Osobowość schizoidalna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Osobowość schizoidalna
ICD-10 F60.1
Schizoidalne zaburzenie osobowości
DSM-IV 301.20
MeSH D012557

Osobowość schizoidalna – typ osobowości cechujący się tendencją do izolowania się, niewytwarzania silnych związków oraz wycofywania się z kontaktów emocjonalnych i społecznych, uznawania ich za niepotrzebne. Przy dużej wewnętrznej wrażliwości wyrażanie uczuć jest ograniczone, co powoduje pozorny chłód i dystans uczuciowy. Pacjentów ze schizoidalnym zaburzeniem osobowości nie obchodzą ani pochwały, ani nagany. Często występuje u nich poczucie osamotnienia i niezrozumienia przez otoczenie, podejrzliwość, niemożność odczuwania przyjemności. Osoby cierpiące na to zaburzenie na ogół działają samotnie, często żyją w świecie marzeń i fantazji, są ambitne, skłonne do introspekcji, ekscentryczne.

Zaburzenie to jest rzadkie w stosunku do innych zaburzeń osobowości i obejmuje mniej niż 1% populacji, częściej występuje u mężczyzn.

Objawy[edytuj | edytuj kod]

Ludzie z osobowością schizoidalną są często wycofani, chłodni i obojętni, co powoduje problemy w kontaktach z innymi ludźmi. Większość osób z tym rozpoznaniem ma kłopot z ustanowieniem relacji lub wyrażaniem swoich uczuć. W trudnych sytuacjach mogą pozostawać bierni. Bywa, że ich komunikacja z innymi ludźmi jest obojętna lub lakoniczna. Z powodu ograniczonej komunikacji z innymi nie są w stanie stworzyć poprawnego obrazu tego jak funkcjonują oni w odniesieniu do innych osób[1].

Uważa się, że obraz taki jest istotny dla samoświadomości i możliwości oceny swoich własnych działań w obrębie sytuacji społecznych. R.D. Laing sugeruje, że niedobór rzeczywistych kontaktów z innymi, może powodować, że obraz ten staje się pusty, ulotny, co prowadzi osoby schizoidalne do poczucia nierealności (sztuczności świata)[1].

Gdy ich przestrzeń osobista jest naruszona, czują się one przytłoczone, odczuwają potrzebę uwolnienia się i pozostania niezależnym. Ludzie z osobowością schizoidalną preferują relacje, w których partner nie wymaga od nich bliskości emocjonalnej. Nie unikają oni ludzi jako takich, lecz emocji (zarówno pozytywnych jak i negatywnych) oraz bliskości uczuciowej[2].

Oznacza to, że osoby schizoidalne są w stanie tworzyć relacje oparte na poziomie intelektualnym, fizycznym, rodzinnym, zawodowym lub wspólnych czynnościach, dopóki nie wymagają one bliskości emocjonalnej. Donald Winnicott wyjaśnia to zachowanie twierdząc, że osoby schizoidalne "preferują relacje oparte na swoich własnych zasadach". W przypadku gdy nie udaje im się tego osiągnąć, preferują samotność[3].

Seksualność ludzi z osobowością schizoidalną[edytuj | edytuj kod]

Zdarza się, że osoby schizoidalne wykazują obniżone zainteresowanie seksem ale na ogół nie dotyczy ich zjawisko anorgazmii. Ich preferencje do bycia samemu i wycofania może powodować, że ich zapotrzebowanie seksualnie może być niższe w porównaniu do ludzi nie wykazujących cech osobowości schizoidalnej. Osoby schizoidalne często odbierają kontakt seksualny jako intruzję w ich przestrzeń osobistą. Zdarza się, że wybierają masturbację lub abstynencję seksualną, ponieważ nie mogą oni znieść bliskości emocjonalnej z jaką wiązałby się kontakt z drugim człowiekiem [4][5]. Aby zachować pełność obrazu należy wspomnieć, iż znane są przypadki ludzi z osobowością schizoidalną, którzy sporadycznie lub regularnie podejmują kontakty seksualne z innymi ludźmi.[6]

