Malezja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Malaysia
Malezja
Flaga Malezji
Herb Malezji
Flaga Malezji Herb Malezji
Dewiza: (mal.) Bersekutu Bertambah Mutu
(W jedności siła)
Hymn: Negaraku
Położenie Malezji
Język urzędowy malajski
Stolica Kuala Lumpur
Ustrój polityczny monarchia elekcyjna
Głowa państwa Yang di-Pertuan Agong Tuanku Abdul Halim
Szef rządu premier
Najib Tun Razak
Powierzchnia
 • całkowita
 • wody śródlądowe
67. na świecie
329 750 km²
~0,3%
Liczba ludności (2012)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia
42. na świecie
30 333 000
83 osób/km²
PKB (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

312,4 mld[1] USD
10 548[1] USD
PKB (PSN) (2013)
 • całkowite 
 • na osobę

525,7 mld[1] USD
17 748[1] USD
Jednostka monetarna ringgit (MYR)
niepodległość od Wielkiej Brytanii
31 sierpnia 1957[2]
Secesja (1965): Singapur Singapur
Strefa czasowa UTC +8
Kod ISO 3166 MY
Domena internetowa .my
Kod samochodowy MAL
Kod samolotowy MH
Kod telefoniczny +60
Mapa Malezji
Region Malezji

Malezja (malajski Malaysia) – państwo w Azji Południowo-Wschodniej, na Półwyspie Malajskim i wyspie Borneo; obszar 329 847 km², ludność 28 300 000 (według stanu na 2010 r.)[3], stolica Kuala Lumpur (ok. 1 500 000 mieszkańców), siedziba rządu w Putrajaya.

Malezja na Półwyspie Malajskim graniczy z Tajlandią i Singapurem, na wyspie Borneo z Brunei i Indonezją.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Geografia Malezji.
Petronas Towers w Kuala Lumpur. Najwyższe bliźniacze wieże na świecie.

Państwo obejmuje dwa terytoria oddzielone Morzem Południowochińskim, południową część Półwyspu Malajskiego oraz północną część wyspy Borneo. Ukształtowanie terenu jest podobne w obu częściach – nadmorskie równiny przechodzą w gęsto zalesione zbocza gór. Najwyższym szczytem Malezji jest Kinabalu, 4101 m n.p.m., położony na Borneo.

Malezja znajduje się w strefie klimatu równikowego. Nawiedzają ją południowo-zachodnie (od kwietnia do października) oraz intensywniejsze, północno-zachodnie monsuny (od października do lutego).

Historia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: historia Malezji.

Pierwsza organizacja państwowa na terenie dzisiejszej Malezji powstała na początku XV w., kiedy powstał sułtanat Malakki. W tym czasie na obszarze Azji południowo-wschodniej rozprzestrzenił się islam. W 1511 Malakkę podbili Portugalczycy, zakładając tam kolonię. Synowie ostatniego sułtana Malakki założyli Sułtanat Perak i Sułtanat Johor. Rozpoczęła się rywalizacja między Portugalczykami oraz Sułtanatem Aceh i Sułtanem Johor o kontrolę nad cieśniną Malakka. Konflikt ten trwał do 1641 r., kiedy Holandia wraz z sułtanem Johor przejęła kontrolę nad cieśniną. W 1786 roku Kompania Wschodnioindyjska otrzymała od sułtana Kedah wyspę Penang. W drugiej połowie XIX wieku, wiele państewek malezyjskich prosiło o pomoc Wielką Brytanię w celu rozwiązania konfliktów wewnętrznych. Do początku XX w. stany Pahang, Selangor, Perak i Negeri Sembilan utworzyły Sfederalizowane Stany Malezji. Chociaż formalnie były suwerenne, to faktyczną władzę sprawowali brytyjscy rezydenci, mianowani jako doradcy miejscowych władców. Pozostałe stany: Johor, Kedah, Kelantan, Perlis i Terengganu utworzyły Niesfederalizowane Stany Malezji. Mimo, iż przyjęły one brytyjskich rezydentów, to nie podlegały bezpośrednio Londynowi. Stany Sabah i Sarawak były natomiast częścią Brytyjskiego Borneo Północnego. Brytyjczycy przejęli jednak kontrolę nad gospodarką i nałożyli podatki towary eksportowe tj. cyna i kauczuk będące podstawą gospodarki Malajów. Doprowadziło to do znacznego wzrostu ubóstwa mieszkańców kraju[4]. Napięcia gospodarcze doprowadziły do konfliktów etnicznych między Malajczykami a Chińczykami którzy przez tych pierwszych uważani byli za intruzów bogacących się na kryzysie[5].

 Osobny artykuł: bitwa o Malaje.

