Hjalmar Riiser-Larsen

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Hjalmar Riiser-Larsen
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 7 czerwca 1890
Oslo
Data i miejsce śmierci 3 czerwca 1965
Kopenhaga
Zawód, zajęcie polarnik, lotnik
Narodowość Norweg
Odznaczenia
Order Sint Olaf 2 kl.png Kongens fortjenstmedalje.svg Deltagermedaljen stripe.svg Order of the British Empire Member Ribbon bar.svg SWE Order of Vasa - Commander BAR.png US Legion of Merit Commander ribbon.png Bronze Star Medal ribbon.svg Legion Honneur Chevalier ribbon.svg Grande ufficiale OCI Kingdom BAR.svg Ribbon order of the White Lion of 2 class.png

Hjalmar Riiser-Larsen (ur. 7 czerwca 1890 w Oslo, zm. 3 czerwca 1965 w Kopenhadze) – norweski pionier lotnictwa, oficer marynarki norweskiej, polarnik i przedsiębiorca.

Pilotował wodnosamolot N25 dla Roalda Amundsena w 1925 roku i był nawigatorem sterowca Norge w 1926 roku. Poprowadził trzy wyprawy na Antarktydę.

Przyczynił się do założenia i rozwoju Norweskich Sił Powietrznych oraz norweskich cywilnych linii lotniczych.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Hjalmar Riiser-Larsen urodził się 7 czerwca 1890 roku w Kristianii (obecnie Oslo)[1]. Był najstarszym z trzech synów kapitana statku i pierwsze lata życia spędził na morzu[2]. Po zdaniu egzaminu szkolnego w 1906 roku, pływał na żaglowcach i parowcach[1]. W 1909 roku został przyjęty do szkoły morskiej w Horten, którą ukończył w stopniu oficera w 1912 roku[1]. Stopień pierwszego lejtnanta uzyskał w 1915 roku a kapitana w 1926 roku[1].

Podczas I wojny światowej służył krótko na torpedowcu Skrei[1]. Po odbyciu pierwszej w życiu podróży samolotem w 1913 roku, zafascynował się lotnictwem[1]. W 1915 roku dostał się do pierwszej grupy żołnierzy szkolonych na pilotów marynarki w Horten[2]. W tym samy roku ożenił się[1]. W latach 1916–1919 pełnił funkcję inspektora zakładów lotniczych marynarki[3]. Po krótkim stażu w szwedzkiej fabryce silników samolotowych, przeszedł w 1917 roku szkolenie dla pilotów w Wielkiej Brytanii[2].

Przyczynił się do zakupu pierwszych samolotów bojowych dla Norwegii[1]. Jesienią 1919 roku testował w Niemczech nowe samoloty dla marynarki i rekomendował zakup maszyn produkowanych przez Hansa-Brandenburg, które stanowiły wyposażenie norweskiej marynarki przez kolejne 15 lat[1].

Uznanie przyniósł mu odważny lot podczas pokazów statków powietrznych zorganizowanych w trakcie spotkania królów skandynawskich w Oslo w 1917 roku i pokazów w Kopenhadze w 1919 roku[2]. Latem 1918 roku odbył swój pierwszy lot cywilny, transportując gazety z Oslo do Trondheim dla firmy Nordisk Luftkraft, kiedy linia kolejowa była zablokowana zaspami śnieżnymi[2]. Był pierwszym pilotem, który odbył lot na tej trasie. Jeszcze przed końcem I wojny, założył bazy lotnicze na wyspach Flatøy koło Bergen i Karmøy[1].

W latach 1919–1920 kierował zakładami lotniczymi marynarki[1]. W 1920 roku został oddelegowany na dwa miesiące jako kierownik operacji norweskiej linii lotniczej Det Norske Luftfartsrederi na trasie między Bergen, Haugesund i Stavanger[2].

W 1921 roku przeprowadził się wraz z rodzina do Kristianii, gdzie pracował jako sekretarz rady lotnictwa ministerstwa obrony, która zarządzała norweskim lotnictwem cywilnym (1921-1927)[3]. W 1921 roku odbył w Wielkiej Brytanii szkolenie na pilota sterowców, z którymi zetknął się po raz pierwszy w 1919 roku w Niemczech[1].

