Henrik Ibsen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Henrik Ibsen
Henrik Ibsen
Data i miejsce urodzenia 20 marca 1828
Skien
Data i miejsce śmierci 23 maja 1906
Oslo
Zawód pisarz
Narodowość norweska
Odznaczenia
Krzyż Wielki Królewskiego Norweskiego Orderu Świętego Olafa Krzyż Wielki Orderu Dannebroga (Dania) Komandor Krzyża Wielkiego Królewskiego Orderu Gwiazdy Polarnej (Szwecja)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Źródła Henryk Ibsen w Wikiźródłach
Wikicytaty Henrik Ibsen w Wikicytatach

Henrik Johan Ibsen (ur. 20 marca 1828 w Skien, zm. 23 maja 1906 w Christianii, obecnie Oslo) – dramatopisarz norweski.

Życie[edytuj | edytuj kod]

Przyszedł na świat w rodzinie kupieckiej jako najstarszy z pięciorga rodzeństwa. Kiedy miał 8 lat jego ojciec zbankrutował. W 1843 zaraz po konfirmacji Ibsen przeniósł się do Grimstad, gdzie pracował jako pomocnik aptekarski. W czasie sześciu lat spędzonych w Grimstad podjął pierwsze próby literackie. Jako osiemnastolatek został ojcem dziecka z nieprawego łoża, którego matką była starsza od Ibsena służąca. Z nieślubnym synem pisarz nie utrzymywał kontaktów.

W 1850 Ibsen przeniósł się do Christianii, gdzie miał miejsce jego debiut sceniczny – w Christiania Theater wystawiono Kjæmpehøien (Grób Hunów). Wkrótce pisarz przeniósł się do Bergen, gdzie w latach 1851-1857 współtworzył wraz ze skrzypkiem Ole Bullem teatr Det Norske Theater. W teatrze tym pracował jako pomocnik reżysera i dramaturg. Na deskach Det Norske Theater odbyło się wiele premier sztuk Ibsena. W 1857 pisarz poznał Zuzannę Thoresen, z którą ożenił się rok później. Z tego związku przyszedł na świat syn Sigurd.

W 1857 Ibsen przeniósł się ponownie do Christianii, gdzie otrzymał stanowisko szefa teatru Christiania Norske Theater (który zbankrutował w 1862). Lata 1857-1864 określa się jako najcięższe w życiu pisarza. Rozczarowany postawą Norwegii, która nie pomogła Danii napadniętej przez Prusy, a także problemy finansowe rodziny sprawiły, że pisarz zdecydował się emigrować z kraju. Otrzymawszy stypendium z parlamentu norweskiego, wyjechał wraz z rodziną na Południe. Przez kolejne 27 lat mieszkał we Włoszech i w Niemczech.

Właśnie we Włoszech nastąpił literacki przełom dramaturga. W przypływie nowych sił twórczych napisał tam Branda i Peera Gynta. W 1868 Ibsen przeniósł się do Monachium, a kilka lat później – w 1875 – do Drezna. Tam też powstały jego głośne sztuki, takie jak Nora, Dzika kaczka czy Hedda Gabler. Dopiero w 1891 Ibsen powrócił do Norwegii, już jako znany i ceniony pisarz. Jego sztuki zaczęto wtedy grywać w całej Europie, zaś problemy, które poruszał Henrik Ibsen, wywołały burzliwą debatę w norweskim społeczeństwie. Ostatnie lata życia Ibsen spędził w Christianii, gdzie był jednym z najznamienitszych obywateli.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze dramaty Ibsena zaliczyć można do nurtu narodowego romantyzmu – dramaturg był wówczas głównie pod wpływem utworów duńskiego pisarza Adama Oehlenschlägera. Widać to zwłaszcza w jego drugim utworze Grób Hunów. Tematem wielu dramatów Ibsena były wydarzenia historyczne – bądź to z czasów starożytnego Rzymu (Katylina, Cesarz i Galilejczyk), bądź ze średniowiecznej Norwegii (Rycerze Północy, Pretendenci do tronu, Uroczystość na Solhaugu, Pani zamku Östrot). W wielu utworach inspirowanych historią Norwegii pisarz wykorzystał dawne baśnie, sagi i wierzenia ludowe.

Faza narodowego romantyzmu (1850-1863) zakończyła się w twórczości Ibsena wraz z Pretendentami do tronu. Ibsen, rozczarowany postawą Norwegów w konflikcie między Danią a Prusami, porzucił raz na zawsze tematykę narodową, skupiając się na bardziej uniwersalnych tematach. Wiele dramatów napisanych po przełomie ukazuje sylwetki nieprzystosowanych do świata indywidualistów (Brand, Gregers Werle z Dzikiej kaczki, Ruben ze Gdy się zbudzimy spośród zmarłych). Przeciwieństwem heroicznego pastora Branda jest inna słynna postać ibsenowska – Peer Gynt. Dramat, którego Peer jest głównym bohaterem, pełen jest alegorii i elementów baśniowych. Zalicza się go dziś do jednego z najpopularniejszych tekstów Ibsena. Do tej popularności przyczyniła się niewątpliwie utrzymana w duchu romantyzmu, a skomponowana przez Edvarda Griega muzyka.

