Jadłowstręt psychiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „anoreksja”. Zobacz też: anoreksja organizacyjna.
Jadłowstręt psychiczny (anoreksja)
Ilustracja z pracy Williama Gulla z 1873 roku, przedstawiająca pacjentkę z jadłowstrętem psychicznym przed (na górze) i po leczeniu (na dole)
Ilustracja z pracy Williama Gulla z 1873 roku, przedstawiająca pacjentkę z jadłowstrętem psychicznym przed (na górze) i po leczeniu (na dole)
ICD-10 F50.0
anorexia nervosa
DSM-IV 307.1
DiseasesDB 749
MeSH D000856

Jadłowstręt psychiczny (anoreksja z grec. anorexia nervosa: an = „brak, pozbawienie”, orexis = „apetyt”) – zaburzenie odżywiania polegające na celowej utracie wagi wywołanej i podtrzymywanej przez osobę chorą[1]. Obraz własnego ciała jest zaburzony; występują objawy dysmorfofobii. Lęk przybiera postać uporczywej idei nadwartościowej, w związku z czym pacjent wyznacza sobie niski limit wagi. Największe zagrożenie zachorowaniem dotyczy wieku między 14. a 18. rokiem życia. Po raz pierwszy opisał to zaburzenie w XVII wieku Richard Morton[2].

ICD-10 wyróżnia dwie postaci anoreksji – jadłowstręt psychiczny i jadłowstręt psychiczny atypowy (F50.1).

Anoreksję cechuje szybko postępujące wyniszczenie organizmu, które pozostawia często już nieodwracalne zmiany. Nieleczona prowadzi do śmierci w około 10% przypadków[3]. W 75% przypadków rozpoczyna się przed 25. rokiem życia.

Epidemiologia i czynniki ryzyka[edytuj kod]

W przeglądach badań na temat sytuacji epidemiologicznej[4][5] wykazano zapadalność na poziomie 8–13 przypadków na 100 000 osób rocznie, a chorobowość wynoszącą 0,3% przy wykorzystaniu ścisłych kryteriów rozpoznania.

Stwierdzono, że jadłowstręt psychiczny występuje częściej u homoseksualistów i biseksualistów[6][7][8][9].

Kryteria diagnostyczne[edytuj kod]

Można podejrzewać anoreksję, gdy osoba:

  • przeżywa silny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością, nawet jeśli ma niedowagę;
  • nie chce utrzymać wagi w granicach normy dla swojego wieku i wzrostu, co nie jest spowodowane żadnym schorzeniem fizycznym ani psychicznym;
  • jej BMI jest równy lub mniejszy od 17,5[10];
  • nieprawidłowo ocenia wagę własnego ciała, wymiary i sylwetkę;
  • lekceważy skutki nagłego spadku wagi;
  • w okresie dojrzałości płciowej (po okresie pokwitania) cierpi na wtórny brak miesiączki w ciągu co najmniej 3 miesięcy (jest to kryterium D w DSM-IV. W DSM-V postuluje się usunięcie tego kryterium[11])
  • spożywa posiłki w samotności (ze wstydu przed innymi);
  • gotuje dla innych tzw. „zdrowe posiłki”;
  • uprawia intensywne ćwiczenia fizyczne;
  • kłamie o ilości zjedzonych posiłków;
  • główny temat rozmów z osobą chorą to jedzenie, kalorie, zawartość tłuszczu w produktach i diety.

Kryteria diagnostyczne według ICD-10[edytuj kod]

  • zmniejszenie masy ciała (albo brak przyrostu – u dzieci) prowadzące do osiągnięcia m.c. 15% poniżej prawidłowej lub oczekiwanej dla wieku
  • zachowania mające na celu zmniejszenie m.c. poprzez unikanie "tuczącego" pożywienia
  • ocenianie siebie jako osoby otyłej oraz pojawienie się lęku przed przytyciem
  • zaburzenia endokrynne manifestujące się u kobiet zanikiem miesiączki a u mężczyzn utratą zainteresowań seksualnych i potencji
  • zaburzenie nie spełnia kryteriów rozpoznania bulimii psychicznej

Diagnoza różnicowa[edytuj kod]

Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. zaburzenia nastroju i zaburzenia psychotyczne.

