wiyrzba, cztery → śtyry
    • ‘o’ pochylało się np. w wyrazach: dróga, kónie, kómora, ale w niektórych (np. ‘nóżki’) wymawiane było odwrotnie, jako ‘o’ (nozki).
  • odnosowienie
    • 'ą' wymawiane jako 'om', np.: są → som, sąsiad → somsiod
    • ‘ę’ wymawiane jako ‘en’, 'em' lub ‘yn’, np.: ręka → renka, kępa → kempa, szczęście → scynście.
    • w niektórych wypadkach ‘ę’ było wymawiane jako zwykłe ‘e’, np.: będzie → bedzie lub jako ‘e’ pochylone, np.: piękny → pikny, mięso → miyso
  • uproszczenie zbitek spółgłoskowych, np.: jastrząb → jascąb
  • użycie zaimków różnych od ogólnopolskich:
    • pytajnych: kaj, kiej
    • wskazujących: on, ona, ono lub sawten, sawta, sawto (dla obiektów najbliższych), hawten, hawta, hawto (dalekich) i hańten, hańta, hańto (najdalszych).
    • nieokreślonych: ktoś-ik, coś-ik, któryś-ik, czyjś-ik, jakiś-ik

Cechy przetrwałe do dziś:

  • twarde zakończenie tematu czasowników, np.: kąpe, kłame, rąbe, chrape
  • różny od ogólnopolskiego rodzaj rzeczowników, np.: krawat – krawatka, parasol – parasolka, kluska – klusek, taboret – tabor(et)ka, puf – pufa, por – pora
  • twarda wymowa litery "ń" - słonce, w koncu
  • nieliczne regionalizmy, np.: chichrać się (śmiać się), chyrlać (kaszleć), habina (cienka gałązka, kijek), ciepać (rzucać), ciorać (włóczyć po podłodze, poniewierać, brudzić), ciućmok (nieudacznik, ofiara losu, oferma), cyckać (ssać), guguła (niedojrzały owoc), kidać (plamić, kapać), klachać (plotkować), rychtować (przygotować) itd.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dialektologia Polska, www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2019-06-25] (pol.).
  2. Stanisław Ciszewski - Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, 1887
  3. Dialektologia Polska, www.dialektologia.uw.edu.pl [dostęp 2019-06-25] (pol.).
  4. Stanisław Ciszewski - Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, 1887

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Magda Pastuchowa, Aldona Skudrzykowa: Polszczyzna Zagłębia Dąbrowskiego, Katowice 1994.
  • Stanisław Ciszewski: Lud rolniczo-górniczy z okolic Sławkowa w powiecie olkuskim, Kraków 1887.