Jantar Mantar (Jaipur)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obserwatorium astronomiczne Jantar Mantara
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Jantar Mantar at Jaipur.jpg
Kraj  Indie
Typ kulturowe
Spełniane kryterium III, IV
Charakterystyka #1338
Regionb Azja i Oceania
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2010
na 34. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Radżastanu
Mapa lokalizacyjna Radżastanu
Obserwatorium astronomiczne Jantar Mantar
Obserwatorium astronomiczne Jantar Mantar
Położenie na mapie Indii
Mapa lokalizacyjna Indii
Obserwatorium astronomiczne Jantar Mantar
Obserwatorium astronomiczne Jantar Mantar
Ziemia 26°55′29″N 75°49′28″E/26,924722 75,824444
Instrumenty Jantar Mantar
Samrat jantra – największy zegar słoneczny na świecie
Samrat jantra – największy zegar słoneczny na świecie

Jantar Mantarobserwatorium astronomiczne w Jaipurze w Radżastanie (Indie), wzniesione na początku XVIII wieku z inicjatywy maharadży Sawai Jai Singha II (1688–1743), znanego z zamiłowania do astronomii. Na terenie obserwatorium znajduje się największy na świecie zegar słoneczny i astrolabium. Najlepiej zachowany kompleks wśród dawnych obserwatoriów indyjskich, w 2010 roku wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Budowa obserwatorium była ściśle związana z założeniem nowej stolicy państwa przez maharadżę Sawai Jai Singha II, który w 1727 roku zlecił bengalskiemu architektowi Vidaydharowi Bhattacharyi zbudowanie miasta od podstaw – Jaipuru[1]. Obserwatorium zlokalizowano w bezpośrednim sąsiedztwie pałacu maharadży, który znany był z zamiłowania do matematyki, architektury i astronomii[2]. Ośrodek powstał na idealnie płaskim placu, prace prowadzone przy udziale 23 astronomów zakończono w 1738[2][3][a]. Obserwatorium w Jaipurze jest największym i najlepiej zachowanym z pięciu obserwatoriów zbudowanych przez Singha – pozostałe to[4]:

W obserwatorium w Jaipurze pracowało ok. 20 astronomów, prowadząc badania z zakresu astronomii sferycznej – prowadząc obserwacje nieba, uaktualniając tablice astronomiczne i przewidując zaćmienia[2]. Prace w Jaipurze pozwoliły na ustalanie lokalnego czasu i kalendarza[2]. Obserwatorium świadczyło również przepowiednie astrologiczne oraz prognozy meteorologiczne, przepowiadając m.in. monsuny[2].

Obserwatorium zaprzestało działalności ok. 1800 roku[2]. Cześć instrumentów w części zachodniej została zburzona pod budowę świątyni, a w innej części rozpoczęto produkcję armat[2].

Pierwszą restaurację obiektu przeprowadzono w 1876 roku za panowania maharadży Ram Singha II, jednak wszelkich prac zaprzestano po śmierci władcy w 1880 roku[2]. Na początku XX wieku obserwatorium zostało gruntownie odnowione, przeprowadzono całkowitą restaurację wszystkich instrumentów a zniszczone – odbudowano[2]. Po odzyskaniu przez Indie niepodległości w 1947 roku, obserwatorium stało się własnością Radżastanu, w 1948 roku zostało wpisane na listę zabytków[5] i objęte ochroną[2].

W 2010 roku obiekt został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO[6].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Trzy obserwatoria Singha w Delhi, Jaipurze i Ujjain znane są pod nazwą Jantar Mantar[7]. Obserwatorium w Delhi funkcjonuje pod tą nazwą od ponad 200 lat[7]. W dokumentach archiwalnych Jaipuru tamtejsze obserwatorium występuje pod nazwą Jantra, która w języku potocznym została zniekształcona do Jantar[7]. W mowie potocznej często do nazwy jednoczłonowej dodawano drugi, najczęściej nic nieznaczący wyraz do rymu dla nadania emfazy, w tym przypadku Mantar – stąd nazwa Jantar Mantar[7].

