Jad kiełbasiany

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Model przestrzenny cząsteczki toksyny botulinowej

Jad kiełbasiany, inaczej toksyna botulinowa, botulinotoksyna, botulina, w skrócie BTX (z łac. botuluskiełbasa) – białkowa, należąca do neurotoksyn, egzotoksyna[1][2] wytwarzana przez bezwzględnie beztlenowe bakterie – laseczki o nazwie gatunkowej Clostridium botulinum, a także przez nielicznych innych przedstawicieli rodzaju Clostridium. Substancja ta w zależności od podanej dawki może być silnie trująca dla organizmu człowieka lub też wykazywać określone działanie lecznicze – np. w medycynie estetycznej przy walce ze zmarszczkami mimicznymi, leczeniu kurczu twarzy i powiek czy nadmiernej potliwości.

Właściwości[edytuj | edytuj kod]

Rozróżnia się kilka rodzajów tej toksyny, które są oznaczane kolejnymi literami alfabetu od A do G. Największe znaczenie dla zdrowia człowieka mają typy: A, B i E, a w weterynarii C i D.

Do wytwarzania tej toksyny dochodzi głównie w glebie, osadzie dna morskiego i niewłaściwie wytwarzanych i przechowywanych konserwach mięsnych, rybnych i jarzynowych. Spożycie zakażonej żywności prowadzi do zatruć jadem kiełbasianym. Botulina jest jedną z najsilniejszych znanych toksyn. Dawka śmiertelna dla człowieka oceniana jest na ok.:

Botulina wrażliwa jest na wysoką temperaturę i zasolenie. Zbudowana jest z dwóch łańcuchów polipeptydowych: lekkiego, o masie cząsteczkowej ok. 50 kDa oraz ciężkiego, o masie cząsteczkowej ok. 100 kDa, połączonych mostkiem dwusiarczkowym.

Działanie biologiczne[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zatrucie jadem kiełbasianym.
Schemat punktów uchwytu toksyn botulinowej (typy A-G) i tężcowej

Toksyczne działanie toksyny botulinowej polega na trwałym połączeniu z płytką nerwowo-mięśniową i porażeniu skurczu mięśnia. Dokonuje tego przez fragmentację białka SNAP-25 niezbędnego do wydzielania acetylocholiny z zakończeń presynaptycznych. Do powrotu przekazywania impulsów dochodzi stopniowo wraz z tworzeniem się nowych zakończeń nerwowo-mięśniowych.

Leczenie zatruć toksyną botulinową[edytuj | edytuj kod]

Natychmiast po postawieniu rozpoznania zatrucia jadem kiełbasianym należy zastosować leczenie. Stosuje się metody swoiste i nieswoiste. Leczenie przyczynowe polega na podaniu wieloważnej, końskiej surowicy antybotulinowej (antytoksyny), zawierającej przeciwciała przeciw toksynie typów: A, B i E. Podaje się 50-100 ml antytoksyny w postaci iniekcji domięśniowych (w bezpośrednim zagrożeniu życia dożylnych). W każdym przypadku zatrucia, z wyjątkiem botulizmu niemowląt, należy ją zastosować. Poza tym należy przeprowadzić płukanie żołądka, zastosować środki przeczyszczające i głębokie wlewy doodbytnicze.[4]

W przypadku botulizmu przyrannego może być konieczne leczenie operacyjne, a także zastosowanie antybiotyków[5].

Metody nieswoiste:

  • odpowiednie ułożenie ciała, płasko na plecach z podparciem szyi pod kątem ok. 25%
  • pielęgnacja, rehabilitacja oraz zapobieganie powstawaniu odleżyn
  • nawadnianie i odpowiednia dieta;
  • wentylacja mechaniczna.

Profilaktyka[edytuj | edytuj kod]

Informacje dotyczące odpowiedniej konserwacji żywności oraz edukacja społeczeństwa są jednymi z najskuteczniejszych środków zapobiegawczych.