Harry Guntrip[7] opisał zjawisko polegające na utrzymywaniu przez osoby schizoidalne tajnych znajomości seksualnych w celu ograniczenia bliskości emocjonalnej skumulowanej podczas tkwienie w związku małżeńskim z jedną osobą. Według Karena Horneya, dla niektórych ludzi z osobowością schizoidalną seks ze stałym partnerem wymaga zbyt silnej bliskości emocjonalnej, przez co wolą oni zaspokajać swoje potrzeby z przypadkowymi partnerami. Innym opisanym scenariuszem jest utrzymywanie stałej relacji, jednak w mniejszym lub większym stopniu ograniczonej do czynności seksualnych przy zachowaniu ograniczonej intymności. [8] Jeffrey Seinfeld w swojej monografii [9] opisał zjawisko "schizoidalnego głodu" (ang. schizoid hunger) objawiającego się pod postacią rozwiązłości seksualnej. Seinfeld podał w niej przykład schizoidalnej kobiety, która potajemnie odbywała kontakty seksualne z przypadkowymi mężczyznami poznanymi w barach. Według niego łagodziła ona w ten sposób poczucie wewnętrznej pustki.

Salman Akhtar podał bardziej precyzyjny opis uwzględniający jawne i ukryte przejawy seksualności ludzi z osobowością schizoidalną. Według niego jednoznaczne klasyfikowanie osób schizoidalnych jako aseksualnych lub nie, nie pozwala na poprawny opis. Według niego osoba schizoidalna może przejawiać obie cechy równocześnie, co prowadzi do pozornych sprzeczności.[10] Aby uzyskać pełny obraz seksualności osób schizoidalnych konieczne jest uwzględnienie cech manifestowanych jawnie: "aseksualność, czasami tkwienie w celibacie; brak zainteresowania związkami romantycznymi; wstręt do plotek i insynuacji seksualnych" oraz tych manifestowanych w sposób utajniony: "potajemne zainteresowanie podglądactwem i pornografią; podatność na erotomanię; skłonność do kompulsywnej masturbacji i perwersji [10].

Diagnoza[edytuj | edytuj kod]

Kryteria diagnostyczne ICD-10[edytuj | edytuj kod]

  • brak lub znikome działania służące przyjemności
  • chłód emocjonalny
  • ograniczona zdolność wyrażania emocji wobec innych
  • niezainteresowanie pochwałami i krytyką
  • brak zainteresowania doświadczeniami seksualnymi
  • preferencja samotnictwa
  • pochłonięcie introspekcją
  • brak bliskich związków
  • niewrażliwość wobec norm społecznych

Kryteria diagnostyczne DSM-IV[edytuj | edytuj kod]

  • brak ochoty na zawieranie bliskich związków oraz czerpanie z nich przyjemności, wliczając w to bycie członkiem rodziny
  • niemal ciągłe wybieranie zajęć samotniczych
  • małe – o ile jakiekolwiek – zainteresowanie doświadczeniami erotycznymi z innymi ludźmi
  • czerpanie przyjemności z niewielu – o ile jakichkolwiek – rodzajów zajęć
  • brak bliskich przyjaciół lub powierników innych niż bezpośredni krewni
  • wrażenie bycia obojętnym na pochwały czy krytyki wygłaszane przez innych
  • okazywanie chłodu emocjonalnego, dystansu lub spłaszczonej uczuciowości

Funkcjonalnie osobowość schizoidalna jest zbliżona do osobowości schizotypowej i choć etiologia obu nie jest jasna, to ze względu na nieznaczne różnice w opisie i historyczne pochodzenie pojęcia te są różnicowane. Zdaniem S. Johnsona możliwe jest uszeregowanie według głębokości zaburzeń trzech pojęć: charakter schizoidalny (styl charakteru) – osobowość schizoidalna (zaburzenie osobowości) – schizofrenia (psychoza).

Przy diagnozowaniu należy zwrócić szczególną uwagę na wykluczenie łagodniejszych form całościowych zaburzeń rozwoju, np. spektrum autyzmu.