W 1922 roku wraz z przyjacielem Finnem Lützow-Holmem przelecieli dwoma samolotami trasę Horton–Kirkenes w 47 godzin[2]. W drodze powrotnej przeprowadzili pierwszy w Norwegii lot na potrzeby pogotowia ratunkowego w związku z przypadkami tyfusu w zachodniej części Finnmarku[1].

Od 1923 roku był wiceprzewodniczącym Norweskiego Towarzystwa Lotniczego (nor. Norsk Luftseiladsforening) i wypowiadał się za rządowymi grantami na finansowanie lotnictwa cywilnego[2].

W latach 1929–1931 był członkiem rady miejskiej z ramienia konserwatywnej partii Høyre, najpierw w Horten a potem w Oslo[2]. Po rozpadzie małżeństwa na początku lat 30. XX w., ożenił się powtórnie w 1938 roku[2].

Lot Amundsena na biegun północny[edytuj | edytuj kod]

Lot na biegun północny, 1925

Na przełomie lat 1923/1924 Riiser-Larsena zaangażował Roald Amundsen, by pilotował jeden z dwóch wodnosamolotów Dornier N24 lub N25, którymi Amundsen zamierzał dotrzeć ze Svalbardu na biegun północny[1]. Po bankructwie Amundsena w 1924 roku, Riiser-Larsen pomógł znaleźć dla niego wsparcie finansowe a następnie zajął się przygotowaniami do wyprawy po tym jak Lincoln Ellsworth (1880–1951) zapewnił finansowanie ekspedycji[1]. Do wyprawy doszło w 1925 roku a Riiser-Larsen pilotował wodnosamolot N25[1]. Po ponad 8 godzinach lotu, samoloty N24 i N25 wylądowały na krze lodowej na szerokości 87°43'N[4]. Przy starcie N24 doznał uszkodzeń i wszyscy uczestnicy próbowali przez trzy i pół tygodnia zbudować pas startowy na krze[4]. 15 czerwca Riiser-Larsen zdołał wystartować, zabierając na pokładzie wszystkich sześciu uczestników wyprawy[4].

Przelot Amundsena, Ellswortha i Nobilego nad biegunem północnym[edytuj | edytuj kod]

Podczas przelotu Amundsena, Ellswortha i Nobilego sterowcem Norge nad biegunem północnym w 1926 roku był zastępcą dowódcy i nawigatorem statku[1]. Był to pierwszy w historii przelot nad Oceanem Arktycznym[5].

W 1928 roku wraz z Finnem Lützow-Holmem prowadził poszukiwania Nobilego po jego rozbiciu się sterowcem Italia w rejonie Svalbardu[1]. Kiedy w trakcie poszukiwań zaginął Amundsen, Riiser-Larsen stanął na czele ekspedycji ratunkowej Louise Arner Boyd[1].

Wyprawy na Antarktydę[edytuj | edytuj kod]

W latach 1929–1930 Riiser-Larsen poprowadził trzecią wyprawę Larsa Christiansena na statku Norvegia na Antarktydę, podczas której odkryto i zbadano z powietrza tereny Ziemii Królowej Maud i Wybrzeża Księżniczki Marty[6]. Riiser-Larsen nakręcił z wyprawy film pokazywany później w kinach Oslo[1].

W latach 1930–1931 dowodził czwartą ekspedycją na Norvegii na Antarktydę, podczas której odkryto Wybrzeże Księżniczki Ragnhildy[6].

W 1933 roku zorganizował własną wyprawę, by wraz z dwoma towarzyszami, narciarzem Olavem Kjelbotnem i traperem Hallvardem Devoldem, oraz 58 psami zbadać odcinek od Wyspy Enderby do Morza Weddella podczas wyprawy saniami[6]. Po rozładowaniu bagażu ekspedycji na krze lodowej, lód załamał się pierwszej nocy, obóz został podzielony na dwie części – na dryfującej krze znaleźli się uczestnicy wyprawy z czterema psami[6]. Po nadaniu sygnału SOS zostali uratowani po kilku dniach[6]. Po powrocie do domu okazało się, że podczas nieobecności Riiser-Larsen został zwolniony z marynarki[2].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po powrocie z Antarktydy i krótkim okresie bezrobocia, Riiser-Larsen został w 1933 roku dyrektorem Norweskiej Kompanii Lotniczej (nor. Det Norske Luftfartsselskap, (DNL))[1]. Dzięki niemu w 1935 roku firma uzyskała monopol na loty rejsowe i w tym samym roku otworzyła pierwsze połączenia testowe[1]. Do końca 1940 roku sieć połączeń lotniczych objęła cały kraj i otwarto również trasy zagraniczne[2]. Plany otwarcia wraz ze Szwedami i Duńczykami połączenia transatlantyckiego przerwała II wojna światowa[2]. Riiser-Larsen został zmobilizowany i objął funkcję szefa sztabu sił powietrznych marynarki, a jego przełożonym został Finn Lützow-Holm[2]. W 1940 roku Riiser-Larsen uzyskał stopień komandora[2].