Gdy zachodzi obawa, że pacjent spożył pożywienie zawierające toksynę botulinową, aby usunąć ją z organizmu i przeciwdziałać wchłaniania się jej do krwiobiegu, należy:

  • wykonać płukanie żołądka (w ciągu kilku-kilkunastu godzin od spożycia);
  • zastosować środki przeczyszczające i wlewy doodbytnicze (nawet do kilku dni od spożycia).

Nie jest natomiast zalecana w takich wypadkach profilaktyka w postaci podawania antytoksyny.

Zastosowanie toksyny botulinowej w medycynie[edytuj | edytuj kod]

Zatrucie toksyną botulinową nazywane jest botulizmem. Bakterie odpowiedzialne za to zatrucie, Clostridium botulinum (dawniej Bacillus botulinum), odkrył i nazwał w 1897 belgijski bakteriolog Emile Pierre van Ermenghen[6]. W 1944 Edward Schantz z amerykańskiego ośrodka badania broni biologicznej w Fort Detrick wyizolował botulinę z ich hodowli. Toksyna botulinowa stosowana w odpowiednich dawkach znalazła zastosowanie terapeutyczne. Edward Schantz wraz z Alanem B. Scottem byli pionierami terapeutycznego zastosowania botuliny używanej od końca lat siedemdziesiątych XX w. najpierw w leczeniu zeza, a później w medycynie estetycznej. Toksyna botulinowa jest na taki użytek produkowana z wyizolowanych szczepów bakterii, oczyszczana i pakowana próżniowo w ściśle określonych dawkach. Stosuje się jej niewielkie, dokładnie określone dla danego pacjentach ilości, dzięki czemu zabieg jest w pełni bezpieczny.[7]

Stosuje się ją przede wszystkim w stanach chorobowych, które charakteryzują się nadmiernym, nieprawidłowym napięciem mięśniowym, np. w:

  • kurczu powiek;
  • połowiczym kurczu twarzy;
  • zezie;
  • schorzeniach związanych z tikami nerwowymi;
  • kręczu karku;
  • stopie końsko-szpotawej;
  • achalazji przełyku;
  • nadmiernej potliwości (toksyna botulinowa hamuje wytwarzanie potu w gruczołach potowych);
  • nadmiernej spastyczności (napięciu mięśni) np. u dzieci z porażeniem mózgowym.[8]

Oprócz tego znajduje także zastosowanie w medycynie estetycznej jako środek przeciwzmarszczkowy, efektywny w niwelowaniu zmarszczek mimicznych. Preparat toksyny botulinowej dostępny w tych zastosowaniach, znany jest pod nazwą Botox. Podaje się go iniekcyjnie, podskórnie w pożądanym miejscu.[9]

Przebieg zabiegu w medycynie estetycznej[edytuj | edytuj kod]

Zabieg jest przeprowadzany przez chirurga plastyka lub dermatologa. Toksyna botulinowa jest aplikowana na oczyszczoną i odtłuszczoną skórę za pomocą jednorazowej strzykawki z bardzo cienką igłą. Umożliwia to dotarcie substancji czynnej w ściśle określone miejsce. Dzięki temu działa ona tylko w obrębie tych mięśni, w które została podana. Zabieg trwa około 20 minut. Nie jest bolesny, więc nie wymaga znieczulenia. W przypadku dużej wrażliwości na ból może zostać podane znieczulenie miejscowe. Zabieg nie wymaga rekonwalescencji. Pierwsze efekty widoczne są po 2-3 dniach, jednak najlepiej widać je po upływie około 7-10 dniach. Organizm wraz z upływem czasu przeciwdziała botoksowi, wytwarzając w ciągu następnych miesięcy nowe włókna nerwowe. Aby utrzymać efekty, zabieg po tym czasie trzeba powtórzyć. Najczęściej jest to wskazane po ok. 6 miesiącach od botoksu, jednak w dużej mierze zależy od indywidualnych predyspozycji organizmu. Gdy jednak pacjent nie zdecyduje się na powtórny botoks, skóra wraca do normalnej kondycji sprzed zabiegu i starzeje się zgodnie z procesami biologicznymi.[10]

