Jadłowstręt psychiczny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Na tę stronę wskazuje przekierowanie z „anoreksja”. Zobacz też: anoreksja organizacyjna.
Jadłowstręt psychiczny (anoreksja)
Ilustracja z pracy Williama Gulla z 1873 roku, przedstawiająca pacjentkę z jadłowstrętem psychicznym przed (na górze) i po leczeniu (na dole)
Ilustracja z pracy Williama Gulla z 1873 roku, przedstawiająca pacjentkę z jadłowstrętem psychicznym przed (na górze) i po leczeniu (na dole)
ICD-10 F50.0
anorexia nervosa
DSM-IV 307.1
DiseasesDB 749
MeSH D000856

Jadłowstręt psychiczny (anoreksja z grec. anorexia nervosa: an = „brak, pozbawienie”, orexis = „apetyt”) – zaburzenie odżywiania polegające na celowej utracie wagi wywołanej i podtrzymywanej przez osobę chorą. Jednocześnie zaburzony jest obraz własnego ciała i występuje lęk przed przybraniem na wadze. Największe zagrożenie zachorowaniem dotyczy wieku między 14. a 18. rokiem życia. Po raz pierwszy opisał to zaburzenie w XVII wieku Richard Morton. Klasyfikacja ICD-10 wyróżnia dwie postaci anoreksji – jadłowstręt psychiczny i jadłowstręt psychiczny atypowy (F50.1). Klasyfikacja DSM-5 wyróżnia postać ograniczającą i postać z napadami objadania się/przeczyszczaniem. Anoreksję cechuje szybko postępujące wyniszczenie organizmu. Etiologia jest złożona, uważa się, że przyczyny jadłowstrętu leżą w powiązanych ze sobą czynnikach osobowościowych, społeczno-kulturowych i biologicznych. Leczenie polega na zapobieganiu zagrożeniu życia wynikającego z powikłań somatycznych jadłowstrętu i psychoterapii.

Epidemiologia[edytuj]

W przeglądach badań na temat epidemiologii jadłowstrętu psychicznego wykazano zapadalność na poziomie 8–13 przypadków na 100 000 osób rocznie, a chorobowość wynoszącą 0,3% przy wykorzystaniu ścisłych kryteriów rozpoznania[1][2].

Zaburzenie występuje od 6 do 12 razy częściej u kobiet niż u mężczyzn. W 75% przypadków rozpoczyna się przed 25. rokiem życia.

Stwierdzono, że jadłowstręt psychiczny występuje częściej u osób homoseksualnych i biseksualnych[3][4][5][6].

Objawy i przebieg[edytuj]

Można podejrzewać anoreksję, gdy osoba:

  • przeżywa silny lęk przed przybraniem na wadze lub otyłością, nawet jeśli ma niedowagę;
  • nie chce utrzymać wagi w granicach normy dla swojego wieku i wzrostu, co nie jest spowodowane żadnym schorzeniem fizycznym ani psychicznym;
  • jej BMI jest równy lub mniejszy od 17,5[7];
  • nieprawidłowo ocenia wagę własnego ciała, wymiary i sylwetkę;
  • lekceważy skutki nagłego spadku wagi;
  • w okresie dojrzałości płciowej (po okresie pokwitania) cierpi na wtórny brak miesiączki w ciągu co najmniej 3 miesięcy (jest to kryterium D w DSM-IV. W DSM-V usunięto to kryterium[8].

U osoby z jadłowstrętem można obserwować zachowania takie jak spożywanie posiłków w samotności, uprawianie intensywnych ćwiczeń fizycznych.

Rozpoznanie[edytuj]

Kryteria diagnostyczne według ICD-10[edytuj]

  1. Zmniejszenie masy ciała (albo brak przyrostu – u dzieci) prowadzące do osiągnięcia m.c. 15% poniżej prawidłowej lub oczekiwanej dla wieku albo BMI równe lub mniejsze 17,5
  2. Zachowania mające na celu zmniejszenie masy ciała: unikanie „tuczącego” pożywienia, prowokowanie wymiotów, przeczyszczania, wyczerpujące ćwiczenia fizyczne, stosowanie leków zmniejszających łaknienie albo moczopędnych
  3. Obawa przed przytyciem i zaburzony obraz własnego ciała
  4. Zaburzenia hormonalne, manifestujące się u kobiet zanikiem miesiączki a u mężczyzn utratą zainteresowań seksualnych i potencji
  5. Zaburzenie nie spełnia kryteriów rozpoznania bulimii psychicznej[9].

