Makak krabożerny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Makak krabożerny
Macaca fascicularis[1]
(Raffles, 1821)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

naczelne

Podrząd

wyższe naczelne

Nadrodzina

koczkodanowce

Rodzina

koczkodanowate

Podrodzina

koczkodany

Plemię

Papionini

Rodzaj

makak

Gatunek

makak krabożerny

Podgatunki
  • M. f. fascicularis (Raffles, 1821)
  • M. f. atriceps Kloss, 1919
  • M. f. aureus I. Geoffroy Saint-Hilaire, 1831
  • M. f. condorensis Kloss, 1926
  • M. f. fuscus G.S. Miller, 1903
  • M. f. karimondjawae Sody, 1949
  • M. f. lasiae (Lyon, 1916)
  • M. f. tua Kellogg, 1944
  • M. f. umbrosus (G.S. Miller, 1902)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[52]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Makak krabożerny[53], makak krabojad[54], makak jawajski[55], makak długoogoniasty[56] (Macaca fascicularis) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae). Jest gatunkiem inwazyjnym[57].

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Miejsca występowania makaka krabożernego, w zależności od podgatunku[58][53]:

  • M. fascicularis fascicularismakak krabożerny – południowy Laos, południowy Wietnam, Kambodża, wschodnia i południowa Tajlandia (wraz z przybrzeżnymi wyspami), na południe do półwyspowej części Tajlandii i Malezji, Borneo, Sumatra, Jawa, Bali i większość, ale nie wszystkie, przybrzeżnych wysp, również rozciągające się na archipelag Filipin; prawdopodobnie introdukowany w łańcuchu wysp między Nusa Penida a Timorem
  • M. fascicularis atricepsmakak ciemnoczapeczkowy – wyspa Ko Khram Yai, u południowo-wschodnich wybrzeży Tajlandii
  • M. fascicularis aureusmakak birmański – południowo-zachodni Bangladesz (półwysep Teknaaf), południowa Mjanma (w tym archipelag Mergui), zachodnio-środkowa Tajlandia i Laos.
  • M. fascicularis condorensismakak morski – południowo-wschodni Wietnam (wyspy Côn Sơn i Hòn Bà na Morzu Południowochińskim)
  • M. fascicularis fuscusmakak wyspowy – wyspa Simeulue, u wybrzeży północno-zachodniej Sumatry
  • M. fascicularis karimondjawaemakak tropikalny – wyspa Karimunjawa i przypuszczalnie w pobliżu wyspy Kemujan, na północ od Jawy
  • M. fascicularis lasiaemakak samotny – wyspa Lasia, u wybrzeży północno-zachodniej Sumatry
  • M. fascicularis tuamakak przybrzeżny – wyspa Maratua, niedaleko Borneo
  • M. fascicularis umbrosusmakak nikobarskiNikobary (Katchall, Mały Nikobar i Wielki Nikobar)

Taksonomia[edytuj | edytuj kod]

Gatunek naukowo opisał w 1821 roku brytyjski zoolog Thomas Raffles nadając mu nazwę Simia fascicularis[5]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Raffles wskazał Bengkulu, na Sumatrze, w Indonezji[5][59].

M. fascicularis należy do grupy gatunkowej fascicularis[58]. M. fascicularis jest parapatryczny lub marginalnie sympatryczny z M. mulatta dla około 2000 km od południowo-wschodniego Bangladeszu, środkowo-zachodniej Tajlandii i południowego Laosu do środkowego Wietnamu[58]. Podgatunki są rozpoznawane w oparciu o całkowitą (lub prawie całkowitą) nieciągłość w zmienności tych samych cech podgatunku nominatywnego: koloru futra na grzbiecie, góry głowy lub zewnętrznej części uda, bocznego wzoru grzebienia na twarzy, długości głowy w stosunku do długości ciała u dorosłych samców i względną długość ogona dorosłych samców[58]. Forma philippinensis jest odmienna w wyglądzie, ale jest synonimem fascicularis[58]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają dziewięć podgatunków[58].