Przebieg zabiegu przy nadmiernej potliwości[edytuj | edytuj kod]

Przed zabiegiem lekarz dokładnie określa obszar, na którym występuje nadpotliwość. W tym celu stosuje się test jodowo-skrobiowy. Określone miejsce jest smarowane jodyną, a następnie obsypywane skrobią. Obszary z nadmierną potliwością po krótkim czasie ulegają zaczernieniu. Wyznaczone pole dermatolog dzieli na kwadraty o boku 1,5 cm. Następnie do każdego kwadratu wstrzykuje odpowiednio dobraną dawkę botuliny przy użyciu jednorazowej strzykawki z bardzo cienka igłą. Zabieg trwa około 30 minut. Nie jest nadmiernie bolesny, jednak może zostać zastosowane znieczulenie miejscowe. Zabieg nie wymaga specjalnego przygotowania ani rekonwalescencji.[11]

Przeciwskazania[edytuj | edytuj kod]

  • ciąża i okres karmienia
  • dzieci poniżej 12 roku życia
  • nadwrażliwość na składniki preparatu (głównie białka – albuminy)
  • schorzenia zapalne skóry (zwłaszcza ropne – np. trądzik)
  • zaburzenia krzepnięcia krwi
  • zaburzenia przewodnictwa nerwowo-mięśniowego
  • zażywanie antybiotykamów aminoglikozydowych lub leków rozkurczowych[12]

Działania niepożądane[edytuj | edytuj kod]

Stosowanie toksyny botulinowej w medycynie estetycznej niesie ze sobą ryzyko występowania działań niepożądanych, jednak zwykle mają one charakter przemijający i utrzymują się do kilku dni. Zalicza się do nich: niewielkie krwiaki, które mogą powstać w miejscu ukłucia, nienaturalne obniżenie lub podniesie brwi w przypadku ostrzykiwania zmarszczek czołowych, mały obrzęk i uczucie mrowienia w okolicy iniekcji, ból głowy. Jedynym skutkiem ubocznym, który może utrzymywać się przez dłuższy czas (od 2 do 6 tygodni) jest efekt zwiotczenia mięśni, który objawia się np. poprzez opadanie kącika ust lub powieki. Wykorzystanie toksyny botulinowej nie powoduje powstawania blizn lub uszkodzeń skóry.[13]

Botulina jako broń biologiczna[edytuj | edytuj kod]

CDC klasyfikuje jad kiełbasiany do grupy A znaczenia, jako broń biologiczna, co oznacza, że jest stosunkowo dogodnym czynnikiem rażącym. Ze względu na działanie (toksyczne) ma charakter broni chemicznej, jednak tradycyjnie zalicza się ją do grupy broni biologicznej.

Nie są znane udokumentowane przypadki udanego użycia tej toksyny podczas wojen, mimo dość poważnego zaawansowania prac badawczych nad zastosowaniem jadu kiełbasianego jako broni biologicznej przez różne armie, m.in. Japończyków w latach 30. XX wieku, Brytyjczyków i Kanadyjczyków podczas II wojny światowej oraz Amerykanów i ZSRR podczas zimnej wojny (ten ostatni prowadził doświadczenia w tajnym laboratorium bakteriologicznym na Wyspie Odrodzenia na Jeziorze Aralskim). Natomiast pod koniec XX wieku japońska sekta terrorystyczna „Najwyższa Prawda” (Aum Shinrikyō) wyhodowała pewną ilość pałeczek jadu kiełbasianego i między rokiem 1990 a 1995 sześciokrotnie usiłowała przeprowadzić atak, rozpylając je w Tokio[14]. Jednak do produkcji toksyny użyli nieodpowiedniego szczepu bakterii, przez co rozpylona trucizna okazała się zbyt słaba[15]