Kryteria diagnostyczne według DSM-5[edytuj]

  • A. Ograniczenie podaży energetycznej posiłków prowadzące do znacząco obniżonej wagi ciała (odpowiednio do płci, wieku, zdrowia fizycznego)
  • B. Intensywna obawa przed przybraniem na wadze lub otyłością, lub utrzymujące się zachowania uniemożliwiające przybranie na wadze, nawet przy znacząco obniżonej wagi ciała
  • C. Zaburzone doświadczanie wagi lub kształtu ciała, nadmierny wpływ wagi ciała na samoocenę lub utrzymująca się nieświadomość znaczenia obecnej zbyt niskiej wagi ciała[10].

Klasyfikacja DSM-5 wyróżnia cztery stopnie nasilenia jadłowstrętu, w zależności od BMI:

  • łagodny (BMI ≥17kg/m2)
  • umiarkowany (BMI 16–16,99 kg/m2)
  • ciężki (BMI ≥15–15,99kg/m2)
  • bardzo ciężki ((BMI <15 kg/m2).

Rozpoznanie różnicowe[edytuj]

Diagnostyka różnicowa obejmuje m.in. zaburzenia nastroju i zaburzenia psychotyczne.

Osoby z zaburzeniami typu psychotycznego mogą być przekonane, że ich żywność jest zatruta, odmawiać jedzenia i znacznie chudnąć. Zmniejszone łaknienie może być także objawem zaburzeń depresyjnych.

Odmawianie przyjmowania pokarmów może być także spowodowane chorobami nowotworowymi lub innymi chorobami somatycznymi.

Postacie zaburzenia[edytuj]

Wyróżniono dwa typy anoreksji[11]:

  • typ restrykcyjny (ograniczający), charakteryzujący się tym, że chora osoba ogranicza przyjmowanie pokarmu do bardzo niewielkich ilości i nieregularnie stosuje środki przeczyszczające.
  • typ bulimiczny (z napadami objadania się lub przeczyszczaniem), w którym osoba choć zazwyczaj ogranicza ilość przyjmowanego pokarmu, regularnie miewa okresy przejadania się lub prowokowania wymiotów i nadużywania leków przeczyszczających i moczopędnych.

Podział ten został uwzględniony w klasyfikacjach Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (DSM-IV, DSM-5).

Etiologia[edytuj]

Etiopatogeneza anoreksji jest wieloczynnikowa i zazwyczaj odgrywają w niej rolę czynniki osobowościowe, rodzinne, biologiczne i kulturowe.

Czynniki psychologiczne[edytuj]

Większość badaczy zauważa iż wśród osób z jadłowstrętem psychicznym dominują cechy trzech typów osobowości: najczęściej spotykane są cechy osobowości obsesyjno-kompulsywnej, osobowości histrionicznej oraz osobowości o cechach schizoidalnych.

Czynniki biologiczne[edytuj]

Biochemiczne podłoże anoreksji[edytuj]

U większości badanych osób stwierdzano wykładniki obniżonej neurotransmisji serotoninergicznej. Poza obniżonym poziomem serotoniny stwierdzano też nieprawidłowości poziomów noradrenaliny i dopaminy. Obserwowano zwiększenie aktywności receptorów opioidowych, co może mieć istotny związek (tak jak zaburzenie układu dopaminergicznego) z funkcjonowaniem układu nagrody związanego z przyjmowaniem posiłków.

U osób z anoreksją zakłócone są wszystkie podstawowe osie hormonalne: oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa, podwzgórzowo-przysadkowo-tarczycowa i podwzgórzowo-przysadkowo-gonadalna. Wiąże się z tym obniżenie poziomu kortyzolu, estrogenów, trójjodotyroniny. Zmiany te są wtórne do ograniczonej podaży energii z pożywieniem, wiążą się z przestawieniem metabolizmu na bardziej oszczędny tryb działania.

Czynniki odżywcze[edytuj]

Niedobór cynku powoduje spadek apetytu, który może wystąpić również w jadłowstręcie psychicznym i zaburzeniach odżywiania. Randomizowane, kontrolowane badania z podwójnie ślepą próbą przeprowadzone w 1994 wykazały, że przyjmowanie cynku (w ilości 14 mg na dzień) podwaja tempo przybierania masy ciała w leczeniu anoreksji[12].

Niedobór innych substancji odżywczych, takich jak tyrozyna, tryptofan (prekursory neurotransmiterów, odpowiednio: noradrenaliny i serotoniny), a także witaminy B1 (tiaminy) może także wpływać na powstanie błędnego koła, w którym niedobory pokarmowe przyczyniają się do powstania niedożywienia[13].

