Mateusz Basarab
 | |
 | |
| hospodar Wołoszczyzny | |
| Okres |
od 1632 |
|---|---|
| Poprzednik | |
| Następca | |
| Dane biograficzne | |
| Data i miejsce urodzenia |
1588 |
| Data i miejsce śmierci | |
Mateusz Basarab (rum. Matei Basarab; ur. 1588 w Brâncoveni, zm. 9 kwietnia 1654 w Bukareszcie) – hospodar Wołoszczyzny w latach 1632–1654.
Pochodził z możnej rodziny bojarskiej Craiovești i nie był spokrewniony z panującą na Wołoszczyźnie dynastią Basarabów. Stanąwszy na czele opozycji bojarskiej wobec kolejnych hospodarów, a także wobec rosnących wpływów greckich elit w administracji księstwa, w 1632 roku pokonał hospodara Radu XI Eliasza i objął tron wołoski, uzyskując zatwierdzenie Imperium Osmańskiego.
Jego panowanie należało do najdłuższych w historii Wołoszczyzny XVII wieku. Mateusz Basarab prowadził aktywną politykę zagraniczną i dążył do wzmocnienia autonomii księstwa wobec Imperium Osmańskiego. Utrzymywał bliskie relacje z władcą Siedmiogrodu Jerzym II Rakoczym, z którym w 1636 roku zawarł sojusz. Rok później odparł najazd ze strony Mołdawii, co zapoczątkowało długotrwały konflikt z hospodarem mołdawskim Bazylim Lupu.
Walki między oboma władcami trwały do 1644 roku; w ich trakcie Mateusz Basarab odniósł m.in. zwycięstwo w bitwie nad rzeką Prahova. Rywalizacja przerodziła się w otwartą wrogość, czego skutkiem był inspirowany przez Mateusza spisek z 1653 roku, wymierzony w Bazylego Lupu, który w tym czasie zaangażowany był w konflikt polsko-kozacki. Bazyli został zmuszony do ucieczki z Mołdawii, jednak dzięki wsparciu Tymofieja Chmielnickiego odzyskał władzę i dokonał najazdu na Wołoszczyznę. Mateusz Basarab, mimo odniesionych ran w bitwie pod Fintą, zdołał odeprzeć atak i ostatecznie pokonać przeciwnika.
W 1654 przeciwko jego rządom zbuntowały się oddziały tzw. semenów, które opanowały Târgoviște. W trakcie negocjacji z buntownikami Mateusz Basarab zmarł.
Był także mecenasem kultury i Kościoła – ufundował liczne cerkwie i monastyry na Wołoszczyźnie, a także w Siedmiogrodzie i Mołdawii. W Târgoviște założył studium humanistyczne, pierwszą tego typu szkołę w dziejach Wołoszczyzny.
Za jego panowania wydano również zbiory praw pisanych, stanowiące rumuńskie tłumaczenia norm bizantyjskich: Pravila de la Govora (1640) oraz Pravila lui Matei Basarab, znany także jako Îndreptarea Legii (1652).
Rządy Mateusza Basaraba zbiegły się z końcową fazą upadku drobnej szlachty wołoskiej, co było konsekwencją rosnącej dominacji bojarów oraz głębokich przemian gospodarczych.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- J. Demel, Historia Rumunii, Wrocław 1970.