W kolejnych latach Henrik Ibsen skupił się w swojej twórczości przede wszystkim na tematyce społeczno-obyczajowej, tworząc realistyczne dramaty bezlitośnie odsłaniające zakłamanie świata mieszczańskiego. Z tego okresu (1877-1882) pochodzą takie sztuki, jak Podpory społeczeństwa, Nora,zamienny tytuł "Dom lalki", Upiory oraz Wróg ludu. Elementy realizmu łączą się tutaj z naturalizmem, zwłaszcza w Upiorach. Do nurtu mieszczańskiego zaliczyć można również napisaną nieco później Heddę Gabler. Bohaterkami swych utworów Ibsen często czynił kobiety, kreując tak niezwykłe postacie jak Hedda Gabler czy Nora.

W ostatnim okresie twórczości Henrika Ibsena (1884-1906) dostrzega się często elementy symbolizmu. Jednocześnie Ibsen kreśli głębokie portrety psychologiczne swoich postaci. O tym, jak doskonałym psychologiem był dramaturg, świadczyć może fakt, że Sigmund Freud przywoływał w swoich esejach m.in. postać Rebeki West z Rosmersholm. Ibsen był także mistrzem w budowaniu dialogu, w którym często powaga i wzniosłość ociera się niemal o patos, nigdy nie przekraczając tej cienkiej granicy.

Głównym obiektem zainteresowania Henrika Ibsena był zawsze człowiek i jego bolączki, próby szukania własnego "ja" i miejsca we współczesnym świecie. Dlatego sztuki norweskiego dramaturga nigdy nie straciły na aktualności i wciąż są wystawiane na deskach teatrów na całym świecie.

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

Dramaty (w nawiasach tytuł polski i pierwsze polskie wydanie, o ile miało miejsce)

  • Catillina 1850 (Katylina)
  • Kjæmpehøien 1850 (Grób Hunów, 1926)
  • Sancthansnatten 1852 (Noc świętojańska)
  • Fru Inger til Østeraad napisany 1854, wydany 1857 (Pani zamku Östrot, 1905)
  • Gildet paa Solhaug 1856 (Uroczystość na Solhaugu, 1926)
  • Olaf Liljekrans 1856
  • Hærmændene paa Helgeland 1858 (Rycerze Północy, 1902)
  • Kærlighedens komedie 1862 (Komedia miłości, 1913)
  • Kongs-Emnerne 1863 (Pretendenci do tronu, 1911)
  • Brand, 1866 (1903)
  • Peer Gynt, 1867 (1910)
  • De unges Forbund 1869, (Związek młodzieży, 1905)
  • Kejser og Galilæer 1873 (Cesarz i Galijejczyk)
  • Samfundets Støtter 1877 (Podpory społeczeństwa, 1899)
  • Et Dukkehjem 1879 (Nora czyli dom lalki, 1882)
  • Gengangere 1881 (Upiory, 1891)
  • En folkefiende 1882 (Wróg ludu, 1891)
  • Vilanden 1884 (Dzika kaczka, 1897)
  • Rosmersholm, 1886 (1898)
  • Fruen fra havet 1888 (Oblubienica morza, 1889; a także jako Kobieta morska, 1899)
  • Hedda Gabler, 1890 (1899)
  • Bygmester Solness 1892 (Mistrz Solness, 1893; a także jako Budowniczy Solness, 1899)
  • Lille Eyolf 1894 (Mały Eyolf, 1899)
  • John Gabriel Borkman 1896 (Jan Gabriel Borkman, 1897)
  • Når vi døde vågner 1899 (Gdy się zbudzimy spośród zmarłych, 1900; a także jako Zmartwychwstanie, 1900)

Wiersze

  • Digte 1871

Poematy epickie

  • Paa Vidderne 1859 (Na szczytach gór)
  • Terje Vigen 1861 (Terje Wiegen, 1878)

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje sztuk Henryka Ibsena.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

  • Kiedy na stare lata zamieszkał w Christianii, miał w zwyczaju codziennie w południe udawać się do kawiarni Grand Hotelu, gdzie przy zarezerwowanym dla niego stoliku czytał norweską prasę. Aby upamiętnić ten "szlak Ibsena" w 2005 przy okazji renowacji głównej ulicy Oslo Karl Johan Gate na trotuarze ułożono płyty w cytatami z dzieł Ibsena.
  • Rok 2006 ogłoszono Rokiem Ibsenowskim (100 rocznica śmierci dramaturga). Z tej okazji odnowiono Muzeum Ibsena w jego dawnym mieszkaniu, zaś tę część ulicy Drammensveien, przy której się ono znajduje, nazwano Henrik Ibsens gate (ul. Henrika Ibsena). W ten sposób zmienił się też adres siedziby norweskiego króla Haralda V, który do tej pory mieszkał przy Drammensveien 1, a teraz – przy Henrik Ibsens gate 1.
  • W Polsce do popularyzacji sztuk Ibsena przyczyniła się aktorka Helena Modrzejewska, która wykreowała w wielkim stylu postać Nory.
  • Podobno ostatnimi słowami Ibsena było "Tvert i mot" (czyt. tfersz imut) co oznacza "wręcz przeciwnie". Przez następne (notabene ostatnie) 5 dni swojego życia nie powiedział już ani słowa.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zenon Ciesielski (red.), Słownik pisarzy skandynawskich, Warszawa 1991
  • Ewa Suchodolska, Zofia Żydanowicz, Bibliografia polskich przekładów z literatury pięknej krajów skandynawskich do roku 1969 włącznie, Poznań 1971
  • Per Thomas Andresen, Norsk litteraturhistorie, Oslo 2001

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]