Związek frazeologiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Związek frazeologiczny, frazeologizm – utrwalone w użyciu z ustalonym znaczeniem połączenie dwóch lub więcej wyrazów.

Większości związków frazeologicznych nie należy przekładać dosłownie (czyli tłumacząc słowo w słowo) na inne języki, na przykład angielskiemu przysłowiu too many cooks spoil the broth (dosł. „zbyt wielu kucharzy (ze)psuje rosół”) odpowiada polskie przysłowie gdzie kucharek sześć, tam nie ma co jeść.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Związki frazeologiczne dzielimy według dwóch kryteriów: ze względu na charakter gramatyczny (klasyfikacja gramatyczna, inaczej formalna) lub ze względu na rodzaj zespolenia (klasyfikacja semantyczna, inaczej funkcjonalna).

Pierwszy typ klasyfikacji wyróżnia:

Drugie kryterium dzieli związki frazeologiczne na:

  • stałe, w tym idiomy
  • łączliwe
  • swobodne (luźne).

W pracach powstałych w latach dziewięćdziesiątych XX wieku rozróżniano trzy rodzaje związków wyrazowych[1]:

  • frazeologizmy (rozumiane jako idiomy)
  • kolokacje (inaczej frazemy)
  • wolne związki wyrazowe (czyli doraźne połączenia słów).

Przykłady idiomów: nabić kogoś w butelkę, pójść po rozum do głowy, wychodzić przed orkiestrę, wywiesić białą flagę.
Przykłady kolokacji: wierutne kłamstwo, kardynalny błąd, wykonać unik, popełnić wykroczenie.

Podział frazeologizmów na idiomy i kolokacje jest nieostry, gdyż niekiedy trudno jest ustalić, czy znaczenie wynikowe danego wyrażenia, zwrotu lub frazy jest sumą znaczeń poszczególnych słów. Równie kłopotliwe bywa określenie, czy dany związek wyrazowy ma charakter utarty (wówczas stanowi on kolokację), czy doraźny (wtedy jest to zwykły tzw. produkt języka). Jeszcze innym problemem jest brak jednolitej terminologii w tym zakresie[2].

Do związków frazeologicznych zaliczane mogą być także przysłowia, porzekadła, porównania i aforyzmy (inaczej maksymy lub sentencje).

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Niektóre stałe związki frazeologiczne mają swe korzenie w:

  • Biblii (np. alfa i omega – pierwotnie „początek i koniec”, czyli określenie Boga; obecnie: „człowiek wszystkowiedzący” lub „człowiek wszechwładny”)
  • mitologii (np. janusowe oblicze, czyli dwulicowość)
  • literaturze (np. dantejskie sceny – odniesienie do obrazu piekła w Boskiej komedii Dantego Alighieriego; obecnie: „straszne wydarzenia”, „przerażające zajścia”)
  • historii (np. pójść do Kanossy – nawiązanie do wydarzeń z roku 1077; obecnie: „pójść z przeprosinami”, „pokajać się”)
  • dawnych obyczajach (np. podać czarną polewkę, rzucić rękawicę)
  • życiu codziennym (np. stanąć kością w gardle, siedzieć z założonymi rękami, z niejednego pieca chleb jeść)
  • wyrażeniach gwarowych i slangowych (np. poczta pantoflowa z gwary warszawskiej).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Aleksandra Jóźwiak-Dądela. Historia i wybrane aspekty badań nad frazeologią. „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria Studia Neofilologiczne”. Zeszyt 5, s. 19, 2006. 
  2. Istnieją różne koncepcje związków frazeologicznych i różne sposoby rozumienia frazemów, te same nazwy bywają więc używane w różnych odniesieniach, a z drugiej strony te same obiekty bywają nazywane różnie. Mirosław Bańko, Poradnia językowa PWN