Instrumenty[edytuj | edytuj kod]

Obserwatorium składa się z 18 obiektów służących m.in. do ustalania azymutu i pozycji gwiazd, określania dat zaćmień Słońca i wysokości nad poziomem morza[8]. Do głównych instrumentów w obserwatorium należą m.in.[8][2]:

  • Samrat jantra – największy zegar słoneczny na świecie, z gnomonem o wysokości 22,6 m i dwoma kwadrantami ze skala czasu o promieniu 15,15 m, mierzący czas lokalny z dokładnością do 2 sekund[2]
  • Sasthamsa jantra – instrument do pomiaru kątów 0-60° i ustalania zenitu słońca i innych gwiazd[2]
  • Dźajaprakasz jantra – instrument złożony z dwóch półkul o średnicy 5,4 m odbijających odwrócony obraz nieba, umożliwiający obserwatorom swobodne poruszanie się po ich wnętrzach, by sporządzać odczyty[2]
  • Ram jantra – instrument złożony z dwóch cylindrycznych struktur z gnomonem po środku do ustalania azymutu ciał niebieskich; w obserwatorium znajdują się dwa instrumenty tego typu[2]
  • Dhruva Darsaka jantra – niewielka trapezoidalna struktura wskazująca Gwiazdę Polarną[2]
  • Nadiwalaja jantra – instrument złożony z dwóch równoległych dysków o średnicy 3.7 m do określania równonocy[2]
  • Krantiwritta jantra – nieukończony instrument złożony z okrągłej płyty o średnicy 3,4 m zorientowanej równolegle do równika do pomiaru długości i szerokości ekliptycznej ciał niebieskich[2]
  • Krantiwritta II – mniejsza wersja Krantiwritty jantry zorientowana po katem 23,27° w stosunku do równika[2]
  • Dakszinottara Bhitti jantra – obejmuje dwa instrumenty do wyznaczania położenia ciał niebieskich w układzie współrzędnych horyzontalnych[2]
  • Jantra Radż – struktura oparta na trzech filarach podtrzymująca dwie belki, z których zwisają brązowe astrolabium o średnicy 2,43 m – największe na świecie i okrągła płyta o średnicy 2.1 m, służąca do obserwacji planet, wyznaczania ich rotacji a także do określania dat zaćmień Słońca[2]
  • Czakra jantra – instrument złożony z dwóch mosiężnych kół umieszczonych w pionie i poruszających się w poziomie w celu ustalenia momentu górowania ciał niebieskich na południku niebieskim[2]
  • Digamsa jantra – instrument złożony z pionowego filaru o wysokości 1 m otoczony współosiowymi ścianami do pomiaru odległości kątowych[2]
  • Unnathamsa jantra – instrument złożony z brązowego koła o średnicy 5,35 m, podtrzymywany przez słupy i łuki, używany do pomiaru wysokości ciał niebieskich[2]
  • Rasiwalaja – zespół 12 gnomonów do wyznaczania koordynat w układzie ekliptycznym ciał niebieskich z 12 gwiazdozbiorów zodiaku[2]
  • Kapala jantra – instrument złożony z dwóch wklęsłych półkul położonych na osi wschód-zachód, służący do ustalania koordynat ciał niebieskich zarówno w układzie współrzędnych astronomicznych jaki i w układzie współrzędnych równikowych[2]
  • Laghu Samrat jantra – mniejsza wersja Samrat jantry[2]

Uwagi

  1. Inne źródła podają rok 1734, patrz Langmead (2001).

Przypisy

  1. Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats. 2001, ABC-CLIO, s. 171. ISBN 9781576071120. [dostęp 2015-01-29].
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 UNESCO: The Jantar Mantar, Jaipur (ang.). [dostęp 2015-01-29].
  3. Virendra Nath Sharma: Sawai Jai Singh and His Astronomy. Motilal Banarsidass Publ., 1995, s. 122. ISBN 9788120812567. [dostęp 2015-01-29].
  4. Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats. 2001, ABC-CLIO, s. 170. ISBN 9781576071120. [dostęp 2015-01-29].
  5. Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of Architectural and Engineering Feats. 2001, ABC-CLIO, s. 172. ISBN 9781576071120. [dostęp 2015-01-29].
  6. UNESCO: The Jantar Mantar, Jaipur (ang.). [dostęp 2015-01-29].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Virendra Nath Sharma: Sawai Jai Singh and His Astronomy. Motilal Banarsidass Publ., 1995, s. 98. ISBN 9788120812567. [dostęp 2015-01-29].
  8. 8,0 8,1 UNESCO: Portal to the Heritage of Astronomy: Short Description (ICOMOS-IAU Case Study format): The Jantar Mantar at Jaipur, India (ang.). [dostęp 2015-01-29].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Najsłynniejsze miejsca i budowle świata, Wydawnictwo Wiedza i Życie, Warszawa 2006, s. 330-331, ISBN 83-7184-480-8.