Osoby z zaburzeniami typu psychotycznego mogą być przekonane, że ich żywność jest zatruta, odmawiać jedzenia i znacznie chudnąć. Zmniejszone łaknienie może być także objawem depresji. Jadłowstręt psychiczny może być objawem depresji maskowanej (to jest takiego rodzaju depresji, w którym endogenny zespół depresyjny maskowany jest przez inne objawy)[12].

Odmawianie przyjmowania pokarmów może być także spowodowane chorobami nowotworowymi lub innymi.

Dlatego, aby z całkowitą pewnością stwierdzić, że przyczyną utraty wagi jest anoreksja, trzeba mieć pewność, że pacjent nie cierpi na żadną inną chorobę psychiczną ani somatyczną dającą objawowo utratę masy ciała.

Postacie zaburzenia[edytuj kod]

Rozpoznano dwa typy anoreksji:

Typ restrykcyjny[edytuj kod]

Charakteryzuje się tym, że chory ogranicza przyjmowanie pokarmu do bardzo niewielkich ilości i nieregularnie stosuje środki przeczyszczające.

Typ bulimiczny[edytuj kod]

Chory na anoreksję, choć zazwyczaj ogranicza ilość przyjmowanego pokarmu, regularnie miewa okresy przejadania się lub prowokowania wymiotów i nadużywania leków przeczyszczających i moczopędnych. Stosowane metody zwykle prowadzą do biochemicznych zaburzeń oraz zakłóceń czynności pewnych układów i narządów, a także są zagrożeniem dla życia.

Przyczyny anoreksji[edytuj kod]

Etiopatogeneza anoreksji jest wieloczynnikowa i zazwyczaj główną rolę grają czynniki osobowościowe, rodzinne, biologiczne i kulturowe. Osoby cierpiące na anoreksję to w większości przypadków dziewczęta i kobiety, które odczuwają nieświadomy lęk przed identyfikacją z własną płcią. Nie zgadzają się z własną seksualnością, unikają kontaktu z innymi osobami, zwłaszcza z przeciwną płcią, a także odchudzają się by w wyniku diety zachować sylwetkę dziecka, jaką miały przed okresem pokwitania. Często dochodzi do tego wtórny brak miesiączki. Obsesyjny lęk przed przybraniem na wadze sprawia, że obsesyjnie myślą o jedzeniu i przekonane są, że „szczupła” figura jest kluczem do sukcesu. Zazwyczaj są to osoby, które każdemu i na każdym kroku chcą udowadniać, że są najlepsze: koncentrują się na kształceniu i zdobywaniu wiedzy, a jednocześnie są bardzo niepewne i boją się niepowodzeń. Chorzy nie widzą swojego wychudzenia, gdy stoją przed lustrem wydaje im się, że ciągle są za grubi.

Powyższe kryteria nie występują zawsze i w każdym przypadku, diagnoza anoreksji może być postawiona wyłącznie na podstawie wartości BMI i kompulsywnego myślenia o wadze. Niezwykle częstą postacią jest anoreksja kulturowa – spowodowana próbami sprostania nierealistycznym wzorcom wyglądu – wyidealizowanemu modelowi kobiecości.

Powszechnie w anoreksji występują:

Czynniki biologiczne[edytuj kod]

Biochemiczne podłoże anoreksji[edytuj kod]

Badania przeprowadzone przez dr Ursulę Bailer sugerują, że anoreksja może mieć nie tylko psychiczne, ale również biochemiczne podłoże. U grupy pacjentek, u których zdiagnozowano wcześniej anoreksję restrykcyjną lub bulimiczną zbadano stężenie neuroprzekaźnika serotoniny. Okazało się, że u większości badanych pacjentek niektóre obszary mózgu produkowały i zużywały kilkakrotnie więcej serotoniny niż u zdrowego człowieka. Postawiono hipotezę, że jadłowstręt psychiczny u tych pacjentek może być zjawiskiem wtórnym, jedynie reakcją na nieustanny, paraliżujący lęk spowodowany nadmiarem neuroprzekaźnika.

W przebiegu anoreksji u większości badanych stwierdzano, poza nieprawidłową aktywnością serotoniny, także zaburzenia w obrębie poziomów noradrenaliny i dopaminy. Obserwuje się także zwiększenie aktywności endogennych receptorów opioidowych. Zaburzenia regulacji dopaminergicznej mogą mieć istotny związek z funkcjonowaniem układu nagrody związanego z przyjmowaniem posiłków.

