Ikonoklazm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Ikonoklazm lub obrazoburstwo (gr. eikōn = „obraz"; klao = „łamać") – ruch szerzący się w łonie chrześcijaństwa w VIIIIX wieku na terenach Bizancjum i państwa Franków oraz w Niderlandach w XVI w.

Pierwszy ikonoklazm (726–787)[edytuj | edytuj kod]

Cesarz Leon III Izauryjczyk, panujący w latach 717 do 741, w roku 726 nakazał usunąć obraz Chrystusa, który znajdował się nad drzwiami pałacu cesarskiego, zastępując go zwykłym krzyżem. Dało to początek ikonoklazmowi. Zakazał czczenia ikon Chrystusa, Dziewicy Marii i świętych i nakazał zniszczenie istniejących wizerunków.

Spór na temat ikonoklazmu narodził się wskutek sprzeciwu wobec niszczenia ikonostasów ze strony licznych chrześcijan, zarówno żyjących we Wschodnim Cesarstwie rzymskim, jak i poza nim[potrzebny przypis].

Święty Jan z Damaszku stał na czele jednego z tych ruchów sprzeciwu. Jednak pozycja cesarza zyskała wsparcie w wyniku sukcesów politycznych: oblężenie Konstantynopola w latach 717–718, koniec płacenia daniny plemionom arabskim. Syn Leona III, Konstantyn V (cesarz w latach 741–775) odnosił również sukcesy militarne, co wzmocniło jego pozycję przeciw ikonodulom, czyli obrońcom czci ikon. W 754 r. cesarz zwołał Sobór w Hierei, który miał uczynić ikonoklazm oficjalną nauką chrześcijaństwa. Jednak postanowienia tego soboru nie zostały uznane ani na Wschodzie, ani na Zachodzie.

Sobór nicejski II w roku 787 zezwolił ponownie na kult obrazów, zakazując surowo handlowania nimi. Uzasadnienie doktrynalne było następujące: skoro Chrystus się wcielił, wolno przedstawiać fizyczną postać Syna Bożego i malować wizerunki świętych.

Wedle części dowodów, pierwszy spór o oddawanie czci ikonom został wywołany pod wpływem islamu, w którym surowo zakazane jest tworzenie wizerunków. Dowody te jednak nie są przekonujące dla większości historyków i hipoteza ta nie jest powszechnie akceptowana[1].

Drugi ikonoklazm (813–843)[edytuj | edytuj kod]

Leon V, (cesarz od 813 do 820), natychmiast po objęciu tronu, wprowadził drugi ikonoklazm i to bardziej rygorystyczny od poprzedniego. Jego polityka była kontynuowana przez Michała II i Teofila. Wdowa po Teofilu, Teodora, regentka na rzecz nieletniego syna Michała III, proklamowała 11 marca 843 roku, podczas uroczystości w Hagia Sophia[2], powrót do ikonolatrii, pod warunkiem że Teofil nie zostanie potępiony. Od tego czasu, na pamiątkę zwycięstwa nad ikonoklazmem, pierwsza niedziela wielkiego postu jest czczona przez Cerkwie prawosławne jako święto Triumfu Prawosławia (Triumfu Ortodoksji).

Jako jedyny symbol adoracji cesarze usiłowali narzucić monogram Chrystusa w postaci dwóch pierwszych liter jego imienia: greckich X i P (Chi i Rho). Była to religia jedynego Boga, w której postać Chrystusa zajmuje miejsce bliższe świętym. Można więc także interpretować ikonoklazm jako próbę zjednoczenia pod flagą cesarską wszystkich wschodnich chrześcijan w celu wzmocnienia sił wobec poważnego zagrożenia zewnętrznego. Gdy zagrożenie ustało, znikła też potrzeba ikonoklazmu[potrzebny przypis].