Podgatunki są rozpoznawane w oparciu o całkowitą (lub prawie całkowitą) nieciągłość w zmienności tych samych cech u nominatywnego fascicularis: kolor grzbietu, korony lub zewnętrznej części ud; boczny wzór grzebienia twarzowego; długość głowa-ciało u dorosłych samców; i względna długość ogona u dorosłych samców. Forma philippinensis jest odmienna z wyglądu, ale jest synonimem nominatywnego fascicularis.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Macaca: port. macaca, rodzaj żeński od macaco „małpa”; Palmer sugeruje że nazwa ta pochodzi od słowa Macaquo oznaczającego w Kongo makaka i zaadoptowaną przez Buffona w 1766 roku[60].
  • fascicularis: łac. fascicularis „z małą opaską lub paskiem”, od fascia „pasmo, pasek”[61]
  • atriceps: łac. ater „czarny”; -ceps „-głowy”, od caput, capitis „głowa”[62]
  • aureus: łac. aureus „złoty”, od aurum „złoty”[62]
  • condorensis: Pulo Condor (obecnie Côn Son), dawna brytyjska, a następnie francuska stacja handlowa u ujścia rzeki Mekong, w południowym Wietnamie[62]
  • fuscus: łac. fuscus „ciemny, czarny, brązowy”[62]
  • karimondjawae: Karimunjawa, Jawa, Indonezja
  • lasiae: Lasia, Sumatra, Indonezja
  • umbrosus: łac. umbrosus „cienisty, z cienia”, od umbra „cień”[62]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Długość ciała (bez ogona) samic 31,5–54,5 cm, samców 37–63 cm, długość ogona samic 31,5–62,8 cm, samców 36–71,5 cm; masa ciała samic 2,4–5,4 kg, samców 3,4–12 kg[63]. Grzbiet oliwkowy lub brązowozielony, spód białoszary, ręce, nogi i ogon czarne. Prowadzi nadrzewny tryb życia. Potrafi pływać i nurkować. Zjada zarówno pokarmy zwierzęce, jak i roślinne. Żywi się głównie owocami, owadami, małżami i krabami.

