Mengli I Girej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mengli I Girej
Ilustracja
Mengli I Girej (w środku) z synem Mehmedem I Girejem po lewej i sułtanem Bajazydem II (po prawej)
chan krymski
Okres 1467
Poprzednik Nur Dewlet
Następca Nur Dewlet
chan krymski
Okres od 1469
do 1475
Poprzednik Nur Dewlet
Następca Hajder
chan krymski
Okres od 1478
do 1515
Następca Mehmed I Girej
chan Wielkiej Ordy
Okres 1491
Poprzednik Murtaza-chan
Następca Ibak-chan
Dane biograficzne
Dynastia Girejów
Miejsce spoczynku Bakczysaraj
Ojciec Hadżi Girej
Dzieci Mehmed I Girej

Sahib I Girej
Saadet I Girej
Mubarek
Fetih
Ayşe Hafsa

Mengli I Girej (krymskotatar. I Meñli Geray; ١ منكلى كراى, ur. 1445, zm. 1515) – chan Chanatu Krymskiego w latach 1466, 1469-1475 i 1478-1515[1], chan Wielkiej Ordy w 1491, szósty syn Hadżi Gireja, założyciela państwa Tatarów krymskich. Dzięki swojemu talentowi politycznemu jeden z najbardziej wpływowych dostojników Imperium Osmańskiego na początku XVI wieku[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Po raz pierwszy na tron wstąpił w 1466, lecz po kilku miesiącach stracił władzę na rzecz swojego brata, Nur Dewleta. Powtórnie chanem został w 1469. Od 1470 był w narastającym konflikcie z władcą Złotej Ordy Ahmed-chanem, dlatego też szukał możliwości współpracy z Wielkim Księstwem Moskiewskim przeciwko Mongołom i Litwinom[2]. W 1473 zawarł sojusz z Moskwą przeciw Polsce oraz Litwie, które wielokrotnie najeżdżał[1]. W marcu 1475 abdykował w wyniku frondy swoich braci i możnych. W tym samym roku został pojmany w Kaffie przez Turków, a następnie w Stambule zmuszono go do uznania zwierzchnictwa Imperium Osmańskiego nad Krymem[3]. W 1478 z turecką pomocą odzyskał władzę po raz trzeci, potwierdził też zwierzchność osmańską[1]. W 1482 zdobył i złupił Kijów[4], porwał też wojewodę Iwana Chodkiewicza wraz z rodziną oraz biskupem katolickim. Po śmierci Ahmed-chana w 1481 zawiązał sojusz z Iwanem III Srogim[2].

W 1492 założył twierdzę Oczaków, która posiadała strategiczne znaczenie w północno-zachodnim basenie Morza Czarnego. W 1502 rozbił ostatecznie Wielką Ordę (pozostałość Złotej Ordy)[1][3], przejmując kontrolę nad jej stolicą w Saraju. Obwołał się wówczas kaganem, roszcząc sobie pretensje do władzy nad wszystkimi plemionami turko-mongolskimi na Kaukazie i w dorzeczu dolnej Wołgi. Przyczynił się do zreorganizowania administracji państwowej. W latach 1502–1503 przeniósł stolicę chanatu do Bachczysaraju[1], gdzie został pochowany po śmierci. Wobec wzrostu potęgi Moskwy od 1512 był w sojuszu z unią polsko-litewską[1].

Półwysep Krymski w połowie XV w.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Encyklopedia PWN ↓, Mengli Girej I.
  2. a b Encyclopædia Britannica ↓, Russia.
  3. a b Encyclopædia Britannica ↓, History of Central asia.
  4. Encyclopædia Britannica ↓, Kyiv.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]