Profil fenomenologiczny według Salmana Akhtara[edytuj | edytuj kod]

Salman Akhtar opracował obszerny fenomenologiczny profil osobowości schizoidalnej, w którym zestawiono klasyczne i współczesne charakterystyki opisowe z obserwacjami psychoanalitycznymi. Profil ten przedstawiono poniżej w formie tabeli zawierającej szereg objawów klinicznych należących do sześciu obszarów funkcjonowania psychospołecznego – objawy zostały podzielone na "jawne" i "ukryte". Ów podział, według Akhtara, nie oznacza, że objawy te przejawiania się w sposób świadomy lub nieświadomy. Podział ten wprowadzono dla podkreślenia, że niektóre fenomenologicznie aspekty osobowości schizoidalnej mogą być mniej lub bardziej dostrzegalne. Jednocześnie Akhtar podkreśla, że współwystępowanie części z nich może wzbudzać wrażenie sprzeczności – sprzeczność ta jest jednak tylko pozorna. Zdaniem Akhtara "ten sposób zestawienia objawów uwydatnia obecność rozszczepień i złożoność struktury osobowości schizoidalnej"[10].

Opis kliniczny osobowości schizoidalnej[10]
Obszar funkcjonowania Charakerystyka
Jawne Ukryte
Samoświadomość
  • ustępliwość (unikanie konfliktów, skłonność do ugody)
  • stoicyzm
  • brak skłonności do rywalizacji
  • samowystarczalność
  • brak asertywności
  • poczucie bycia na uboczu
  • cynizm
  • brak autentyczności
  • depersonalizacja
  • naprzemienne poczucie pustki, sztuczności, bycia wszechmocnym oraz fantazje dotyczące zemsty
  • chęć pozostania w ukryciu
Relacje z ludźmi
  • wycofanie
  • zdystansowanie
  • brak lub niewielka liczba przyjaciół
  • bycie obojętnym na emocje ze strony innych ludzi
  • lęk przed bliskością
  • niezwykła wrażliwość
  • głębokie zaciekawienie innymi ludźmi
  • pragnienie miłości
  • zazdrość dotycząca spontaniczności u innych ludzi
  • silna potrzeba bycia zaangażowanym z innymi ludźmi
  • zdolność do silnego odczuwania z wyselekcjonowanymi osobami
Przystosowanie społeczne
  • preferowanie zajęć samotniczych
  • nieuczestniczenie lub bycie na uboczu grup społecznych
  • podatność na ezoterykę ze względu na silną potrzebę przynależności
  • skłonność do lenistwa i gnuśności
  • brak jasnych celów
  • słaba identyfikacja etniczna
  • zazwyczaj w stanie równomiernej pracy
  • duża kreatywność i zdolność do tworzenia oryginalnych idei
  • wytrwałość w wybranych obszarach zainteresowań
Miłość i seksualność
  • aseksualność, czasami tkwienie w celibacie
  • brak zainteresowań relacjami romantycznymi
  • wstręt do plotek i insynuacji seksualnych
  • zainteresowanie wojeryzmem (podglądactwem) i pornografią
  • podatność na erotomanie
  • tendencja do kompulsywnej masturbacji i perwersji
Etyka, normy i ideały
  • przewrotne poglądy moralne i polityczne
  • skłonność do zainteresowań mistycyzmem, duchowością i parapsychologią
  • zróżnicowanie moralne
  • czasami zaskakująca amoralność i podatność do popełniania nietypowych przestępstw, innym razem altruizm i poświęcenie się
Sposób poznawania
  • bujanie w obłokach
  • zaabsorbowanie fantazjami
  • niejasna komunikacja
  • naprzemienna elokwencja i trudność w formułowaniu wypowiedzi
  • myślenie autystyczne
  • wahania między ostrym kontaktem ze światem zewnętrznym i nadmiernym skupieniem myśli na samym sobie
  • koncentracja wypowiedzi na samym sobie

Dla osobowości schizoidalnej typowe są również pewne odczucia, które obrazuje przykład pacjenta twierdzącego, że "nie może w pełni cieszyć się życiem, ponieważ czuje się jakby żył zamknięty w skorupie". Ponadto uważał on, że jego niezdolność w tym zakresie czyni jego żonę nieszczęśliwą[11]. Według Becka i Freemana, "Pacjenci z osobowością schizoidalną uważają się raczej za obserwatorów świata aniżeli jego uczestników"[12].