Ikonoklazm w Galii (do X w.)[edytuj | edytuj kod]

W Europie Zachodniej biskupi katoliccy Galii otwarcie sprzeciwili się kultowi podobizn i obrazów, szczególnie pod rządami Karolingów. W następstwie synodu frankfurckiego (794) zwołanego przez Karola Wielkiego, potępione zostały zarówno ikonodulia, jak i ikonoklazm – podkreślono edukacyjną wartość wizerunków, jednocześnie zakazując ich czci. Z kolei Ludwik I Pobożny ustanowił w 817 r. arcybiskupem Turynu swojego zaufanego teologa Klaudiusza. Biskup ten nie tylko otwarcie zwalczał adorację obrazów i rzeźb, ale także w swych dziełach podejmował temat zbawienia nie przez uczynki lecz przez wiarę. Nauczał modlitwy skierowanej wyłącznie do Boga, symbolizm Eucharystii, negował np. odpuszczenie grzechów dzięki pielgrzymkom oraz autorytet prymatu papieskiego, na gruncie twierdzenia, że wszyscy biskupi są równi[3]. Poglądy, które cztery wieki później w XII w. znajdą popularność u waldensów, a sześć stuleci później w protestantyzmie, a gdy chodzi o ikonoklazm, zwłaszcza w kalwinizmie[4]. Innym znanym ikonoklastą galijskim był Agobard z Lyonu[5]. Biskupi z Galii i Hiszpanii ponownie potępili kult obrazów na synodzie w Paryżu w 824 roku. Ikonoklazm na Zachodzie ustał dopiero około X wieku, kiedy rządy objęli władcy całkowicie poddani papieżowi[potrzebny przypis].

Rewolta ikonoklastów w Niderlandach (1566)[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Rewolta ikonoklastów.

W 1566 w Niderlandach zwolennicy reformacji przez kilka tygodni niszczyli w kościołach katolickich ołtarze, obrazy i posągi świętych, itp. Wydarzenia te znane są jako rewolta ikonoklastów.

Motywy teologiczne ikonoklazmu[edytuj | edytuj kod]

Teologiczny problem prezentowania sacrum przewija się w trzech religiach monoteistycznych. Wszystkie trzy przypisują transcendencję do dziedziny sacrum, co sprawia, że zajmuje ona miejsce „poza" i „ponad" widzialnymi sprawami ludzkimi.

W judaizmie, jak i w chrześcijaństwie, zakaz przedstawiania wizerunku Boga znajduje korzenie biblijne:

„Nie będziesz czynił żadnej rzeźby ani żadnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko, ani tego, co jest na ziemi nisko, ani tego, co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz oddawał im pokłonu i nie będziesz im służył, ponieważ Ja Pan, twój Bóg, jestem Bogiem zazdrosnym, który karze występek ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia względem tych, którzy Mnie nienawidzą. " (Wj 20,4–5, Biblia Tysiąclecia, III wydanie).

Z drugiej strony, według doktryny katolickiej i prawosławnej, zakaz kultu obrazów miał ścisły związek ze Starym Przymierzem (zob. Pwt 4:15 – Bóg nie objawił się Żydom w widzialnej postaci), dlatego uznają one kult obrazów za mający uzasadnienie biblijne – w Nowym Testamencie. Jezus jest bowiem „obrazem Boga niewidzialnego" (Kol 1:15), kto zobaczył Jego, zobaczył i Ojca (por. J 14:9).

Protestanci nie uznają tej interpretacji, uważając ją za nadużycie, a sam kult obrazów za sprzeczny z przykazaniami Bożymi.

W islamie – zakaz przedstawiania boskości wynika z zakazu bałwochwalstwa, w szczególności kultu świętych głazów lub kamieni ustawianych (w celach kultowych), których istnienie potwierdzają badania archeologiczne prowadzone na terenach zamieszkanych przez pustynne plemiona koczowników i pasterzy. Zakaz przedstawiania Boga został rozszerzony i objął też oblicze proroka[potrzebny przypis].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Robert Louis Wilken, Pierwsze tysiąc lat : historia chrześcijaństwa, Kraków: Wydawnictwo M, 2015, s. 348, ISBN 978-83-8021-024-0, OCLC 932217507 [dostęp 2018-09-08].
  2. Praca zbiorowa: Historia powszechna Tom 7 Od upadku cesarstwa rzymskiego do ekspansji islamu. Karol Wielki. T. 7. Mediaset Group SA, 2007, s. 454. ISBN 978-84-9819-814-0.
  3. Por. The Oxford Dictionary of the Christian Church. F. L. Cross; E. A. Livingstone (red.). Wyd. 3. USA: Oxford University Press., 1997, s. 359.
  4. Por. James A. Wylie: The History of the Waldenses., James A. Wylie The History of Protestantism, Vol. I, Book I., Ch. V.
  5. Agobard, [w:] Encyklopedia katolicka, t. 1, Lublin 1985, kolumna 189.