Zaobserwowano też nietypowe zjawisko polegające na braku osłabienia odporności pomimo znacznego wyniszczenia fizycznego pacjentek, tzn. osoby te nie chorują na typowe choroby zakaźne obserwowane w wyniszczeniu fizycznym wynikłym z typowego niedożywienia spowodowanego niedostępnością pożywienia. Oznaczać to może nadaktywność układu odpornościowego, którego komórki mogą uszkadzać ośrodki w mózgu odpowiedzialne za łaknienie[13].

U osób z anoreksją stwierdza się zwiększone stężenie CRH ze zmniejszonym metabolizmem kortyzolu. Zaburzenie funkcji osi podwzgórze-przysadka-gonady powoduje zanik cyklu miesiączki u kobiet. Zakłóceniu ulega też oś podwzgórze-przysadka-tarczyca: stwierdzono obniżenie stężenia T3.

Czynniki odżywcze[edytuj kod]

Niedobór cynku powoduje spadek apetytu, który może wystąpić również w jadłowstręcie psychicznym i zaburzeniach odżywiania. Zastosowanie cynku w leczeniu anoreksji jest popierane przez Bakana od 1979. Przynajmniej 5 badań klinicznych wykazało, że cynk poprawiał przybór masy ciała w anoreksji. Randomizowane, kontrolowane badania z podwójnie ślepą próbą przeprowadzone w 1994 wykazały, że przyjmowanie cynku (w ilości 14 mg na dzień) podwaja tempo przybierania masy ciała w leczeniu anoreksji[14]. Niedobór innych substancji odżywczych, takich jak tyrozyna, tryptofan (prekursory neurotransmiterów, odpowiednio: noradrenaliny i serotoniny), a także witaminy B1 (tiaminy) może także wpływać na powstanie błędnego koła, w którym niedobory pokarmowe przyczyniają się do powstania niedożywienia[14].

Podłoże psychiczne[edytuj kod]

Większość badaczy zauważa iż wśród osób z jadłowstrętem psychicznym dominują cechy trzech typów osobowości: najczęściej spotykane są cechy osobowości obsesyjno-kompulsywnej, następnie osobowości histrionicznej oraz osobowości o cechach schizoidalnych. Dawniejsze opinie o przeciętnym wysokim ilorazie inteligencji u osób z anoreksją nie potwierdziły się w ostatnich[kto?][kiedy?] badaniach. Średni poziom ilorazu inteligencji w populacji osób cierpiących na to zaburzenie odpowiada średniemu rozkładowi w populacji.

Zmiany fizyczne i psychiczne u osób cierpiących na anoreksję[edytuj kod]

Zmiany endokrynologiczne w AN[edytuj kod]

  • obniżenie stężenia gonadotropin i estrogenów
  • wzrost stężenia CRH i kortyzolu
  • podwyższenie stężenia hormonu wzrostu
  • zmniejszeni stężenia T3 i osłabienie odpowiedzi TSH na TRH
  • obniżenie aktywności układu 5-HT

Leczenie[edytuj kod]

Podstawowym leczeniem anoreksji jest psychoterapia. Jednakże w sytuacjach znacznego pogorszenia stanu somatycznego związanego z powikłaniem spadków wagi wymagane jest leczenie szpitalne. W ostrych stanach somatycznych odpowiednie oddziały internistyczne lub oddziały intensywnej terapii, w innych przypadkach – oddziały psychiatryczne.

Historia[edytuj kod]

Opisy głodzenia się na podłożu religijnym pochodzą już ze starożytności i średniowiecza. Występująca w średniowieczu praktyka głodzenia się młodych kobiet w średniowieczu w imię czystości i pobożności określana bywa jako anorexia mirabilis[15][16].

Za najwcześniejszy kliniczny opis jadłowstrętu uważa się ten autorstwa Richarda Mortona z 1689. Kolejne opisy przypadków powstawały w XVII, XVIII i XIX wieku. Pod koniec wieku XIX jadłowstręt był już uznany przez środowisko medyczne. W 1873 William Gull wprowadził termin anorexia nervosa, przedstawił szereg opisów przypadków i proponowane przez siebie metody leczenia[17]. W tym samym roku ukazała się praca francuskiego psychiatry Ernesta-Charlesa Lasègue, który wprowadził termin anorexie hystérique.