W styczniu 1942 roku wojska japońskie zaatakowały Półwysep Malajski rozpoczynając bitwę o Malaje. Mimo zaciekłego oporu sił brytyjskich, australijskich i indyjskich armia japońska do końca lutego opanowała półwysep oraz wyspę Borneo. Japończycy traktowali Malajów dość dobrze, przez co część malajskich urzędników i intelektualistów z nimi kolaborowała. Większość sułtanów także współpracowała z japońskim okupantami, choć później twierdzili, że robili to wbrew własnej woli. Japończycy stali się jednak niepopularni, po tym jak oddali Tajlandii cztery północne stany (Kedah, Perlis, Kelantan i Terengganu). Niechęć wobec Japończyków wzmocnił fakt brutalnych prześladowań Chińczyków oraz coraz większy kryzys gospodarczy - Japończycy ograniczyli eksport produktów malajskich do nieznacznej ilości wymaganej do poprawnego działania gospodarki Japonii co nie korzystnie odbiło się na mieszkańcach Malajów utrzymujących się z eksportu oraz doprowadziło do likwidacji wielu kopalni i plantacji kauczuku. W rezultacie w 1942 roku w pogrążonym kryzysem kraju doszło do poważnej klęski głodu na który odpowiedzią było powstanie partyzantki antyjapońskiej na czele z Antyjapońską Armią Narodów Malajów która w późniejszych etapach okupacji japońskiej była potajemnie szkolona i zbrojona przez Brytyjczyków[6].

 Osobne artykuły: Malajepowstanie malajskie.

W 1945 Brytyjczycy ustanowili w Brytyjskich Malajach administrację wojskową, a cztery stany północne zostały zwrócone przez Tajlandię. Część oddziałów antyjapońskich oddziałów partyzanckich odmówiło złożenia broni i przeszło do podziemia. 1 kwietnia 1946 utworzono Związek Malajski. Malajowie protestowali, ponieważ nie podobało im się ograniczenie władzy sułtanów oraz przyznanie obywatelstwa imigrantom, głównie Chińczykom. 31 stycznia 1948 utworzono Federację Malajską, składającą się ze wszystkich stanów malajskich, lecz bez Singapuru. Rządy kolonialne były bezczynne wobec katastrofalnej sytuacji ekonomicznej w rezultacie czego stale narastał problem bezrobocia i niskich płac, ponadto stale zwiększał się i tak wysoki poziom inflacji oraz wzrost cen żywności. Kryzys doprowadził do popularyzacji ruchu niepodległościowego i antybrytyjskiego na czele którego stała Komunistyczna Partia Malajów[7]. W latach 40. roku doszło do serii strajków które zostały rozbite przez Brytyjczyków za pomocą masowych aresztowań i deportacji ich uczestników - tłumienie strajków doprowadziło do radykalizacji społeczeństwa[8] a w rezultacie do wybuchu w 1948 roku powstania malajskiego. Liderem powstańców został Chin Peng który w oparciu o dawne oddziały antyjapońskie utworzył Armię Wyzwolenia Narodowego Malajów. Administracja kolonialna na powstanie zareagowała licznymi represjami wobec malajskich cywili. Brytyjczycy przeprowadzili masowe przesiedlenia ludności oskarżanej o możliwe sprzyjanie partyzantom, liczba przesiedlonych osób wynosi około pół miliona osób[9]. Rząd do końca lat 50. poczynił duże postępy w tłumieniu rebelii a w 1960 roku doprowadził do jej ostatecznego upadku. Przyczyniło się do tego m.in. użycie broni chemicznej[10] oraz brutalne metody stosowane przez wojsko brytyjskie które jak wykazano dokonywało masakr cywilnych mieszkańców (których to symbolem stała się miejscowość Batang Kali), egzekucji na jeńcach oraz stosowało tortury i okaleczanie partyzantów oraz osób podejrzanych o sprzyjanie im[11][12]. 31 sierpnia 1957 Federacja Malajska ogłosiła niepodległość od Wielkiej Brytanii, jednak powstanie nie ustało i trwało do 1960 roku.

Na początku lat 60. rząd Malajów rozpoczął proces zjednoczeniowy z pozostałymi krajami regionu. Został on zahamowany antymalezyjską rebelią w Brunei w wyniku której rząd brunejski wycofał się ze zjednoczeniowych pomysłów. Reakcją na rebelię z Brunei było powstanie w Sarawaku które jednak nie odniosło większych rezultatów i 16 września 1963 przyłączono północne Borneo i zmieniono nazwę kraju na Malezję (początkowo w jęz. polskim również jako Malajzja). Oba powstania wsparła Indonezja rządzona przez Sukarno co doprowadziło do konfrontacji indonezyjsko-malezyjskiej. Do zakończenia konfrontacji doszło po 1965 roku gdy władzę w Indonezji objął Suharto który wsparł Malezję w walce z partyzantami w Sarawaku[13].

