Gwara kujawska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Gwara kujawska to słownictwo charakterystyczne dla mieszkańców Kujaw.

Cechy gwary[edytuj | edytuj kod]

  • Staropolskie pochylone „a” (å) przeszło w „o”, np. białybioły, żadenżodyn.
  • Wymowa nosowego „ą” różni się od ogólnopolskiej w północnej gwarze, gdzie brzmi jak nosowe „u”; dlatego też słowa takie jak sprzątać można wypowiedzieć w dwojaki sposób.
  • „ę” jest w wyrazach zastępowane nosowym „i” lub „y”, np. zymby, winkszy, pinć, rynka.
  • „o” na początku wyrazów uległa procesowi labializacji, zmieniając się prawie zawsze w „ło”, np. łokna, łobirać, łosimdziesiąt. Z kolei w środku wyrazu czasem przechodzi w „ó”, np. kómuna, dóm.
  • Labializacja dotyczy też częściowo samogłoski „u” (łurząd, łuprać, itp.)
  • Występuje uproszczenie grup spółgłoskowych w wyrazach takich, jak dłuższy [wym. dłuszy], niższy [niszy], wyższy [wyszy], durszlak [duszlak].
  • W odmianie wyrazów rodzaju męskiego przez liczbę mnogą używa się wyłącznie formy żeńsko–rzeczowej, np. te pracowite chłopy.
  • Druga osoba liczby mnogiej czasownika ma końcówkę –ta – pochodzi ona ze staropolszczyzny, gdzie oznaczała pierwotnie zwrot do dwóch osób (pozostałości liczby podwójnej).
  • Tryb rozkazujący czasownika pierwszej osoby liczby mnogiej różni się od języka ogólnopolskiego końcówką –ma, np. bydźma, idźma, kupma, róbma. Natomiast druga osoba liczby pojedynczej ma końcówkę –ej w przypadku czasowników kończących się w bezokoliczniku na –ać, np. dej, grej, sprzedej, minszej.
  • W pochodnych czasownika „iść” głoska „j” jest zastępowana przez „n”, rzadziej „ń”. Przykłady: dondę, zandziesz, przyndzim, łodyńdź.
  • Czasowniki pleć i mleć odmieniaja się w charakterystyczny dla gwary kujawskiej sposób:
    • W czasie teraźniejszym „ie” zmienia się w „y” (myle, pyle);
    • W czasie przeszłym używa się ich w formie mylił, pylił itd.
  • Końcówka bezokolicznika –eć jest zamieniana na –ić (np. wiedzić, siedzić) lub –yć (np. słyszyć).
  • Bezokoliczniki „bać się” i „stać” mają formę „boić się” i „stoić”. W związku z tym formy czasu przeszłego są odpowiednio inne: bojołym się, stojała, bojeli się itd.
  • Zamiana końcówek wyrazów:
    • –ej na –y lub –i, np. złej (ręki) – zły (rynki), klei (papier) – klii (papiur) oraz –ie(–) na –i(–), –ji(–): wiemwim, pierwsipjirsi (pozostałości po staropolskim é);
    • –aj na –ej: dajdej, wczorajwczorej, także kupkupej (bezokol. kupać);
    • –mi na –my (narzędnik liczby mnogiej): „Idę do kobity z ładnymy kwiatamy”. (Cecha charakterystyczna dla dialektu mazowieckiego.)
  • Zanik końcówki –az na rzecz –o w wyrazach: teroteraz, zarozaraz.
  • Nazwy potomstwa zwierząt domowych i gospodarskich są zaopatrzone w przyrostek –ok: kurczok, kociok, koziok, psiok, źrybok, cielok, ale też świniok (osobnik dorosły).
  • Liczne zapożyczenia z języka niemieckiego, np. festmocno, rychtychprawdziwie, dubeltowypodwójny, jo - tak.
  • Zaimki osobowe: jo, ty, ón, óna, to, my, wy, óni, óne.
  • Zmiany znaczenia niektórych czasowników w stosunku ogólnego języka polskiego np. czekaj w gwarze oznacza to samo co uciekaj, przesuń się, ustąp.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]