W 1978 roku psychoanalityczka Hilde Bruch opublikowała popularną książkę poświęconą anoreksji, The Golden Cage: the Enigma of Anorexia Nervosa, która zwróciła uwagę opinii publicznej na ten medyczny problem. Równie ważna dla świadomości społecznej była spowodowana anoreksją śmierć piosenkarki Karen Carpenter w 1983[18].

Przypisy

  1. ICD-10. V rozdział. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne.. Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, 2000, s. 149. ISBN 83-85688-25-0.
  2. Rajewski A.. Zaburzenia odżywiania się.. „Przewodnik Lekarza”. 3 (6), s. 110–15, 2003. PMID: 16134111. 
  3. Birmingham C.L., Su J., Hlynsky J.A., Goldner E.M., Gao M. The mortality rate from anorexia nervosa. „The International journal of eating disorders”. 2 (38), s. 143–6, 2005. DOI: 10.1002/eat.20164. PMID: 16134111. 
  4. Bulik C.M., Reba L., Siega-Riz A.M., Reichborn-Kjennerud T. Anorexia nervosa: definition, epidemiology, and cycle of risk.. „The International journal of eating disorders”, s. S2–9; discussion S20–1, 2005. DOI: 10.1002/eat.20107. PMID: 15852310. 
  5. Hoek H.W.. Incidence, prevalence and mortality of anorexia nervosa and other eating disorders. „Current opinion in psychiatry”. 4 (19), s. 389–94, 2006. DOI: 10.1097/01.yco.0000228759.95237.78. PMID: 16721169. 
  6. Carlat D.J., Camargo C.A., Herzog D.B.. Eating disorders in males: a report on 135 patients.. „The American Journal of Psychiatry”. 8 (154), s. 1127–1132, 1997. PMID: 9247400. 
  7. Feldman M.B., Meyer I.H. Eating disorders in diverse lesbian, gay, and bisexual populations. „The International journal of eating disorders”. 3 (40), s. 218–26, 2007. DOI: 10.1002/eat.20360. PMID: 17262818. 
  8. Austin S.B., Ziyadeh N., Kahn J.A., Camargo C.A., Colditz G.A., Field AE. Sexual orientation, weight concerns, and eating-disordered behaviors in adolescent girls and boys. „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”. 9 (43), s. 1115–1123, 2004. PMID: 15322415. 
  9. Russell C.J., Keel P.K. Homosexuality as a specific risk factor for eating disorders in men. „The International journal of eating disorders”. 3 (31), s. 300–6, 2002. PMID: 11920991. 
  10. Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska: Psychiatria: podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011, s. 364. ISBN 978-83-200-4180-4.
  11. Proposed Diagnostic Criteria for Anorexia Nervosa
  12. Psychiatria: pod redakcją Stanisława Dąbrowskiego, Jana Jaroszyńskiego, Stanisława Pużyńskiego. T. 1. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1987, s. 136. ISBN 83-200-1228-7.
  13. BBC NEWS | Health | Anorexia 'caused by immune defect'
  14. a b Neurobiology of Zinc-Influenced Eating Behavior |
  15. F. Espi Forcen. Anorexia mirabilis: the practice of fasting by Saint Catherine of Siena in the late Middle Ages. „Am J Psychiatry”. 170 (4), s. 370-371, 2013. DOI: 10.1176/appi.ajp.2012.12111457. PMID: 23545792. 
  16. JC. Harris. Anorexia nervosa and anorexia mirabilis: Miss K. R--and St Catherine Of Siena. „JAMA Psychiatry”. 71 (11), s. 1212-1213, 2014. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2013.2765. PMID: 25372187. 
  17. W.W. Gull. Anorexia nervosa (apepsia hysterica, anorexia hysterica). 1868.. „Obesity Research”. 5 (5), s. 498-502, 1997. PMID: 9385628. 
  18. Saukko P. Rereading media and eating disorders: Karen Carpenter, Princess Diana, and the healthy female self. Critical Studies in Media Communication 23, s. 152-169, 2006

Bibliografia[edytuj kod]

  • Adam Bilikiewicz: Zaburzenia odżywiania się. W: Psychiatria: podręcznik dla studentów medycyny. Adam Bilikiewicz (red.). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006, s. 383–386. ISBN 83-200-3388-8.
  • Andrzej Rajewski: Jadłowstręt psychiczny. W: Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria. T. 2. Wrocław: Urban & Parner, 2003, s. 481–489. ISBN 83-87944-72-6.

Zobacz też[edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.