 Osobny artykuł: drugie powstanie malajskie.

W 1965 od Malezji odłączył się Singapur, który stał się suwerennym państwem[14]. W ciąg lat 60. Armia Wyzwolenia Narodowego Malajów przeszłą reorganizację i zyskała wsparcie ze strony Chin co w 1968 roku spowodowało wybuch drugiego powstania malajskiego którego celem było tym razem utworzenie w Malezji państwa socjalistycznego. Rząd Malezji w walce z partyzantami wsparła Wielka Brytania, Nowa Zelandia i Tajlandia. W 1974 roku Chiny wstrzymały swoją pomoc dla powstańców którzy pozbawieni źródła wsparcia zaczęli ponosić pierwsze poważne porażki[15]. Gdy blok wschodni w Europie upadł, malajscy komuniści zaakceptowali to że nie mają żadnych szans utworzenia rządu komunistycznego tym bardziej że ideologia ta przestała być tak atrakcyjna na skutek szybkiego rozwoju gospodarki kraju. W rezultacie w 1989 roku partyzanci podpisali z rządem porozumienie pokojowe wypracowane przy pomocy sąsiedniej Tajlandii[16]. Rok później porozumienie o zakończeniu wojny podpisali z rządem separatyści z Sarawaku[17].

Ustrój polityczny[edytuj | edytuj kod]

Malezja to federalna monarchia konstytucyjna. Głową państwa jest król, wybierany co 5 lat przez Zgromadzenie Władców (władcy i gubernatorzy stanów – sułtani). Tradycyjnie władcą zostaje najstarszy wiekiem spośród elektorów. Władza ustawodawcza należy do dwuizbowego parlamentu (Izba Reprezentantów – 222 przedstawicieli) o kadencji 5-letniej i Senat (70 przedstawicieli) o kadencji 3-letniej. Władzę wykonawczą sprawuje rząd, a premiera mianuje król. Stany Malezji mają autonomię wewnętrzną z własną konstytucją i organami władz, ale sprawy zagraniczne, obrona, finanse i oświata podporządkowane są rządowi centralnemu[18]. Główne siły polityczne: Front Narodowy (Barisan Nasional), będący u władzy nieprzerwanie od 1957[19] oraz Sojusz Ludowy (Rakyat), koalicja trzech partii opozycyjnych. W wyborach do Izby Reprezentantów 5 maja 2013 koalicja rządząca uzyskała 133 miejsca, a opozycja 89 miejsc, co było najgorszym wynikiem partii rządzącej od odzyskania niepodległości[20].

Siły zbrojne[edytuj | edytuj kod]

Malezja dysponuje trzema rodzajami sił zbrojnych: wojskami lądowymi, marynarką wojenną oraz siłami powietrznymi[21]. Uzbrojenie sił lądowych Malezji składało się w 2014 z: 74 czołgów, 1 318 opancerzonych pojazdów bojowych oraz 20 zestawów artylerii holowanej[21]. Marynarka wojenna Malezji dysponowała w 2014 roku: 39 okrętami obrony przybrzeża, czterema korwetami, czterema okrętami obrony przeciwminowej, dwoma okrętami podwodnymi oraz czterema fregatami[21].

Wojska malezyjskie w 2014 roku liczyły 110 tys. żołnierzy służby czynnej oraz 296,5 tys. rezerwistów. Według rankingu Global Firepower (2014) malezyjskie siły zbrojne stanowią 38. siłę militarną na świecie, z rocznym budżetem na cele obronne w wysokości 4,7 mld dolarów (USD)[21].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Wojsko malezyjskie.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Gospodarka Malezji.

PKB na jednego mieszkańca w Malezji wynosi 17 200 USD (2012 r.). Struktura PKB przedstawia się następująco (dane z 2012):

  • rolnictwo: 11,4%
  • przemysł: 40,2%
  • usługi: 48,3%

Główne towary eksportowe kraju to: kauczuk, olej palmowy, wyroby elektroniczne.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Malezja podzielona jest na 13 stanów (negeri-negeri), w tym 9 sułtanatów, oraz trzy terytoria federalne (wilayah-wilayah persekutuan):

  • Malezja Wschodnia

Dziewięć spośród stanów posiada tytularnych władców, sułtanów, zwanych też radżami (Yang di-Pertuan Besar), oraz własnych premierów (Chief Minister). Pozostałe 4 stany, Penang, Malakka, Sabah oraz Sarawak, będące niegdyś koloniami Korony brytyjskiej, mają tytularnych zarządców, gubernatorów (Yang di-Pertuan Negeri) oraz premierów (Chief Minister).