Botulina w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Użycie botuliny jako broni biologicznej zostało przedstawione w klasycznej powieści Alistaira MacLeana Szatański wirus oraz w powieści Głód Grahama Mastertona.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Z. Ozsoy, A. Gözü, B. Genç. Two-plane injection of botulinum exotoxin A in glabellar frown lines. „Aesthetic Plast Surg”. 28 (2), s. 114-115, 2004. DOI: 10.1007/s00266-004-2105-y. PMID: 15170246. 
  2. Władysław J.H. Kunicki-Goldfinger: Życie bakterii. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1982, s. 481. ISBN 83-01-02730-4.
  3. S.S. Arnon i in. Public Health Management Botulinum Toxin as a Biological Weapon: Medical and Public Health Management. „JAMA”. 8 (285), s. 1059-1070, 2001. DOI: 10.1001/jama.285.8.1059 (ang.). 
  4. Piotr Sawiec: XI.D.3. Zatrucie toksyną botulinową. W: Interna Szczeklika • Podręcznik chorób wewnętrznych • 2012. Kraków: Medycyna Praktyczna, 2012, s. 2230-2232. ISBN 9788374303361.
  5. Developing a Faster Method for Measuring Botulinum Toxin in People (ang.). [dostęp 2012-08-23].
  6. Według innych źródeł (K.W. Zieliński, „Słownik pochodzenia nazw i określeń medycznych”, AlfaMedica, Bielsko-Biała, 2004) niemiecki lekarz i poeta Justinus Kerner już w 1817 opisał epidemię z Bad Wildbad z 1793 roku, w której w wyniku zatrucia nieświeżą kiełbasą zachorował 13 osób (6 z nich zmarło). Kerner jako pierwszy wykrył związek przyczynowo-skutkowy tej epidemii z nieświeżymi wędlinami, natomiast inny lekarz niemiecki w 1869 wprowadził nazwę „botulina”. Ermenghen natomiast wykrył i opisał mikroorganizm wywołujący to zatrucie.
  7. Anna Wojas-Pelc, Andrzej Kazimierz Jaworek. Toksyna botulinowa – zastosowanie we współczesnej terapii dermatologicznej. „Przewodnik Lekarza nr 6”, s. 83-89, 2006. 
  8. J. Opara: Rehabilitacja w neurologii. Katowice: 2007, s. 43(4). ISBN 978-83-60841-03-7.
  9. Botoks w dermatologii -informacje na stronie dermatolog.pl [dostęp 2015-07-09]
  10. Krzysztof Wachal, Wojciech Bućko, Ryszard Staniszewski, Natalia Majewska i inni. Ocena subiektywnej skuteczności leczenia nadpotliwości kończyn górnych z zastosowaniem różnych metod. „Postępy Dermatologii i Alergologii nr 6”, s. 501-505, 2009. 
  11. Krzysztof Wachal, Wojciech Bućko, Ryszard Staniszewski, Natalia Majewska i inni. Ocena subiektywnej skuteczności leczenia nadpotliwości kończyn górnych z zastosowaniem różnych metod. „Postępy Dermatologii i Alergologii nr 6”, s. 501-505, 2009. 
  12. Aldona Stachura: Zastosowanie toksyny botulinowej w medycynie estetycznej. 2007-09-23. [dostęp 2015-07-09].
  13. Anna Wojas-Pelc, Andrzej Kazimierz Jaworek. Toksyna botulinowa – zastosowanie we współczesnej terapii dermatologicznej. „Przewodnik Lekarza nr 6”, s. 83-89, 2006. 
  14. M Sugishima. Aum Shinrikyo and the Japanese law on bioterrorism. „Prehosp Disaster Med”. 18 (3). s. 179-83. PMID: 15141855. 
  15. Łukasz Wójcik. Bomba jadowa. „Przekrój nr 13/14”, s. 22-24, 2010. 

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.