Powikłania[edytuj]

Powikłania somatyczne jadłowstrętu obejmują wszystkie układy narządów, można je ponadto podzielić na powikłania wynikające z głodzenia się i na powikłania związane z przeczyszczaniem się. Do powikłań ze strony układu endokrynnego należy szereg zmian hormonalnych wynikających z zaburzenia osi podwzgórzowo-przysadkowej. Zaburzenia hormonalne prowadzą do niskiego poziomu estradiolu i progesteronu, braku miesiączki i zaburzeń płodności. Konsekwencją zaburzeń hormonalnych są osteoporoza lub osteopenia. Powikłania ze strony układu krążenia stanowią najczęstszą przyczynę zgonów osób z jadłowstrętem psychicznym. Najistotniejszymi są bradykardia i niedociśnienie ortostatyczne. Zaburzenia ze strony układu pokarmowego wynikają z zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego, w tym żołądka (gastropareza). Prowokowanie wymiotów może prowadzić do nadżerek i pęknięć przełyku i żołądka, nadżerek szkliwa i próchnicy. Częstymi powikłaniami są zaburzenia hematologiczne i zaburzenia układu krzepnięcia.

Leczenie[edytuj]

Podstawowym leczeniem anoreksji jest psychoterapia. W sytuacji znacznego pogorszenia stanu somatycznego związanego z powikłaniem spadków wagi wymagane jest leczenie szpitalne. W ostrych stanach somatycznych odpowiednie są oddziały internistyczne lub oddziały intensywnej terapii, w innych przypadkach – oddziały psychiatryczne.

Rokowanie[edytuj]

Nieleczona anoreksja prowadzi do śmierci w około 10% przypadków[14].

Historia[edytuj]

Opisy głodzenia się na podłożu religijnym pochodzą już ze starożytności i średniowiecza. Występująca w średniowieczu praktyka głodzenia się młodych kobiet w średniowieczu w imię czystości i pobożności określana bywa jako anorexia mirabilis[15][16].

Za najwcześniejszy kliniczny opis jadłowstrętu uważa się ten autorstwa Richarda Mortona z 1689. Kolejne opisy przypadków powstawały w XVII, XVIII i XIX wieku. Pod koniec wieku XIX jadłowstręt był już uznany przez środowisko medyczne. W 1873 William Gull wprowadził termin anorexia nervosa, przedstawił szereg opisów przypadków i proponowane przez siebie metody leczenia[17]. W tym samym roku ukazała się praca francuskiego psychiatry Ernesta-Charlesa Lasègue, który wprowadził termin anorexie hystérique[18]. Pierre Janet wyróżnił dwa typy zachowań leżących u podłoża anoreksji, histeryczny i obsesjonalny. Pierwsze kryteria zaburzenia zaproponował Gerald Russell w 1970 roku[19].

W 1978 roku psychoanalityczka Hilde Bruch opublikowała popularną książkę poświęconą anoreksji, The Golden Cage: the Enigma of Anorexia Nervosa, która zwróciła uwagę opinii publicznej na ten medyczny problem. Równie ważna dla świadomości społecznej była spowodowana anoreksją śmierć piosenkarki Karen Carpenter w 1983[20].