Kryteria Guntripa[edytuj | edytuj kod]

Ralph Klein, dyrektor kliniczny Masterson Institute, wskazał dziewięć cech charakterystycznych osoby schizoidalnej opisanych przez Harriego Guntripa: introwertyzm, wycofanie, narcyzm, samowystarczalność, poczucie wyższości, spłaszczona uczuciowość, samotność, depersonalizacja oraz regresja.[13]

Cechy te, pierwotnie sformułowane przez Guntripa, ukazują różnicę pomiędzy tradycyjnym opisowym portretem DSM, a tym powstałym na bazie psychoanalizy. Wszystkie dziewięć punktów są wewnętrznie spójne. W tym podejściu większość - o ile nie wszystkie - kryteria muszą zostać spełnione, aby zdiagnozować osobowość schizoidalną.[13]

Introwertyzm[edytuj | edytuj kod]

Guntrip opisał wewnętrzny świat osób schizoidalnych w następujący sposób: "Istotą jest emocjonalne odcięcie się schizoida od świata zewnętrznego". Ich libidalne pragnienia i dążenia skierowane są w stronę obiektów wewnętrznych. Prowadzą intensywne życie wewnętrzne cechujące się często zaskakującym bogactwem fantazji i wyobrażeń. Jednak, życie to jest prowadzone w ukryciu przed światem zewnętrznym.[14] Osoba schizoidalna odcina się od świata zewnętrznego, ponieważ uważa go za niebezpieczny. Jest to naturalna ludzka reakcja polegająca na omijaniu źródeł zagrożenia i dążeniu do osiągnięcia bezpieczeństwa. Zatem, osoby schizoidalne są przede wszystkim skoncentrowane na unikaniu zagrożenia i poszukiwaniu bezpieczeństwa.[13]

Samowystarczalność[edytuj | edytuj kod]

Guntrip określił samowystarczalność obserwowaną u osób ze schizoidalnym zaburzeniem osobowości jako przejaw narcyzmu, "zabezpieczenie się przed lękiem pojawiającym się podczas kontaktu z rzeczywistymi ludźmi".[14] Czym bardziej osoba schizoidalna może polegać na samym sobie, tym mniej potrzebuje polegać na innych. Pozwala to uniknąć narażania się na potencjalne niebezpieczeństwo i niepokój wiążący się z poleganiem na innej osobie lub - co jeszcze gorsze - byciem zależnym od niej. Zdecydowana większość osób schizoidalnych wykazuje ogromną zdolność do samodzielnej pracy, działania w pojedynkę, niezależnie od innych.[13]

Poczucie wyższości[edytuj | edytuj kod]

Guntrip zaobserwował, że poczucie wyższości u osób schizoidalnych powiązane jest z samowystarczalnością, (oryg. "One has no need of other people, they can be dispensed with... There often goes with it a feeling of being different from other people.") [14] Jednak ma ono zupełnie odmienny sens niż pretensjonalne poczucie własnego znaczenia (poczucie bycia lepszym od innych) obserwowane w osobowości narcystycznej. Nie znaczy to również, że osoby schizoidalne dewaluują lub dążą do unicestwienia innych w obawie przed krytyką, zawstydzeniem lub upokorzeniem. Młody mężczyzna ze zdiagnozowaną osobowością schizoidalną opisał to zjawisko następująco: "Jeśli jestem ponad innymi, to nie potrzebuję innych ludzi. Jednak w żadnym wypadku nie znaczy to, że czuje się lepszy od innych. Oznacza to, że jestem wtedy od nich odseparowany, mogę zachować bezpieczny dystans między mną, a innymi ludźmi." Taki sposób myślenia powiązany jest raczej z poczuciem bezpiecznej izolacji niż realnym poczuciem wyższości względem innych osób.[13]

Depersonalizacja[edytuj | edytuj kod]

Guntrip opisał depersonalizację jako utratę poczucia własnej tożsamości oraz indywidualności. Depersonalizacja jest dysocjacyjnym mechanizmem obronnym. Często schizoidalni pacjenci określają ją jako "dostrajanie", "wyłączanie" lub "odlatywanie". Stan ten szczególnie pogłębia się w okresie przytłaczającego niepokoju i może być uznany za graniczną formę ograniczenia odczuwania (afektu). O ile spłaszczona emocjonalność występuje u osób schizoidalnych stale, tak depersonalizacja pojawia się okresowo jako mechanizm obronny przed poczuciem niepokoju i zagrożenia.[13]

Regresja[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Regresja (psychologia).