Po zajęciu Oslo przez Niemców, Riiser-Larsen udał się do Szwecji a stamtąd przez Moskwę i Paryż do Londynu[2]. Następnie znalazł się w Stanach Zjednoczonych, gdzie w 1940 roku krótko pełnił funkcję attaché ds. marynarki w placówce w Waszyngtonie[3]. Potem objął tymczasowo dowództwo norweskich sił powietrznych marynarki z bazą w Kanadzie[3]. W 1941 roku uzyskał stopień kontradmirała i objął dowództwo połączonych sił lotniczych w Londynie[2]. Opowiadał się za czynnym udziałem lotnictwa norweskiego w walce z Niemcami[2]. Wielu Norwegów opuściło wówczas kraj, by wstąpić do sił powietrznych na uchodźstwie[2]. Kiedy w 1944 roku doszło do połączenia lotnictwa z siłami powietrznymi marynarki, głównym ich dowódcą został Riiser-Larsen[2]. Koniec wojny przyniósł intrygi, wobec których Riiser-Larsen ustąpił z piastowanego stanowiska w 1946 roku[2].

Czasy powojenne[edytuj | edytuj kod]

Po wojnie Riiser-Larsen został głównym planistą nowego działu firmy Scandinavian Airlines System (SAS) ds. tras na długie odległości[3]. Ustawił trasy lotów do południowej Afryki i Azji południowo-wschodniej[2]. W 1948 roku został sprowadzony do Norweskiej Kompanii Lotniczej[2]. Ostatnie lata pracy spędził jako dyrektor regionalny SAS w Norwegii, po tym jak SAS przejął skandynawskie linie lotnicze[2].

W 1955 roku przeszedł na emeryturę i przeniósł się do Kopenhagi[2], gdzie zmarł 3 czerwca 1965 roku[1]. Pamiętnik Riiser-Larsena został opublikowany w 1975 roku[3].

Odznaczenia, członkostwa i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Na cześć Riiser-Larsena nazwano Półwysep Riiser-Larsena[7], Lodowiec Szelfowy Riiser-Larsena[8] a także Morze Riiser-Larsena.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y Ulf Larsstuvold: Hjalmar Riiser Larsen. W: I Norsk biografisk leksikon. 2009-02-13. [dostęp 2018-07-03]. (norw.)
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae af ag ah ai aj The Fram Museum: Hjalmar Riiser-Larsen (1890–1965) (ang.). frammuseum.no. [dostęp 2018-07-03].
  3. a b c d e f Hjalmar Riiser Larsen. W: I Store norske leksikon. 2013-01-24. [dostęp 2018-07-03]. (norw.)
  4. a b c The Fram Museum: The N24/N25 flight towards the North Pole (1925) (ang.). frammuseum.no. [dostęp 2018-07-03].
  5. The Fram Museum: The Norge flight (1926) (ang.). frammuseum.no. [dostęp 2018-07-03].
  6. a b c d e Susan Barr: Hjalmar Riiser-Larsen. W: Beau Riffenburgh: Encyclopedia of the Antarctic. Taylor & Francis, 2007, s. 799. ISBN 978-0-415-97024-2. [dostęp 2018-07-03]. (ang.)
  7. COMPOSITE GAZETTEER OF ANTARCTICA: Riiser-Larsen Peninsula (ang.). [dostęp 2018-07-03].
  8. COMPOSITE GAZETTEER OF ANTARCTICA: Riiser-Larsen Ice Shelf (ang.). [dostęp 2018-07-03].