Makaki krabożerne są zwierzętami socjalnymi, żyją w stadach od 5 do ponad 60 osobników. Po ciąży trwającej od 167 do 193 dni samica rodzi jedno młode, które po urodzeniu ma czarne futro i waży około 350 g.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Macaca fascicularis, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 27. (łac.)
  3. J.Ch.D. von Schreber: Die Säugthiere in Abbildungen nach der Natur, mit Beschreibungen. Cz. 1. Erlangen: Expedition des Schreber’schen säugthier- und des Esper’schen Schmetterlingswerkes, 1775, s. 91. (niem.)
  4. F. Cuvier. Du macaque de Buffon. „Mémoires du Muséum d’histoire naturelle”. 4, s. 120, 1818 (fr.). 
  5. a b c T.S. Raffles. Descriptive Catalogue of a Zoological Collection, made on account of the Honourable East India Company, in the Island of Sumatra and its Vicinity, under the Direction of Sir Thomas Stamford Raffles, Lieutenant-Governor of Fort Marlborough; with additional Notices illustrative of the Natural History of those Countries. „Transactions of the Linnean Society of London”. 13, s. 246, 1821 (ang.). 
  6. F. Cuvier: Macaque a face noire. W: É. Geoffroy Saint-Hilaire & F. Cuvier: Histoire naturelle des mammifères: avec des figures originales, coloriées, dessinées d’aprèsdes animaux vivans. T. 5. Paris: Chez A. Belin, 1824, s. ryc. xii + tekst. (fr.)
  7. R. Lesson: Histoire naturelle générale et particulière des mammifères et des oiseaux décoverts depuis 1788 jusqu'a nos jours. T. 4. Paris: Chez Amable Gobin, 1830, s. 20. (fr.)
  8. I. Geoffroy Saint-Hilaire: Memmifères. W: C. Bélenger: Voyage aux Indes-orientales, par le nord de L’Europe, les provinces du Caucase, la Géorgie, L’Arménie at la Perse, suivi de détails topographiques, statiscques et autres sur le Pégou, les Iles e Java, de Maurice et de Bourbon, sur le Cap-de-Bonne-Espérance et Sainte-Hélène, pendant les années 1825, 1826, 1827, 1828. Cz. 3: Zoologie. Paris: Arthur Betrand, 1831, s. 58, 76. (fr.)
  9. W.C.L. Martin. A monograph of the genus Semnopithecus. „Magazine of Natural History”. New series. 2, 1838 (ang.). 
  10. I. Geoffroy Saint-Hilaire. Description des mammifères nouveaux ou imparfaitement connus de la collection du Museum d’Histoire Naturelle, et remarques sur la classification et les caractères des mammifères. „Archives du Muséum d’Histoire Naturelle”. 2, s. 568, 1843 (fr.). 
  11. Catalogue des Primates. W: I. Geoffroy Saint-Hilaire: Catalogue méthodique de la collection des mammifères de la collection des oiseaux et des collections annexes. Paris: Gide et Baud, 1851, s. 88, 93. (fr.)
  12. F. Mason: Tenasserim: Or, Notes On The Fauna, Flora, Minerals, And Nations Of British Burmah And Pegu; With Systematic Catalogues of the Known Minerals, Plants, Mammals, Fishes, Mollusks, Sea-Nettles, Corals, Sea-Urchins, Worms, Insects, Crabs, Reptiles, and Birds. Maulmain: American Mission Press, T.S. Ranney, 1851, s. 220. (ang.)
  13. H.G.L. Reichenbach: Die vollständigste Naturgeschichte der Affen. Dresden und Leipzig: Expedition der vollstèandigsten Naturgeschichte, 1862, s. 133. (niem.)
  14. J.H. Slack. Mammalogical Notices. „Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia”. 19, s. 36, 1867 (ang.). 
  15. a b J.E. Gray: Catalogue of Monkeys, Lemurs, and Fruit-eating Bats in the collection of the British Museum. London: The Trustees, 1870, s. 30. (ang.)
  16. G.S. Miller. Mammals collected by Dr. W. L. Abbott on islands in the North China Sea. „Proceedings of the Washington Academy of Sciences”. 2, s. 241, 1900 (ang.). 
  17. G.S. Miller. The mammals of the Andaman and Nicobar Islands. „Proceedings of the United States National Museum”. 24, s. 789, 1902 (ang.). 
  18. G.S. Miller. Mammals collected by Dr. W. L. Abbott on the coast and islands of northwest Sumatra. „Proceedings of the United States National Museum”. 26, s. 476, 1903 (ang.). 
  19. G.S. Miller. Seventy new Malayan Mammals. „Smithsonian miscellaneous collections”. 45, s. 63, 1903 (ang.). 
  20. Mearns 1905 ↓, s. 428.
  21. Mearns 1905 ↓, s. 429.
  22. Mearns 1905 ↓, s. 430.
  23. Mearns 1905 ↓, s. 431.
  24. Thomas i Wroughton 1909 ↓, s. 380.
  25. Thomas i Wroughton 1909 ↓, s. 381.
  26. Elliot 1909 ↓, s. 252.
  27. Elliot 1909 ↓, s. 253.
  28. Elliot 1909 ↓, s. 254.
  29. Elliot 1909 ↓, s. 255.
  30. Elliot 1909 ↓, s. 256.
  31. Elliot 1909 ↓, s. 257.
  32. Elliot 1911 ↓, s. 343.
  33. a b Elliot 1911 ↓, s. 344.
  34. a b Elliot 1911 ↓, s. 345.
  35. a b Elliot 1911 ↓, s. 346.
  36. a b Elliot 1911 ↓, s. 347.
  37. Elliot 1911 ↓, s. 348.
  38. Elliot 1911 ↓, s. 349.
  39. a b Elliot 1911 ↓, s. 350.
  40. C.B. Kloss. Diagnoses of new mammals from the Trengganu Archipelago, East Coast of the Malay Peninsula. „Annals and Magazine of Natural History”. 7 (Eight series), s. 116, 1911 (ang.). 
  41. E. Schwarz. Two new Mammals from the Malay Archipelago. „The Annals and Magazine of Natural History”. Eight series. 11, s. 296, 1913 (ang.). 
  42. N. Hollister. A review of Philippine land mammals in the United States National Museum. „Proceedings of the United States National Museum”. 46, s. 328, 1913 (ang.). 
  43. Lyon 1916 ↓, s. 452.
  44. Lyon 1916 ↓, s. 453.
  45. C.B. Kloss. On mammals collected in Siam. „Journal of the Natural History Society of Siam”. 3 (4), s. 347, 1919 (ang.). 
  46. C.B. Kloss. Mammals from Pulo Condore, with descriptions of two new subspecies. „Journal of the Natural History Society of Siam”. 6 (4), s. 357, 1926 (ang.). 
  47. R. Kellogg. A new macaque from an island off the east coast of Borneo. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 57, s. 75, 1944 (ang.). 
  48. H.J.V. Sody. Four new mammals from Bali and Soemba. „Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch Indië”. 92, s. 338, 1932 (ang.). 
  49. H.J.V. Sody. On the mammals of Bali (with a note on the races of Callosciurus notatus of Java). „Natuurkundig tijdschrift voor Nederlandsch Indië”. 93, s. 94, 1933 (ang.). 
  50. Sody 1949 ↓, s. 132.
  51. Sody 1949 ↓, s. 133.
  52. A. Eudey i inni, Macaca fascicularis, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2020 [online], wersja 2021-2 [dostęp 2021-08-22] (ang.).
  53. a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 47. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  54. Jan Wojnowski: Wielka encyklopedia PWN. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001, s. 67.
  55. K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 183, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  56. Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. 2016-12-23.
  57. Global Invasive Species Database, www.issg.org [dostęp 2017-11-25].
  58. a b c d e f C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 222. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  59. D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Macaca fascicularis. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-08-22].
  60. T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 391, 1904 (ang.). 
  61. E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 1. Springfield: Charles C. Thomas, 1944, s. 89. (ang.)
  62. a b c d e The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World [online], S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).
  63. D. Zinner, G.H. Fickenscher, Ch. Roos, M.V. Anandam, E.L. Bennett, T.R.B. Davenport, N.J. Davies, K.M. Detwiler, A. Engelhardt, A.A. Eudey, E.L. Gadsby, C.P. Groves, A. Healy, K.P. Karanth, S. Molur, T. Nadler, M.C. Richardson, E.P. Riley, A.B. Rylands, L.K. Sheeran, N. Ting, J. Wallis, S.S. Waters & D.J. Whittaker: Family Cercopithecidae (Old World Monkeys). W: R.A. Mittermeier, A.B. Rylands & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 3: Primates. Barcelona: Lynx Edicions, 2013, s. 644–645. ISBN 978-84-96553-89-7. (ang.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]