Putrajaya jest nową stolicą administracyjną rządu federalnego Malezji. Powstała by odciążyć przeludnione Kuala Lumpur. Gabinet premiera został przeniesiony do Putrajayi w 1999 roku, a cały proces przenosin zakończył się w 2005. Kuala Lumpur nadal pozostaje siedzibą parlamentu oraz komercyjną i finansową stolicą państwa. Inne większe miasta Malezji to George Town, Ipoh oraz Johor Bahru.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Struktura religijna kraju w 2010 roku według Pew Research Center[22][23]:

 Osobny artykuł: Protestantyzm w Malezji.
 Osobny artykuł: Świadkowie Jehowy w Malezji.

Święta państwowe[edytuj | edytuj kod]

Data Polska nazwa Oryginalna nazwa
1 stycznia Nowy Rok Hari Tahun Baru
styczeń/luty chiński Nowy Rok  
marzec/kwiecień   Hari Raya Puasa
1 maja Święto Pracy Hari Buruh
27 maja Dzień Vesak  
5 czerwca urodziny Yang di-Pertuan Agong (króla)  
lipiec/sierpień   Hari Raya Haji
31 sierpnia Święto narodowe Hari Merdeka
październik/listopad   Deepavali
17 grudnia urodziny Mahometa  
25 grudnia Boże Narodzenie  

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Ochronę przyrody w Malezji rozpoczęto w latach 20. XX w. Jednym z pierwszych chronionych obszarów był rezerwat ptaków Bukit Fraser utworzony w 1922 r. Dzisiaj istnieje przeszło 50 rezerwatów i parków narodowych.
Parki narodowe Malezji :

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Dane dotyczące PKB na podstawie szacunków Międzynarodowego Funduszu Walutowego na rok 2013: International Monetary Fund: World Economic Outlook Database, April 2014 (ang.). [dostęp 11-04-2014].
  2. The UK Statute Law Database: Federation of Malaya Independence Act 1957 (c. 60)
  3. http://www.statistics.gov.my/portal/index.php?option=com_content&view=article&id=1215%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010-updated-2972011&catid=130%3Apopulation-distribution-and-basic-demographic-characteristic-report-population-and-housing-census-malaysia-2010&Itemid=154&lang=en (dostęp 24 lutego 2009). Aktualną populację Malezji można sprawdzać na zegarze populacji
  4. Wendy Khadijah Moore, Malaysia a Pictorial History 1400–2004, ed. Dianne Buerger and Sharon Ham (n.p.: Archipelago Press, 2004), s. 194
  5. "Tin Mining," GWN Mining
  6. Jackson, Robert (2008). The Malayan emergency. London: Pen & Sword Aviation. s. 10.
  7. "Malayan Emergency, 1950–60," Australian War Memorial.
  8. Eric Stahl, "Doomed from the Start: A New Perspective on the Malayan Insurgency" (2003)
  9. Karl Hack, Defense & Decolonization in South-East Asia, s. 113.
  10. Bruce Cumings (1998). The Global Politics of Pesticides: Forging Consensus from Conflicting Interests. Earthscan. s. 61.
  11. Fujio Hara (grudzień 2002). Malaysian Chinese & China: Conversion in Identity Consciousness, 1945–1957. University of Hawaii Press. s. 61–65.
  12. []http://www.bbc.co.uk/news/world-19473258 "Malaysian lose fight for 1948 'massacre' inquiry". BBC News.]
  13. Cheah Boon Kheng (2009). "The Communist Insurgency in Malaysia, 1948–90: Contesting the Nation-State and Social Change" (PDF). New Zealand Journal of Asian Studies (University of Auckland) 11 (1): 132–52.
  14. United Nations Treaty Series No.10760, Agreement relating to Malaysia
  15. National Intelligence Estimate 54–1–76: The Outlook for Malaysia (Report). Central Intelligence Agency. 1 kwietnia 1976.
  16. Cheah Boon Kheng (2009). "The Communist Insurgency in Malaysia, 1948–90: Contesting the Nation-State and Social Change" (PDF). New Zealand Journal of Asian Studies (University of Auckland) 11 (1): 132–52.
  17. National Intelligence Estimate 54–1–76: The Outlook for Malaysia (Report). Central Intelligence Agency.
  18. "Systemy polityczne współczesnego świata", Andrzej Antoszewski, Ryszard Herbut, wyd. ARCHE Gdańsk 2004
  19. Beata Błaszczyk. Malezja. Kapitał i islam. „Rzeczpospolita”, 4 maja 2013. 
  20. Malaysia Government Defeats Anwar to Extend 55-Year Rule. 6.05.2013. [dostęp 2013-05-08].
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 Malaysia (ang.). Global Firepower. [dostęp 2014-08-21].
  22. Religious Composition by Country, in Percentages. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-22].
  23. Christian Population as Percentages of Total Population by Country. The Pew Research Center. [dostęp 2014-06-22].