Guntrip opisał regresję osób schizoidalnych w następujący sposób "Ponieważ schizoid w środku czuje się mały i kruchy wobec wielkiego, przytłaczającego i niebezpiecznego świata wycofuje się z niego powracając do bezpiecznej, metaforycznej kolebki."[14] Taki proces regresji obejmuje dwa mechanizmy skierowane odpowiednio "do wewnątrz" oraz "wstecz". Regresja skierowana do wewnątrz wiąże się z niezwykle wysokim stopniem w jakim osoby schizoidalne polegają na prymitywnych formach fantazji i samowystarczalności, często o charakterze autoerotycznym lub nawet bezosobowym. Regresja skierowana wstecz, związana z powrotem do metaforycznej, bezpiecznej kolebki jest unikalną cechą ludzi schizoidalnych. Można uważać ją za graniczną formę wycofania stosowanego po to, aby osiągnąć poczucie bezpieczeństwa i uniknąć zagrożenia ze strony rzeczywistego świata. Regresyjna fantazja na temat powrotu do metaforycznej kolebki, to wizja powrotu do miejsca nieograniczonego, bezwarunkowego bezpieczeństwa.[13]

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Istnieją dowody sugerujące, że ryzyko pojawienia się osobowości schizoidalnej występuje wśród ludzi, którzy są krewnymi osób cierpiących na schizofrenię i zaburzenia schizotypowe.

Sula Wolff, która prowadziła badania naukowe i pracowała z dziećmi i młodzieżą która wykazywała symptomy schizoidalne, stwierdziła, iż osobowość schizoidalna ma konstytucjonalną, prawdopodobnie genetyczną podstawę[15].

Inni badacze postawili hipotezę, że może odgrywać rolę wychowanie w rodzinie, w której występuje deficyt miłości rodziców do dziecka, lub dziecko jest przez nich zaniedbane[16], albo podejście rodziców jest zbyt perfekcjonistyczne[17].

Badania bliźniąt z osobowością schizoidalną, niskim poziomem towarzyskości, sugerują że cechy te są dziedziczne, jednak nie ma na to jednoznacznych dowodów[18].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 R. D. Laing- 'The Divided Self' chapter-5 'The Inner Self of the Schizoid Condition' p.82-100
  2. Philip Manfield- 'Split Self, Split Object' p. 207
  3. D.W. Winnicott- p.73 'The Family and Individual Development' (1965)
  4. Nannarello, J., Schizoid. Journal of Nervous Mental Diseases 1953
  5. 'Schizoid Phenomena, Object Relations, and the Self'
  6. Nannarello, J., Schizoid. Journal of Nervous Mental Diseases 1953 p.240-242
  7. 'Schizoid Phenomena, Object Relations, and the Self' p.303
  8. K. Horney- 'Neurosis and Human Growth' chapter 'Resignation: The appeal of freedom' p. 264-265
  9. J. Seinfeld- The Empty Core: An Object Relations Approach to Psychotherapy of the Schizoid Personality' p. 104
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 Akhtar, S. Schizoid Personality Disorder: A Synthesis of Developmental, Dynamic, and Descriptive Features. American Journal of Psychotherapy, 151:499–518, 1987.
  11. Jeffrey J. Magnavita: Restructuring Personality Disorders: A Short-Term Dynamic Approach. New York: The Guilford Press, 1997. ISBN 1-57230-185-6.
  12. Beck, Aaron T., M.D., Freeman, Arthur, Ed.D.: Cognitive Therapy of Personality Disorders. New York: The Guilford Press, 1990.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Ralph Klein- pp. 13–23 in Disorders of the Self: New Therapeutic Horizons, Brunner/Mazel (1995).
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 Guntrip, Harry. Schizoid Phenomena, Object-Relations, and The Self. New York: International Universities Press, 1969.
  15. Sula Wolff. Loners - The Life Path of Unusual Children. Routledge - Taylor and Francis Group. p. 35. ISBN 978-0-415-06665--5.
  16. http://www.health.am/psy/more/schizoid_personality_disorder
  17. R.L. Jenkins, S. Glickman (April 1946). "The Schizoid Child". American Journal of Orthopsychiatry 16 (2): 255–61. Common syndromes in child psychiatry: II. The schizoid child: A statistical analysis
  18. Susan Nolen-Hoeksema (2014). Abnormal Psychology (6th ed.). McGraw-Hill Education. ISBN 978-1-259-06072-4

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Nancy McWilliams: Osobowość schizoidalna. W: Nancy McWilliams: Diagnoza psychoanalityczna. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2009, s. 203-218, rozdział 9. ISBN 978-83-7489-227-8.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.