Przypisy

  1. Bulik C.M., Reba L., Siega-Riz A.M., Reichborn-Kjennerud T. Anorexia nervosa: definition, epidemiology, and cycle of risk.. „The International journal of eating disorders”, s. S2–9; discussion S20–1, 2005. DOI: 10.1002/eat.20107. PMID: 15852310. 
  2. Hoek H.W.. Incidence, prevalence and mortality of anorexia nervosa and other eating disorders. „Current opinion in psychiatry”. 4 (19), s. 389–94, 2006. DOI: 10.1097/01.yco.0000228759.95237.78. PMID: 16721169. 
  3. Carlat D.J., Camargo C.A., Herzog D.B.. Eating disorders in males: a report on 135 patients.. „The American Journal of Psychiatry”. 8 (154), s. 1127–1132, 1997. PMID: 9247400. 
  4. Feldman M.B., Meyer I.H. Eating disorders in diverse lesbian, gay, and bisexual populations. „The International journal of eating disorders”. 3 (40), s. 218–26, 2007. DOI: 10.1002/eat.20360. PMID: 17262818. 
  5. Austin S.B., Ziyadeh N., Kahn J.A., Camargo C.A., Colditz G.A., Field AE. Sexual orientation, weight concerns, and eating-disordered behaviors in adolescent girls and boys. „Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry”. 9 (43), s. 1115–1123, 2004. PMID: 15322415. 
  6. Russell C.J., Keel P.K. Homosexuality as a specific risk factor for eating disorders in men. „The International journal of eating disorders”. 3 (31), s. 300–6, 2002. PMID: 11920991. 
  7. Marek Jarema, Jolanta Rabe-Jabłońska: Psychiatria: podręcznik dla studentów medycyny. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2011, s. 364. ISBN 978-83-200-4180-4.
  8. Proposed Diagnostic Criteria for Anorexia Nervosa
  9. ICD-10. V rozdział. Klasyfikacja zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania w ICD. Opisy kliniczne i wskazówki diagnostyczne.. Warszawa: Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne „Vesalius”, 2000, s. 149. ISBN 83-85688-25-0.
  10. American Psychiatric Association: Kryteria diagnostyczne z DSM-5. Desk reference. Edra Urban & Partner, 2016, s. 167–168. ISBN 978-83-65195-41-8.
  11. D.M. Garner, M.V. Garner, L.W. Rosen. Anorexia nervosa "restricters" who purge: implications for subtyping anorexia nervosa. „International Journal of Eating Disorders”. 13 (2), s. 171–185, 1993. PMID: 8477286. 
  12. C.L. Birmingham, E.M. Goldner, R. Bakan. Controlled trial of zinc supplementation in anorexia nervosa. „International Journal of Eating Disorders”. 15 (3), s. 251-255, 1994. PMID: 8199605. 
  13. N.F. Shay, H.F. Mangian. Neurobiology of zinc-influenced eating behavior. „Journal of Nutrition”. 130 (5S Suppl), s. 1493S-9S, 2000. PMID: 10801965. 
  14. Birmingham C.L., Su J., Hlynsky J.A., Goldner E.M., Gao M. The mortality rate from anorexia nervosa. „International Journal of Eating Disorders”. 2 (38), s. 143–146, 2005. DOI: 10.1002/eat.20164. PMID: 16134111. 
  15. F. Espi Forcen. Anorexia mirabilis: the practice of fasting by Saint Catherine of Siena in the late Middle Ages. „American Journal of Psychiatry”. 170 (4), s. 370-371, 2013. DOI: 10.1176/appi.ajp.2012.12111457. PMID: 23545792. 
  16. J.C. Harris. Anorexia nervosa and anorexia mirabilis: Miss K. R--and St Catherine Of Siena. „JAMA Psychiatry”. 71 (11), s. 1212–1213, 2014. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2013.2765. PMID: 25372187. 
  17. W.W. Gull. Anorexia nervosa (apepsia hysterica, anorexia hysterica). „Obesity Research”. 5 (5), s. 498-502, 1997. DOI: 10.1002/j.1550-8528.1997.tb00677.x. PMID: 9385628. 
  18. Soh N., Walter G., Robertson M., Malhi G.S.. Charles Lasègue (1816–1883): beyond anorexie hystérique. „Acta Neuropsychiatrica”. 22 (6), s. 300-301, 2010. DOI: 10.1111/j.1601-5215.2010.00499.x. 
  19. Anorexia nervosa: its identity as an illness and its treatment. W: Russell G. F.: Modern trends in psychological medicine. London: Butterworths, 1970, s. 131-164.
  20. Saukko P. Rereading media and eating disorders: Karen Carpenter, Princess Diana, and the healthy female self. „Critical Studies in Media Communication”. 23, s. 152–169, 2006. DOI: 10.1080/07393180600714539. 

Bibliografia[edytuj]

  • Adam Bilikiewicz: Zaburzenia odżywiania się. W: Psychiatria: podręcznik dla studentów medycyny. Adam Bilikiewicz (red.). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006, s. 383–386. ISBN 83-200-3388-8.
  • Andrzej Rajewski: Jadłowstręt psychiczny. W: Adam Bilikiewicz, Stanisław Pużyński, Jacek Wciórka, Janusz Rybakowski: Psychiatria. T. 2. Wrocław: Urban & Parner, 2003, s. 481–489. ISBN 83-87944-72-6.
  • Jolanta Rabe-Jabłońska: Zaburzenia odżywiania. W: Standardy leczenia farmakologicznego niektórych zaburzeń psychicznych. Marek Jarema (red.). Gdańsk: ViaMedica, 2011, s. 240–265. ISBN 978-83-7599-286-1.

Zobacz też[edytuj]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.